Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 lutego 2014 r. sygn. akt, II SA/Wa 2280/13 oddalił skargę D.J. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową A.C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 października 2013 r. nr [..]w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia 17 października 2013 r. nr [..], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 28 marca 2013 r. nr [..]odmawiającą przyznania małoletniemu D.J. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M.Ł.
W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie wszystkie warunki wymienione w tym przepisie. Powołany przepis może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Renta rodzinna jest zaś pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej.
Organ podkreślił, iż przez szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy, rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że wnioskodawczyni - A.C. (przedstawicielka ustawowa małoletniego D.J.) - nie może skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (por. wyrok NSA z dnia 11 września 2001 r. sygn. akt II SA 1717/01).
Organ rentowy w wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego potwierdził okresy zatrudnienia (wskazywane przez A.C. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) i doliczył do stażu pracy ojca dziecka okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu: od 25 sierpnia 1981 r. do 20 lutego 1984 r., od 19 marca 1984 r. do 26 stycznia 1985 r., od 1 lutego 1985 r. do 1 lutego 1986 r., od 25 lutego 1986 r. do 24 lipca 1989 r., od 20 września 1991 r. do 25 listopada 1991 r., od 10 czerwca 1996 r. do 25 lutego 1997 r. i od 1 marca 1997 r. do 6 marca 1997 r. Po uwzględnieniu ww. okresów na przestrzeni 49 lat życia M.Ł. posiadał łącznie 8 lat, 10 miesięcy i 25 dni okresów składkowych i nieskładkowych.
Prezes ZUS zwrócił uwagę, iż przyznanie świadczeń na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (por. wyrok NSA z dnia 14 maja 2001 r. sygn. akt II SA 249/01).
W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – wnioskodawczyni nie udokumentowała żadnego z tych okresów. Natomiast przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA z dnia 6 listopada 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 1056/07).
Z przedłożonej dokumentacji wynika, iż ojciec dziecka w okresach od 25 lipca 1989 r. do 19 września 1991 r., od 26 listopada 1991 r. do 9 czerwca 1996 r., od 7 marca 1997 r. do 19 stycznia 2000 r. i od 16 września 2000 r. do 13 lipca 2012 r., tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.
Organ zaznaczył, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone przez stronę trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb nawet, gdy potrzeby te są uzasadnione.
Mając powyższe na uwadze Prezes ZUS stwierdził, iż po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ww. ustawy nie mógł przyznać małoletniemu D.J. renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Decyzja Prezesa ZUS z dnia 17 października 2013 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez małoletniego D.J., reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego - A.C.. Nie zgadzając się z zaskarżoną decyzją strona uznała zapadłe w sprawie rozstrzygnięcie za błędne, wydane bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy.
W uzasadnieniu skargi przedstawicielka ustawowa małoletniego podniosła, iż D.J., jako członek rodziny ubezpieczonego nie ma niezbędnych środków utrzymania. Nie może podjąć pracy ze względu na naukę w liceum ogólnokształcącym. Natomiast zmarły M.Ł. "[..] (dowód - Sygn. akt III [..]Sad Rejonowy w [..][..])" i nie utrzymywał z synem kontaktów, dlatego wnioskodawczyni nie jest w stanie dostarczyć dokumentacji medycznej potwierdzającej jego stan zdrowia. Instytucje, w tym Ośrodek Pomocy Społecznej w [..], gdzie zmarły pobierał świadczenie socjalne, odmawiają udzielenia matce dziecka jakichkolwiek informacji w sprawie. Z tego co jest jej wiadomo, zmarły przed kilkoma laty miał [..]w jednym z [..]szpitali często też był hospitalizowany w szpitalu w [..],[..],[..]i [..], co wskazuje na jego całkowitą niezdolność do pracy. Z tych względów organ ZUS błędnie przyjął, iż przyczyną braku uprawnień ojca dziecka do renty w trybie zwykłym nie był zły stan zdrowia, czyli przyczyna której nie można zapobiec. Z tego też powodu strona wniosła o "ujawnienie historii choroby dla celów ZUS oraz przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku D.J.".
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ podniósł, iż skarżąca nie wskazywała na żadne okoliczności braku ubezpieczenia zmarłego ojca dziecka i aż do etapu skargi nie informowała organu o jakichkolwiek okolicznościach, związanych z jego stanem zdrowia. Organ zatem nie miał żadnych możliwości odniesienia się do nich, czy też ich zbadania.
Sąd I instancji uznał, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności Sąd I instancji podniósł, że stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Następnie Sąd wskazał, iż świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach uznania administracyjnego. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Analizując przedmiotową sprawę, Sąd I instancji nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który wnikliwie rozpatrzył sprawę i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami.
Sąd I instancji podkreślił, iż organ prawidłowo przyjął, że w niniejszej sprawie nie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej ojca dziecka. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, Lex nr 537884). Niewątpliwie małoletni syn zmarłego M.L. znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, to jednak świadczenie przewidziane w powyższym przepisie, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb determinowanych warunkami życia osoby o nie ubiegającej się. Przepis ten wprost nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, ani od długości przerw w zatrudnieniu.
Z przepisu tego wynika natomiast konieczność wskazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia pewnych szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiały.
Zdaniem Sądu I instancji, w aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Prezes ZUS, mając na względzie dyspozycję art. 7 k.p.a., dołożył wymaganych starań, aby ustalić pełny przebieg zatrudnienia zmarłego ojca małoletniego. Uwzględniając sugestie strony zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy potwierdził zatrudnienie wymienionego w [..]S.A. w okresie od 25 sierpnia 1981 do 20 luty 1984 r. i w [..]S.A. w okresie od 25 lutego 1986 r. do 24 lipca 1989 r. Oświadczenie strony, że M.L. pobierał rentę socjalną nie znalazło potwierdzenia w systemie KSI ZUS. Natomiast ustalono, iż w okresie od 1 kwietnia 2008 do 13 lipca 2012 r. wymieniony pobierał zasiłek stały z opieki społecznej, od którego odprowadzania była składka zdrowotna.
W ocenie Sądu I instancji, po uwzględnieniu całości uzupełnionego materiału dowodowego Prezes ZUS zasadnie stwierdził, iż okres zatrudnienia M.Ł. jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego, albowiem na przestrzeni 49 lat życia wymieniony legitymuje się łącznie okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 8 lat, 10 miesięcy i 25 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka zamiast 5 lat okresów wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie udokumentowano żadnego z tych okresów. Z akt sprawy wynika, iż ojciec dziecka w okresach od 25 lipca 1989 r. do 19 września 1991 r., od 26 listopada 1991 r. do 9 czerwca 1996 r., od 7 marca 1997 r. do 19 stycznia 2000 r. i od 16 września 2000 r. do 13 lipca 2012 r., tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Długotrwały okres pozostawania ojca dziecka poza ubezpieczeniem bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon wyłącza przesłankę szczególnych okoliczności wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach.
W orzecznictwie ugruntowany został pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności (przykładowo wyrok NSA z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05).
Zarówno we wniosku z dnia 23 stycznia 2013 r., jak i załączonego do niego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia 12 stycznia 2013 r. wnioskodawczyni nie podała przyczyn przerw w zatrudnieniu ubezpieczonego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazała jedynie ogólnikowo, że zmarły ojciec dziecka przez "ostatnie dni/lata życia był całkowicie niezdolny do pracy i od kilku lat pobierał rentę socjalną". Jak już wcześniej wskazano organ nie potwierdził sugestii wnioskodawczyni, co do pobierania przez wymienionego renty socjalnej. Nie można tym samym twierdzić, że to na organie ciąży obowiązek poszukiwania odpowiedzi na pytanie, co było powodem przerw w zatrudnieniu M.Ł.. W sytuacji, gdy strona wnioskująca nie wskazuje kierunku ewentualnych ustaleń w tym przedmiocie, to organ nie ma możliwości podjęcia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie.
Sąd I instancji dodał, że skarżąca dopiero na etapie skargi do Sądu stwierdziła, że M.Ł. poważnie chorował na serce i był w związku z tym hospitalizowany we skazanych przez nią placówkach ochrony zdrowia. W postępowaniu administracyjnym strona nie powoływała powyższych okoliczności. Na rozprawie w dniu 13 lutego 2014 r. A.C. nie potrafiła wskazać w aktach administracyjnych jakiekolwiek pisma, z którego wynikałoby, iż o przeszczepie serca zmarłego ojca dziecka informowała organ rentowy.
Sąd I instancji wyjaśnił, że sądy administracyjne dokonują oceny zgodności zaskarżonej decyzji z prawem. Z zasady tej wynika konsekwencja co do tego, iż Sąd rozważa wyłącznie prawo obowiązujące w dniu wydania decyzji, jak i stan sprawy istniejący na dzień wydania decyzji. Sąd ocenia między innymi, czy organ prawidłowo zebrał i ocenił wskazany przez stronę materiał dowodowy. Tak też się stało w niniejszej sprawie. Zatem bez znaczenia dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji pozostają powołane dopiero w skardze nowe okoliczności, które, co należy podkreślić nie zostały poparte dowodami. Okoliczności przywołane w skardze nie były przedstawione organowi administracyjnemu z przyczyn leżących poza tym organem. Jeżeli zostaną one poparte dowodami istniejącymi w dacie orzekania przez organ, mogą jedynie stanowić podstawę ewentualnego wznowienia postępowania administracyjnego w stosownym trybie.
W przypadku zmiany istotnych okoliczności sprawy (np. wnioskodawczyni uzyska dowody na poparcie swych twierdzeń w dacie po wydaniu zaskarżonej decyzji) może ponownie wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
Reasumując, Sąd I instancji stwierdził, że organ, nie przekraczając granic uznania administracyjnego, prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w przepisie art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach.
Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł D.J. reprezentowany przez przedstawicielkę ustawową A.C., zaskarżając go w całości zarzucił Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.
1) art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 kpa, poprzez dokonanie przez Sąd błędnej oceny legalności zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS i w konsekwencji niesłuszne oddalenie skargi, pomimo, iż decyzja Prezesa ZUS w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, została wydana z naruszeniem art. 7 kpa i 77 kpa, 80 kpa, albowiem organ nie zebrał w sposób wyczerpujący całego materiału w sprawie, zaniechając przeprowadzenia dowodu z urzędu na okoliczność w jakim okresie i na jakiej podstawie M.Ł. był całkowicie niezdolny do pracy, pomimo, iż posiadał informację o tym, że przez okres ponad 4 lat przed śmiercią pobierał zasiłek stały, do którego otrzymywania przesłanką konieczną jest między innymi całkowita niezdolność do pracy, a następnie dokonał ustaleń faktycznych w oparciu o niepełny materiał dowodowy, co mogło mieć istotny wpływ na ustalenie prawa małoletniego D.J. do renty rodzinnej w drodze wyjątku.
W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu, które nie zostały opłacone ani w całości, ani w części.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż z przepisów art. 7 i 77 § 1 kpa wynika bezsprzecznie, iż postępowanie dowodowe jest oparte na zasadzie oficjalności, co oznacza, że organ administracyjny jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Zdaniem skarżącego, przepisy te należy rozumieć w ten sposób, iż organ w przypadku powzięcia informacji, cży to ż urzędu, czy od strony, które dotyczą istotnych okoliczności mających znaczenie dla rostrzygnięcia sprawy, organ z własnej inicjatywy, a nie wyłącznie z inicjatywy strony, powinien podjąć wszystkie niezbędne możliwe czynności, zmierzające do sprawdzenia tej informacji i rzetelnego wyjaśnienia sprawy.
Nieuzasadnione jest stanowisko Sądu, iż A.C. dopiero na etapie złożenia skargi do Sądu na decyzję organu, podała infomacje o tym, że ojciec małoletniego D.J. chorował na serce i był całkowicie niedolny do pracy, a więc organ nie mógł tego wiedzieć wydając decyzję w dniu 17 października 2013 r.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 17 kwietnia 2013 r. A.C. podała, że ojciec małoletniego D.J. przez ostatnie lata życia był całkowicie niezdolny do pracy i od kilku lat pobierał rentę socjalną z OPS w [..]. Jednocześnie podała, że nie jest w stanie udokumentować okresów ubezpieczenia ojca małoletniego D.J., ponieważ nie utrzymuje kontaktów z rodziną zmarłego, a OPS [..]i PUP [..]odmówiły wydania jej jakichkolwiek dokumentów, ponieważ jest osobą obcą dla zmarłego.
Ponadto, jak wynika z informacji przekazanej przez GOPS w [..], M.Ł. pobierał zasiłek stały przez okres ponad 4 lat, aż do dnia śmierci. Ustalenie okresu w jakim M.Ł. był całkowicie niezdolny do pracy oraz co było podstawą uznania go za całkowicie niezdolnego do pracy ma istotne znacznie dla oceny, czy brak uprawnień do uzyskania renty rodzinnej w zwykłym trybie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu, a w szczególności całkowita niezdolność do pracy, a więc tym samym stan zdrowia M.Ł..
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 ustawy P.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które - zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną - zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 174 pkt 1 i pkt 2 oraz art. 183 § 1 ustawy P.p.s.a., obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych (por. uchwała NSA z dnia 26 października 2009 r., sygn. akt l OPS 10/09).
W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 ustawy P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyć się musiała wyłącznie do zbadania zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów.
Skarga kasacyjna w rozpoznawanej sprawie oparta została wyłącznie na podstawie określonej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., czyli naruszeniu przepisów postępowania. W ramach naruszenia przepisów prawa procesowego skarga kasacyjna wskazuje na naruszenie art. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 kpa, poprzez dokonanie przez Sąd błędnej oceny legalności zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS i w konsekwencji niesłuszne oddalenie skargi, pomimo, iż decyzja Prezesa ZUS w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, została wydana z naruszeniem art. 7 kpa i 77 kpa, 80 kpa, albowiem organ nie zebrał w sposób wyczerpujący całego materiału w sprawie, zaniechając przeprowadzenia dowodu z urzędu na okoliczność w jakim okresie i na jakiej podstawie M.Ł. był całkowicie niezdolny do pracy. Zarzuty te należy uznać za całkowicie nieuzasadnione.
Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. c powołanej ustawy sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi takie naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zatem warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie tego przepisu jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej rozpatrujący daną sprawę oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a więc gdyby nie było stwierdzonego naruszenia przepisów prawa, to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej byłoby inne. Oznacza to, że można zarzucić Sądowi I instancji naruszenie wyżej wymienionego przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdził takie naruszenie prawa, a mimo to nie spełnił dyspozycji powołanej normy prawnej i nie uchylił zaskarżonego orzeczenia.
Natomiast w rozpatrywanej sprawie przedstawione przez Sąd I instancji przesłanki oddalenia skargi nie pozwalały na zastosowanie w tej sprawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż Sąd I instancji nie stwierdził takich naruszeń prawa, które mogły mieć wpływ na sposób jej rozpatrzenia przez organ. Sąd dokonał wnikliwej, merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy prawa nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej we właściwie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym oraz dokonał oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Jeśli zatem z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to uznać należy, że rozstrzygnięcie wydane w oparciu o treść art. 151 powołanej ustawy jest zgodne z dyspozycją stosowanej przez Sąd I instancji normy prawnej. Podkreślić przy tym należy, że samo wydanie wyroku niezgodnego z oczekiwaniem skarżącego kasacyjnie nie może być utożsamiane z uchybieniem powołanym normom.
Na uwzględnienie nie zasługują również zarzuty naruszenia art. 7 i 77 i 80 K.p.a., bowiem Sąd I instancji prawidłowo uznał, że kontrolowana decyzja odpowiada prawu, a organy prawidłowo ustaliły, że w sprawie nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, niezbędne do przyznania tego wyjątkowego świadczenia. Podkreślić należy, iż świadczenia z powołanego wyżej przepisu mają charakter wyjątkowy także dlatego, że są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa ta nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając ich przyznanie decyzji Prezesa ZUS.
Natomiast Prezes ZUS rozstrzyga o przyznaniu bądź nie takiego świadczenia w ramach uznania administracyjnego. Dlatego też decyzja taka ma charakter uznaniowy co nie oznacza jednak, że jest dowolna. Organ w sprawie z zakresu przyznania świadczenia w drodze wyjątku zobowiązany jest bowiem do przestrzegania reguł postępowania określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Zatem wydanie decyzji poprzedzone być musi wyczerpującym zebraniem i rozważeniem wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Obowiązki organu wyprowadzone z zasady zawartej w art. 7 K.p.a. rozwinięte zostały w przepisach szczegółowych dotyczących postępowania dowodowego, m.in. w art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, iż z przepisów art. 7 i art. 77 k.p.a. wynika, że organ administracyjny jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy.
Kierując się normą prawa materialnego organ ocenia, jakie fakty mają istotne znaczenie dla sprawy, czy wymagają udowodnienia i jakie dowody dla udowodnienia tych faktów są potrzebne (vide: wyrok NSA z dnia 17 maja 1994 r., sygn. akt SA/Lu 1921/93, LEX nr 26517).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego kontrolowana decyzja została wydana przez Prezesa ZUS po wyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego. W aktach sprawy zgromadzono bowiem dokumenty mające istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia. Organ szczegółowo wskazał okresy podlegania ubezpieczeniu oraz okresy, w których ojciec skarżącego nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem, bądź okresy, które do stażu ubezpieczeniowego nie zostały zaliczone. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia.
Z akt sprawy wynika bowiem, że M.Ł. na przestrzeni 49 lat życia legitymował się łącznie okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 8 lat, 10 miesięcy i 25 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka zamiast 5 lat okresów wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie udokumentowano żadnego z tych okresów. Z akt sprawy wynika, iż ojciec dziecka w okresach od 25 lipca 1989 r. do 19 września 1991 r., od 26 listopada 1991 r. do 9 czerwca 1996 r., od 7 marca 1997 r. do 19 stycznia 2000 r. i od 16 września 2000 r. do 13 lipca 2012 r., tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.
Natomiast nie znajduje podstaw prawnych przekonanie skarżącego kasacyjnie, iż istotny wpływ na wynik sprawy miało zaniechanie przez organ przeprowadzenia dowodu z urzędu na okoliczność w jakim okresie i na jakiej podstawie M.Ł. był całkowicie niezdolny do pracy, pomimo, iż organ posiadał informację o tym, że przez okres ponad 4 lat przed śmiercią pobierał zasiłek stały, do którego otrzymywania przesłanką konieczną jest między innymi całkowita niezdolność do pracy. Zauważyć bowiem należy, iż zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podstawą do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej.
Oznacza to, że przeprowadzenie dowodu z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, jako jednej z przesłanek warunkującej otrzymywanie zasiłku stałego, było zbędne, skoro nie miałoby wpływu na wyniki sprawy, bowiem jest to orzeczenie o stopniu niepełnoprawności wydawane przez Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnoprawności, dla innych celów niż orzeczenie komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a zatem nie jest podstawą w rozumieniu art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do orzekania przez organy rentowe w sprawach świadczeń z ubezpieczenia społecznego.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 P.p.s.a. orzekł, jak w wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu - adwokat P.G., wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne do Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 P.p.s.a.
Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.