Uzasadnienie
Wyrokiem z 17 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Rz 45/22, po rozpoznaniu skargi J. S. (dalej: skarżąca) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. z 22 października 2021 r., nr SKO.405.ŚR.1956.1001.2021 i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza P. z 17 sierpnia 2021 r., nr MOPS.524.41.2019, w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze kasacyjnej od przywołanego wyroku pełnomocnik Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. (dalej: skarżący kasacyjnie, organ II instancji, SKO), zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390) - dalej: uśr, przez uznanie, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności u rodzica osoby wymagającej opieki, powoduje zaktualizowanie się obowiązku alimentacyjnego osoby zobowiązanej do tej opieki w dalszym stopniu, co czyni ją także osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego – co w konsekwencji spowodowało nadużycie przez Sąd I instancji dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259) - dalej: ppsa.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację, mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego wyroku i wydaniem orzeczenia reformatoryjnego poprzez oddalenie skargi na decyzję SKO, ewentualnie, za uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw do jej uwzględnienia, zatem podlega oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje bowiem sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 1 ppsa). Wobec niestwierdzenia ziszczenia się przesłanek nieważności postępowania, poddano ocenie wyrok Sądu I instancji, pod kątem zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej, które okazały się nieskuteczne.
Skarga kasacyjna stanowi sformalizowany środek zaskarżenia, co oznacza związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego przytoczonymi w skardze podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Z tego względu, autor skargi jest zobowiązany do precyzyjnego wskazania konkretnego przepisu prawa materialnego lub przepisu postępowania, naruszonego przez sąd I instancji. Sąd kasacyjny może bowiem wziąć pod uwagę tylko te przepisy, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej, jako naruszone. Sąd ten nie tylko nie ma obowiązku, ale wręcz nie ma prawa ustalać, czy sąd I instancji nie naruszył jeszcze innych przepisów prawa, niż te wskazane przez stronę skarżącą.
W niniejszej sprawie, SKO zarzuciło naruszenie przez Sąd I instancji art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a uśr, przez uznanie, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności u rodzica osoby wymagającej opieki, powoduje zaktualizowanie się obowiązku alimentacyjnego osoby zobowiązanej do tej opieki w dalszym stopniu, co czyni ją także osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego. Tymczasem, wydając zaskarżony wyrok, Sąd ten ani nie zastosował wskazanych przepisów prawa, ani nie wyraził poglądu prawnego, sugerowanego przez skarżącego kasacyjnie. Zarzutem tym oraz przedstawioną dla jego poparcia argumentacją, SKO de facto kwestionuje ocenę prawną, przyjętą w prawomocnym wyroku Sądu I instancji z 3 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 191/20, co jest niedopuszczalne. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji nie dokonał oceny prawnej, wskazanych w skardze kasacyjnej, przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, lecz jedynie odwołał się do wykładni tych przepisów, przyjętej w ww. wyroku z 3 czerwca 2020 r., wskazując na nieprawidłowe odczytanie przez organy administracji obu instancji wywodów prawnych, przedstawionych w tym orzeczeniu, co skutkowało naruszeniem przez organy zasady związania orzeczeniem sądowym.
Zgodnie z art. 153 ppsa, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Według art. 32 ust. 1 uśr, organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń.
W motywach wyroku z 3 czerwca 2020 r. Sąd przyjął, że art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1a uśr należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. Zdaniem Sądu, nie można zatem pominąć art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.
Sąd ten przyjął, że z faktów ustalonych przez organy wynika, że opiekę nad niepełnosprawną M. C., niezdolną do samodzielnej egzystencji i wymagającą stałej opieki ze względu na niedowład czterokończynowy oraz epilepsję, sprawuje jej siostra. Opieki tej nie może sprawować matka, legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności, ani ojciec, niezależnie od tego, że nie stwierdzono względem niego znacznego stopnia niepełnosprawności. Ze zgromadzonych dokumentów wynika, że cierpi on na liczne schorzenia w tym, co istotne z punktu widzenia niniejszej sprawy, schorzenie kręgosłupa, po przebytym złamaniu nie może dźwigać. Tymczasem, wymagająca opieki M. C. jeździ na wózku, nie jest w stanie samodzielnie się poruszać. W tych okolicznościach Sąd uznał, że odebranie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, która sprawuje faktyczną opiekę nad siostrą i nałożenie obowiązku opieki na 70-letniego ojca, cierpiącego na schorzenia kręgosłupa i dodatkowo zajmującego się niepełnosprawną w znacznym stopniu żoną, w imię literalnej wykładni powoływanych przepisów, pozostaje w całkowitej sprzeczności z opisanym wyżej celem ustawy i musi zostać ocenione jako rażąco niesprawiedliwe.
Sąd ten przyjął, że skarżąca jest osobą obowiązaną względem wymagającej opieki siostry do alimentacji, a w zaistniałych okolicznościach jedyną osobą zapewniającą realną pomoc, która - jak wykazał przeprowadzony wywiad środowiskowy - wykonywana jest w sposób bardzo dobry z dużym poświęceniem i zaangażowaniem.
Stosując się do wykładni i wskazań co do dalszego postępowania, przedstawionych w uzasadnieniu wyroku z 3 czerwca 2020 r., Burmistrz P. decyzją z 7 września 2020 r. przyznał J. S. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 1 grudnia 2019 r. do 31 października 2021 r. Orzeczenie to zostało następnie uchylone przez ten organ, decyzją z 17 sierpnia 2021 r., utrzymaną w mocy decyzją SKO w T. z 22 października 2022 r. Organy te przyjęły, że uchylenie decyzji z 7 września 2020 r. podyktowane było zmianą okoliczności faktycznych sprawy, tj. śmiercią 13 lipca 2021 r. M. C.1. Według organów, Sąd oceniając, jako rażąco niesprawiedliwą, odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego miał na uwadze, że ojciec wymagającej opieki M. C., sprawuje już opiekę nad niepełnosprawną w znacznym stopniu żoną. Skoro ta ostatnia zmarła, a E. C. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - to zdaniem organów - właśnie on, jako krewny w linii prostej, jest zobowiązany do opieki nad córką.
Stanowisko organów jest sprzeczne z wykładnią prawa, przedstawioną w uzasadnieniu wyroku z 3 czerwca 2020 r. Sąd nie uznał bowiem za rażąco niesprawiedliwe nałożenie na E. C. obowiązku opieki nad niepełnosprawną córką z uwagi na to, że opiekuje się on niepełnosprawną żoną, lecz przede wszystkim dlatego, że nie może on sprawować tej opieki ze względu na stan jego zdrowia. Wobec powyższego, śmierć M. C.1. nie stanowi okoliczności, mającej wpływ na prawo skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą i uzasadniającej uchylenie decyzji z 7 września 2020 r., na podstawie art. 32 ust. 1 uśr. Tym bardziej, że z ustaleń Sądu I instancji wynika, że stan zdrowia E. C. uległ znacznemu pogorszeniu.
Ocena prawna, przedstawiona w uzasadnieniu wyroku z 3 czerwca 2020 r., wiąże nie tylko sąd, który wydał to orzeczenie oraz organy administracji, lecz także Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w tej sprawie. Orzeczenie to nie zostało zaskarżone i korzysta z waloru prawomocności. Wiąże ono zatem nie tylko na zasadzie art. 153 ppsa, lecz także art. 170 ppsa, wyrażającego zasadę prawomocności materialnej. Zgodnie z tym ostatnim przepisem, orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Skoro zarzut sformułowany w skardze kasacyjnej skierowany jest bezpośrednio do oceny prawnej, przyjętej w prawomocnym wyroku z 3 czerwca 2020 r., a nie w zaskarżonym wyroku z 17 maja 2022 r., to podważanie tej oceny w niniejszym postępowaniu kasacyjnym jest niedopuszczalne.
Z tych względów, na podstawie art. 184 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji wyroku.