Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy, wyrokiem z dnia 9 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Bd 1428/21 oddalił skargę M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2021 r., nr [...], w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
M. M. wywiódł skargę kasacyjną, powołując w podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022, poz. 329 – dalej powoływanej jako p.p.s.a.), zarzucił Sądowi I instancji, naruszenie:
- I. przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.; dalej: u.ś.r.) poprzez jego błędną wykładnię polegającą na wadliwym przyjęciu zgodnie z literalną wykładnią przepisów, że pozostawanie matki skarżącego w związku małżeńskim stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu, w sytuacji gdy w świetle konstytucyjnych zasad równości i praworządności, konieczne jest oparcie się na wykładni celowościowej i systemowej ww. przepisów, wymagających uwzględnienia okoliczności obiektywnie uzasadniających brak możliwości sprawowania opieki przez małżonka osoby jej potrzebującej, nawet w sytuacji nieposiadania przez niego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, tj. wówczas gdy nie jest w stanie sprawować tej opieki z uwagi na własny wiek i stan zdrowia, co w konsekwencji winno doprowadzić Sąd I instancji do konstatacji, iż posiadanie przez małżonka osoby wymagającej opieki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest warunkiem koniecznym do uznania uprawnienia skarżącego, jako osoby na której spoczywa obowiązek alimentacyjny względem matki, do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zaś organ jest w stanie rzeczone okoliczności ustalić w oparciu o dowody zebrane w postępowaniu administracyjnym;
- II. przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., polegającego na oddaleniu skargi wobec wadliwego uznania przez Sąd, iż organy administracji nie są uprawnione do dokonania oceny stanu zdrowia małżonka osoby wymagającej opieki w oparciu o inne dokumenty niż orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, albowiem jest to wyłączne uprawnienie Powiatowych Zespołów ds. Orzekania o Niepełnosprawności, w sytuacji gdy organy są zobowiązane i uprawnione do podjęcia wszystkich czynność w sprawie, umożliwiających wyjaśnienie stanu faktycznego, w oparciu o zebrany materiał dowodowy, w poczet którego należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy (w tym oświadczenia stron, dokumentacja medyczna, wywiad środowiskowy) i dokonania jego prawidłowej oceny, wobec niewyłączenia powyższego uprawnienia przez ustawodawcę na kanwie ustawy o świadczeniach.
Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi przez Naczelny Sąd Administracyjny w trybie art. 188 p.p.s.a. ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a nadto zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Jednocześnie skarżący kasacyjnie zrzekł się rozpoznania sprawy na rozprawie.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została złożona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Wobec tego, że skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a druga strona nie żądała jej przeprowadzenia, sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm. - dalej jako p.p.s.a.).
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W takiej sytuacji NSA przy rozpoznaniu sprawy związany jest granicami skargi kasacyjnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] lipca 2021 r., odmawiającą M. M. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką I. M., podkreślił że z akt sprawy wynika, iż I. M. jest mężatką. A jej mąż J. M. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Załączona do skargi dokumentacja medyczna J. M. oraz oświadczenie skarżącego, że ojciec nie jest w stanie opiekować się żoną, nie mogło odnieść zamierzonego skutku, gdyż o braku możliwości sprawowania opieki z uwagi na stan zdrowia świadczyć może jedynie orzeczenie o niepełnosprawności i to w stopniu znacznym.
W myśl art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., należy wskazać, że w dniu 14 listopada 2022 r., na skutek wniosku złożonego przez Rzecznika Praw Obywatelskich, Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę w składzie siedmiu sędziów, sygn. akt I OPS 2/22), o następującej treści:
"1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.);
2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)."
W uzasadnieniu uchwały, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Taka regulacja nie jest też - zdaniem NSA - sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej.
Podano, że sprawiedliwość społeczna oznacza nakaz równego traktowania podmiotów należących do takiej samej kategorii istotnej. Wyróżnienie tej kategorii nastąpiło za pomocą kryterium sformalizowanego związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności, które pozostaje w rzeczowym związku z celami świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest zatem kryterium przyjętym arbitralnie. Zastosowanie takiego zobiektywizowanego kryterium, a nie zależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza - w ocenie NSA - w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela.
Uwzględniając przywołaną uchwałę NSA, co do której skład orzekający w niniejszej sprawie nie dopatrzył się powodów do jej kwestionowania, zaznaczyć należy, że w sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, a która faktycznie – w miejsce tego współmałżonka – sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Za nieusprawiedliwiony należy więc uznać zarzut skargi kasacyjnej naruszenia prawa materialnego art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Nie można bowiem uznać, że fakt, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie stoi na przeszkodzie w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego synowi. Skarżący kasacyjnie jako syn I. M. należał do osób, o których mowa w art. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc dla przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego konieczne byłoby spełnienie przez niego oprócz przesłanek, o których mowa w tym przepisie również legitymowanie się przez J. M., współmałżonka osoby wymagającej opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie nie było spornym, że na dzień wydania zaskarżonej decyzji J. M. nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Oznaczało to, że skarżący kasacyjnie nie spełniał przesłanek, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Prawidłowość stanowiska WSA potwierdzona została przywołaną wyżej uchwałą, podjętą przez Naczelny Sąd Administracyjny już po wydaniu zaskarżonego wyroku.
Wobec treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., mającego zastosowanie w niniejszej sprawie i jego wykładni, organ orzekający w sprawie podobnie jak i Sąd I instancji nie miały obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego w zakresie stanu zdrowia J. M. pod kątem możliwości sprawowania przez niego samodzielnie opieki nad niepełnosprawną żoną. Tym samym, niezasadne okazały się również podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty powołane w ramach naruszenia przepisów postępowania.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w związku z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.