Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 19 lutego 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 18/07, oddalił skargę S. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył ustalenia organów, treść wydanych decyzji oraz własną ocenę ich legalności, stwierdzając co następuje:
W postępowaniu administracyjnym ustalono, iż S. K., lat [...] posiada łączny okres ubezpieczenia 18 lat [...] miesięcy i [...] dni. Ostatni okres składkowy przypadał na [...], zaś w [...] orzeczono względem strony całkowitą niezdolność do pracy. Przez okres [...] lat i [...] miesięcy zainteresowany nie udowodnił jakiegokolwiek okresu zatrudnienia, popartego opłacaniem składki na ubezpieczenie społeczne. Sytuacja ta spowodowała brak uprawnień do renty ustawowej.
Decyzją z dnia [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, odmówił przyznania S. K. renty w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 111 z późn. zm.).
W uzasadnieniu podano, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednej z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazano, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których S. K. nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Takie okoliczności zdaniem organu, nie zostały udowodnione. Nie stanowią natomiast szczególnej okoliczności trudne warunki materialne, bowiem renta w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym.
Powyższą decyzję Prezes ZUS utrzymał w mocy w dniu [...].
W skardze na powyższą decyzję S. K. podał, iż w dniu od [...] do [...] zawiesił prowadzoną działalność z uwagi na stan zdrowia. Stan zdrowia nie uległ jednak poprawie, natomiast sporadyczne próby powrotu do pracy (wykonywał ją jako taksówkarz) były spowodowane trudną sytuacją rodzinną i materialną. Podniósł, iż ma na utrzymaniu dwoje uczących się dzieci, a zarobki żony nie wystarczają na zaspokojenie potrzeb rodziny. Wskutek udaru mózgu został częściowo sparaliżowany, a przez to niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji.
Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny powołał się na przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 118 ze zm.) zgodnie z którym, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków.
Ponadto konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach na skutek szczególnych okoliczności.
W ocenie Sądu nie można uznać, że skarżący tylko i wyłącznie wskutek szczególnych okoliczności nie spełnił warunków ustawowych do świadczenia rentowego. Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżący na przestrzeni [...] lat życia posiada łącznie 18 lat [...] miesięcy i [...] dni okresów ubezpieczenia, zaś w ocenianym 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, staż ten wynosi 4 lata [...] miesiąc i [...] dni. Skarżący jest osobą całkowicie niezdolną do pracy od [...], co zostało potwierdzone orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...], natomiast ostatni udowodniony okres składkowy przypada na dzień [...]. Z akt sprawy nie wynika, aby od [...] r. do [...] r. skarżący nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności. Zwłaszcza, że jak sam wskazywał - w tym okresie nadal wykonywał prace jako taksówkarz, jednak jak twierdzi, z uwagi na brak środków nie opłacał należnych składek na ubezpieczenie społeczne.
Zdaniem Sądu, świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, również nie może być uznane za szczególną okoliczność, która była powodem niespełnienia warunków do świadczenia ustawowego. Szczególne okoliczności, które wymienia art. 83 ustawy, muszą być niezależne od woli ubezpieczonego, którego dotyczą. Brak dbałości o ubezpieczenie w trakcie wykonywania pracy było wynikiem powstania okoliczności, które sam skarżący kształtował. Świadome podejmowanie zatrudnienia, bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może więc zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy.
Trudna sytuacja materialna nie może być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Z powyższych względów Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zw. dalej ustawą P.p.s.a. oddalił skargę.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł S. K., reprezentowany przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu - adw. B. S. i zaskarżając wyrok w całości zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy P.p.s.a., polegające na oddaleniu skargi, pomimo iż w postępowaniu administracyjnym przed Prezesem ZUS stwierdzić można uchybienia proceduralne, które nakazywałyby uchylić zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezesa ZUS, tj. art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a. przez brak poczynienia ustaleń, czy występowały szczególne okoliczności usprawiedliwiające to, że w ostatnim dziesięcioleciu poprzedzającym całkowitą niezdolność do pracy skarżący posiadał jedynie 4 lata [...] miesiąc i [...] dni stażu pracy, pomimo że skarżący powoływał się na swój stan zdrowia jako na okoliczność niepozwalającą mu na pracę, a w konsekwencji powodującą to, że nie spełnił przesłanek do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie, a jeżeli okoliczność ta mogłaby być uznana za szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 118 ze zm.), czy inne przesłanki uzyskania uprawnienia do świadczenia w drodze wyjątku zostały spełnione;
- b) art. 3 § 1 ustawy P.p.s.a. przez brak zweryfikowania z art. 268a k.p.a. w trakcie prowadzonego przed Sądem postępowania, istnienia i treści upoważnienia osoby podpisanej pod zaskarżoną decyzją w kontekście skutków z art. 156 k.p.a.
Skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości, przekazania sprawy WSA do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, a nadto przywrócenia uchylonego terminu do wniesienia skargi.
Zdaniem strony, organ nie podjął kroków do wszechstronnego rozpoznania sprawy (art. 7 i 77 § 1 k.p.a.). Nie przejawił inicjatywy w celu ustalenia przyczyn braku zatrudnienia skarżącego przez okres ostatnich pięciu lat przed całkowitą niezdolnością do pracy. Skarżący podnosił okoliczności natury zdrowotnej, pobyty w szpitalu, które nie pozwalały na to, ażeby ostatnie lata przed całkowitą niezdolnością do pracy były okresami składkowymi. Tymczasem w wyjaśnieniu, czy zachodziły przyczyny natury zdrowotnej również przed udarem mózgu należy szukać odpowiedzi na to czy zachodzi w tym konkretnym przypadku przesłanka szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji stwierdza, że skarżący nie udowodnił istnienia szczególnych okoliczności. Tymczasem organ winien z urzędu podejmować czynności prowadzące do wszechstronnego i dokładnego wyjaśnienia sprawy, w tym również występującej w dokumentach kwestii stanu zdrowia skarżącego przed udarem.
Odnosząc się z kolei do kwestii naruszenia art. 3 § 1 ustawy P.p.s.a. skarga zarzuca, iż Sąd dokonując kontroli prawidłowości postępowania administracyjnego, winien sprawdzić wszystkie aspekty tego postępowania, łącznie ze zweryfikowaniem prawidłowości umocowania osoby podpisanej pod zaskarżoną do Sądu decyzją. Osoba podpisana pod decyzją nie pełni funkcji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a powołuje się jedynie na jego upoważnienie. W takim przypadku, winno ono być wyszczególnione na wstępie decyzji. Jednakże decyzja w żadnym miejscu nie precyzuje, jakie to upoważnienie miało zostać przez organ udzielone, nie wskazuje jego numeru ani daty udzielenia. Sąd nie dokonał jednak weryfikacji istnienia ani treści tegoż upoważnienia z treścią art. 268a k.p.a. w kontekście skutków z art. 156 § 1 k.p.a.
Postanowieniem z dnia 11 lipca 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny przywrócił termin do wniesienia skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw. Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów postępowania, Sąd odwoławczy uznaje za usprawiedliwiony tylko wówczas gdy skarżący wykaże, iż mógł mieć on istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozpatrując zarzut naruszenia art. 3 § 1 ustawy P.p.s.a. przez brak weryfikacji, czy osoba podpisująca decyzję z upoważnienia Prezesa ZUS w istocie takie upoważnienie zgodnie z art. 268a posiadała, skarga kasacyjna nie wykazała, iż brak takiej weryfikacji mógł mieć wpływ na wynik sprawy.
Zarzut ten mógłby więc prowadzić do uchylenia wyroku tylko wówczas, gdyby upoważnienia takiego nie było lub też organ udzielił go z naruszeniem art. 268a k.p.a.
Podjęte w tym względzie czynności przez Naczelny Sąd Administracyjny w postaci dopuszczenia dowodu z pisma Prezesa ZUS z dnia [...] wskazują, iż organ ten udzielił W. G. upoważnienia do wydawania w jego imieniu m. in. decyzji w przedmiocie świadczeń z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Wprawdzie Sąd pierwszej instancji nie czynił w tym przedmiocie ustaleń, lecz po pierwsze uchybienia takiego nie można było podnosić z powołaniem się tylko na przepis art. 3 § 1 ustawy P.p.s.a., a ponadto gdyby nawet miało ono miejsce w zaistniałej sytuacji, gdy upoważnienie takie było wydane, nie mogło mieć wpływu na wynik sprawy.
W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy P.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. należy stwierdzić, iż jest on także pozbawiony trafności.
Wyrok Sądu pierwszej instancji został bowiem wydany w sprawie, w której organ zebrał prawidłowo materiał dowodowy. W sposób niebudzący wątpliwości ustalono, iż skarżący dopiero od [...] został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Podstawę ustaleń w tym przedmiocie stanowiło orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...].
Błędny jest pogląd wyrażony w skardze kasacyjnej, iż Sąd z naruszeniem prawa zaaprobował brak ustaleń organu co do stanu zdrowia przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy.
Przepis art. 83 ust. 1, stanowiący podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, został zamieszczony w ustawie, która reguluje zasady przyznawania emerytur i rent z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zatem w zakresie ustalania niezdolności do pracy mają zastosowanie zasady zawarte w tej ustawie
Przepis art. 14 ust. 1 wymaga zaś, iż oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenie daty powstania, trwałości itp. dokonuje w formie orzeczenia lekarz Zakładu.
Organy rentowe w tym także Prezes ZUS, są zatem związane wydanymi w tej kwestii orzeczeniami, nie zaś oświadczeniami strony. Prawidłowo zatem organ i Sąd przyjęły, iż niezdolność do pracy skarżącego można uznać dopiero od [...], zwłaszcza iż strona sama przyznaje fakty sporadycznego podejmowania zatrudnienia bez uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne.
Jeśli więc nie istniały potrzeby uzupełniania w tym kierunku postępowania wyjaśniającego, a dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena legalności decyzji w aspekcie braku szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie nasuwa zastrzeżeń, to zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przez Sąd przepisów postępowania, nie znajduje usprawiedliwienia.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy P.p.s.a. oddalił skargę przyznając na rzecz pełnomocnika z urzędu wynagrodzenie na podstawie art. 250 ustawy P.p.s.a. i § 18 ust. 1 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1238 ze zm.) uznając zasądzoną kwotę za współmierną do udziału pełnomocnika w sprawie.