Uzasadnienie
Wyrokiem z 30 maja 2011 r. sygn. akt IV SA/Wa 502/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. K. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z [...] stycznia 2011 r. nr [...], którą utrzymana została w mocy decyzja Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z [...] czerwca 2010 r. nr [...]. Decyzjami tymi odmówiono stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Biskupcu z [...] sierpnia 1960 r. nr [...] o zwolnieniu K. K. z obowiązku zapłaty ceny nabycia gospodarstwa rolnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie sprawy:
Aktem nadania z [...] listopada 1953 r. K. K. otrzymał gospodarstwo rolne wraz z zabudowaniami o pow. 8,36 ha w D. gm. R., a orzeczeniem z [...] marca 1954 r. o wykonaniu aktu nadania i ustaleniu ceny nabycia gospodarstwa ustalono granice gospodarstwa nr 29 i jego szacunek w wysokości 273,83 q żyta, przy czym należność ta miała być spłacona w 20 równych ratach rocznych. K. K. zmarł 12 listopada 1956 r. Orzeczeniem z [...] sierpnia 1960 r. nr [...] zwolniono K. K. z obowiązku zapłaty za gospodarstwo, z uwagi na to, że był repatriantem. R. K. – następca prawny K. K. – działając w imieniu własnym i braci J. i M., wnioskiem z 20 kwietnia 2010 r. wystąpił o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia z [...] sierpnia 1960 r., wskazując, że rażąco narusza ono prawo, gdyż w dacie wydania K. K. już nie żył. Wskazanymi na wstępie decyzjami organy odmówiły stwierdzenia nieważności orzeczenia. Minister wskazał, że art. 12 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1955 r. Nr 18, poz. 107) umożliwiał zwolnienie od obowiązku uiszczenia ceny nabycia gospodarstwa przez repatriantów, a K. K. był repatriantem, a jeżeli repatriant zmarł prawo to służyło żyjącemu małżonkowi, a dalej zstępnym.
W sprawie nadanie gospodarstwa nastąpiło [...] marca 1954 r., K. K. zmarł 12 listopada 1956 r. wobec tego nie mają zastosowania przepisy dekretu, bowiem nie obejmował on sytuacji jaka miała miejsce, a tym samym nie można mówić o rażącym naruszeniu prawa – stwierdził Minister.
Oddalając skargę R. K., Wojewódzki Sąd stwierdził:
Rozstrzygnięcie organu odwoławczego, tj. utrzymanie w mocy decyzji Wojewody o odmowie stwierdzenia nieważności orzeczenia jest prawidłowe, jednak nietrafna jest argumentacja.
W okolicznościach sprawy nie można zgodzić się ze stwierdzeniem wnioskodawców, że orzeczenie z [...] sierpnia 1960 r. zostało skierowane do zmarłego K. K.. Jakkolwiek bezspornym jest, że K. K. w dacie wydania tego orzeczenia nie żył, to stanowiło ono wyłącznie potwierdzenie jego uprawnień nabytych na podstawie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1955 r. Nr 18, poz. 107) w czasie gdy jeszcze żył. Orzeczenie stanowiło tylko potwierdzenie faktu prawotwórczego, polegającego na zwolnieniu z obowiązku zapłaty za gospodarstwo, zaistniałego z mocy prawa z dniem wejścia w życie dekretu, tj. 29 kwietnia 1955 r., a więc przed datą zgonu K. K.. K.owi K.owi nadano gospodarstwo przed wejściem w życie dekretu, w dacie wejścia w życie spełniał, jako repatriant, przesłanki zwolnienia z obowiązku uiszczenia ceny nabycia gospodarstwa, a zwolnienie to zostało potwierdzone orzeczeniem z [...] sierpnia 1960 r. Przyjąć należy, że wobec śmierci K. K. z dniu 12 listopada 1956 r. adresatami tego orzeczenia, choć nie zostało to w jego treści wyartykułowane byli jego spadkobiercy (małżonka i synowie).
Podkreślenia wymaga, że w aktach sprawy brak jest dowodów spłaty ceny nabycia gospodarstwa, a nie bez znaczenia jest też okoliczność, że decyzją z [...] października 1963 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Biskupcu przejęło na własność Państwa 7/8 nieruchomości od M. K. (żony K.) za rentę.
Konkludując Sąd stwierdził, że organy prawidłowo uznały, iż brak jest podstaw do stwierdzenia nieważności orzeczenia, bo nie jest ono dotknięte którąkolwiek z wad kwalifikowanych, wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a., w szczególności, że jego adresatem była osoba zmarła.
Reprezentowany przez radcę prawnego, R. K. wniósł skargę kasacyjną od ww. wyroku, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie i zarzucając:
- 1) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tj. art. 12 i 31 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z ustawą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. Nr 18, poz. 107),
- 2) naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że orzeczenie z 30 sierpnia 1960 r. jako stronę postępowania wskazuje K. K. a nie inne osoby czy podmioty, które występowałyby na prawach strony, zaś K. K. nie mógł być stroną, jako osoba nieżyjąca, co wynika z art. 8 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym. Prowadzenie postępowania w stosunku do osoby nieżyjącej rażąco narusza prawo. O braku wadliwości orzeczenia nie świadczy też stwierdzenie, iż miało ono charakter deklaratoryjny. Analiza art. 12 i 13 dekretu prowadzi do wniosku, że orzeczenie nie mogło być skierowane ani do K. K. (nie żył), ani do jego następców prawnych, gdyż co do nich nie zostały spełnione przesłanki tych przepisów. Błędnie więc Sąd uznał, że brak było podstaw do stwierdzenia nieważności orzeczenia.
Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, albowiem błędnie zarówno Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, jak i organy obu instancji uznały, że orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Biskupcu z [...] sierpnia 1960 r. nr [...] nie narusza prawa.
Podstawę prawną orzeczenia z [...] sierpnia 1960 r. stanowił dekret z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z ustawą rolną i osadnictwem rolnym, dalej "dekret". Zarówno organy, jak i Wojewódzki Sąd jako publikację przytaczają Dziennik Ustaw z 1955 r. Nr 18, poz. 107, podczas gdy w dacie wydawania orzeczenia obowiązywał tekst jednolity ogłoszony w Dzienniku Ustaw z 1959 r. Nr 14, poz.
- 78. Jakkolwiek art. 12 i 13, na które powołują się organy i Sąd nie były nowelizowane, to jednak dla porządku na prawidłowe przytoczenie tekstu dekretu należało zwrócić uwagę.
Artykuł 12 dekretu w ust. 1 zwalnia – bez rozrachunku i oszacowania – repatriantów, którzy stosownie do umów międzynarodowych mają otrzymać nieruchomości w zamian za pozostawione poza granicami Państwa, od obowiązku uiszczenia ceny nabycia nadanych im nieruchomości państwowych. Z kolei ust. 2 stanowi, że w razie śmierci repatrianta przed nadaniem mu nieruchomości zwolnienie od obowiązku uiszczenia ceny służy małżonkowi, a w razie jego braku – zstępnym w linii prostej. Uprawnienia do zwolnienia z obowiązku zgodnie z ust. 3 mogły być przekazane aktem notarialnym małżonkowi lub zstępnym. Stosownie do art. 13 osoby wymienione w art. 12 korzystają ze zwolnienia z obowiązku, jeśli nieruchomość nadano im przed dniem wejścia w życie dekretu lub wniosek o nadanie złożyły do 31 grudnia 1957 r. Jako organ właściwy do orzekania o zwolnieniu od obowiązku uiszczenia ceny art. 14 dekretu wskazał prezydium powiatowej rady narodowej (obecnie starostę).
Z przepisów tych, tj. art. 12 i 13 dekretu wynika, że w stanie faktycznym sprawy, nie mogły one mieć zastosowania do zwolnienia z obowiązku uiszczenia ceny nabycia gospodarstwa rolnego nr 29 w D.. K. K. był repatriantem i jako taki otrzymał nadanie gospodarstwa rolnego, co nastąpiło orzeczeniem z [...] marca 1954 r., zatem przed dniem wejścia w życie dekretu. W dniu wejścia w życie dekretu z dnia 29 kwietnia 1955 r., mógł skorzystać ze zwolnienia z obowiązku uiszczenia ceny nabycia gospodarstwa, jednak Prezydium Państwowej Rady Narodowej w Biskupcu decyzji o zwolnieniu do dnia jego śmierci, tj. 12 listopada 1956 r. nie wydało. Ze zwolnienia tego nie mogli skorzystać następcy prawni K. K., bowiem ich sytuacja nie mieściła się w normie ust. 2 art. 12 dekretu. Nie obejmował ich także ust. 3 art. 12, gdyż uprawnienia, o którym mowa w ust. 1 art. 12 K. K. nie przekazał aktem notarialnym małżonkowi lub synom (w aktach sprawy dokumentu takiego nie ma, a okoliczność ta nie jest sporna).
W takiej sytuacji orzeczenie o zwolnieniu od obowiązku uiszczenia ceny, bez względu na to do kogo miałoby być skierowane, rażąco naruszało art. 12 i 13 dekretu, jako wydane wbrew przesłankom tych przepisów. K.owi K.owi nadano gospodarstwo przed dniem wejścia w życie dekretu, jednak do dnia śmierci nie zostało wydane orzeczenie o zwolnieniu go od obowiązku uiszczenia ceny nabycia, natomiast jego zstępni – żona czy synowie nie nabyli uprawnień do zwolnienia od tego obowiązku, bowiem śmierć repatrianta nastąpiła po nadaniu gospodarstwa, a wcześniej uprawnień swych nie przekazał on w formie przewidzianej dekretem swoim następcom.
Nie można zupełnie zgodzić się zatem z Wojewódzkim Sądem, iż orzeczenie z [...] sierpnia 1960 r. nie narusza w sposób rażący prawa, bo w istocie zostało skierowane do następców prawnych K. K., choć nie zostali oni w nim wskazani. Strony postępowania nie można domniemywać, jest nim ten podmiot, który został wskazany w decyzji, a orzeczenie z 1960 r., jak słusznie Sąd stwierdził, następców prawnych K. K. nie wymienia. Gdyby to uczyniło, to dotknięte byłoby wadą rażącego naruszenia prawa z przyczyn wyżej wskazanych. Można ewentualnie mówić o skutkach rażąco wadliwego orzeczenia dla następców prawnych K. K., ale ocenie podlega orzeczenie, to ono jest lub nie dotknięte wadami, o których mowa w art. 156 § 1 k.p.a.
Jak powiedziano wyżej, jeśliby orzeczenie skierowane było wyraźnie do następców prawnych K. K. rażąco naruszałoby art. 12 i 13 dekretu, zatem uznanie, przez Wojewódzki Sąd, że orzeczenie choć tych następców nie wymienia, ale w istocie jest do nich skierowanie i przez to zgodnie z prawem – jest błędne.
Orzeczenie z [...] sierpnia 1960 r. zostało skierowane do K. K.. To on był stroną postępowania w przedmiocie zwolnienia od obowiązku uiszczenia ceny nabycia nadanego gospodarstwa. Jednak w dacie tej już nie żył, nie mógł być zatem podmiotem ani żadnych praw, ani obowiązków, nie mógł żądać czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek.
Skierowanie decyzji do osoby nieżyjącej spełnia przesłankę, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., tj. rażącego naruszenia prawa, bowiem odnosi się nie do podmiotu, o którym mowa w art. 28 k.p.a., strony postępowania, gdyż osoba nieżyjąca taką nie jest nie dlatego, że jej interes prawny nie wynika z prawa materialnego, tylko dlatego, że nie może go już zrealizować. W niniejszej sprawie art. 12 ust. 1 dekretu odnosił się do K. K., jednak z przyczyn oczywistych z uprawnienia mu nim nadanego nie mógł skorzystać.
Wojewódzki Sąd wskazał tę okoliczność, tj. skierowanie orzeczenia do osoby nieżyjącej, ale fakt ten uznał za zgodny z prawem, stwierdził bowiem, że orzeczenie z [...] sierpnia 1960 r. żadna z wad kwalifikacyjnych wskazanych w art. 156 § 1 k.p.a. nie jest dotknięte, podczas gdy zawiera taką, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.
W tym stanie rzeczy odmowa stwierdzenia nieważności orzeczenia przez organy i uznanie przez Sąd, że jest to zgodne z prawem nie mogło się ostać.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 188 i art. 203 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270).