Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 4 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3117/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę U. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] września 2014 r., nr [...], którą utrzymana została w mocy decyzja Prezydenta m. st. Warszawy z dnia [...] sierpnia 2014 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego.
Wyrok powyższy zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Wnioskiem z dnia 21 lipca 2014 r. U. W. wystąpiła o pomoc finansową na zakup leków, opłatę za energię elektryczną za lipiec 2014 r., dofinansowanie diety, faktury bilansującej ZGN, jak również wydatków na środki higieny osobistej.. Prezydent m. st. Warszawy, decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r., odmówił przyznania pomocy finansowej w powyższym zakresie. Organ wskazał, iż wnioskodawczyni mieszka samotnie i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jej dochód stanowi świadczenie emerytalne ZUS w wysokości 799,49 zł oraz dodatek mieszkaniowy w wysokości 261,76 zł. Łączny dochód we czerwcu 2014 r., tj. w miejscu poprzedzającym złożenie wniosku, wyniósł 1061,25 zł, a zatem przekroczone zostało kryterium dochodowe określone w art. 8 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Prezydent zaznaczył także, że wnioskodawczym po raz kolejny odmówiła przeprowadzenia wywiadu środowiskowego u jej matki, a ponadto od wielu miesięcy świadomie uchyla się od wystąpienia o obniżkę czynszu oraz przyznanie dodatku energetycznego, mimo iż była wielokrotnie pouczana przez pracownika socjalnego, że uzyskanie obniżki oraz przyznanie dodatku energetycznego korzystnie wpłynie na zmniejszenie wysokości opłat związanych z utrzymaniem mieszkania.
Po rozpoznaniu odwołania U. W., decyzją z dnia [...] września 2014 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium wskazało, że przewidziany w art. 41 ustawy o pomocy społecznej szczególny przypadek dotyczy niecodziennych, nadzwyczajnych zdarzeń, wykraczających poza możliwość ludzkiej zapobiegliwości, a w przypadku wnioskodawczyni taka sytuacja nie występuje.
Skargę na powyższą decyzję wniosła U. W., podnosząc, że jest w trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej, która nie pozwala jej podjąć jakiejkolwiek pracy.
Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wniosło o jej oddalenie.
Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że: U. W. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a jej miesięczny dochód wynosił 1061,25 zł. Kwota ta przekracza wysokość kryterium dochodowego z art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej. Słusznie zatem, zarówno organ I instancji jak i organ odwoławczy uznały, że w sprawie brak jest podstaw do zastosowania przepisu art. 39 ustawy o pomocy społecznej. Odnosząc się natomiast do odmowy przyznania specjalnego zasiłku celowego na podstawie art. 41 omawianej ustawy, brak jest podstaw do uznania za szczególny przypadek, o jakim mowa w tym przepisie, sytuacji skarżącej. Wskazywany przez skarżącą we wniosku cel przyznania świadczenia pieniężnego nie mieści się w ramach przypadku "szczególnie uzasadnionego". Wskazywane przez nią wydatki dotyczą typowych wydatków obywateli, które się okresowo powtarzają. W takim przypadku nie można mówić o wystąpieniu w dacie wydawania decyzji z dnia [...] sierpnia 2014 r., zdarzenia okazjonalnego, niecodziennego, nieoczekiwanego, czy też nadzwyczajnego.
Ponadto potrzeby osób ubiegających się o pomoc mogą być uwzględnione jedynie wówczas, gdy odpowiadają celom pomocy społecznej i mieszczą się w możliwościach organu pomocy społecznej. Za prawidłowe uznać trzeba stanowisko organu o braku współdziałania przez skarżącą z pracownikiem socjalnym. Jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym jest uniemożliwienie mu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z matką wnioskodawczyni oraz uporczywe uchylanie się od wystąpienie o obniżkę opłat czynszowych oraz przyznanie dodatku energetycznego, co korzystnie wpłynęłoby na zmniejszenie wysokości opłat związanych z utrzymaniem mieszkania.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła U. W., reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu, domagając się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i rozpoznania skargi, ewentualnie przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu. Wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj:
- 1. art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez ich błędne zastosowanie polegające na nieudzieleniu skarżącej pomocy społecznej w rozmiarze odpowiednim do okoliczności, to jest jej ciężkiej sytuacji bytowej i materialnej, co z kolei uniemożliwia skarżącej życie w warunkach odpowiadających godności człowieka,
- 2. art. 39 w zw. z art. 41 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez błędną wykładnię pojęcia "szczególnie uzasadniony przypadek" polegającej na przyjęciu, że sytuacja życiowa, w której znalazła się skarżąca nie odbiega od typowych sytuacji osób kwalifikujących się do otrzymania pomocy społecznej przy spełnieniu kryterium dochodowego, w konsekwencji czego odmówiono skarżącej zasiłku celowego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718), dalej jako "P.p.s.a.", stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 – 6 P.p.s.a., należało zatem odnieść się do zasadniczych zarzutów stanowiących istotę podstaw kasacji.
Oceniając zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał je za nieusprawiedliwione.
Prawo do pomocy społecznej przysługuje pod warunkiem spełnienia kryterium dochodowego, o czym stanowi art. 8 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, z wyjątkiem przypadku przewidzianego, m.in. w art. 41, przy czym jednocześnie ze spełnieniem kryterium muszą wystąpić podstawy wskazane w art. 7 pkt 2-15 lub inne okoliczności uzasadniające udzielenie pomocy. Ustawa o pomocy, uzależniając przyznanie pomocy od kryterium dochodowego definiuje w art. 8 ust 3, co należy uznać za dochód, stanowiąc, że jest to suma miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego wniosek pomniejszonych o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Otrzymując zatem wniosek o przyznanie pomocy społecznej organy pomocy społeczne są obowiązane ustalić jaki jest dochód ubiegającego się o pomoc i czy znajduje się on w jednej z okoliczności wskazanych w art. 7 pkt 2-15 ustawy o pomocy i jeżeliby się okazało, że kryterium dochodowe zostało przekroczone, mogą dokonać ustalenia czy nie zachodzi sytuacja wskazana, m.in. w art. 41.
Z akt sprawy wynika, że U. W. jest osobą samotnie gospodarującą, zatem kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy, wyniosło w jej przypadku 542 zł. Dochód skarżącej, w miesiącu poprzedzającym wydanie decyzji, wynosił zaś 1061,25 zł, Oznacza to, że dochód strony przekraczał ustawowe kryterium dochodowe.
Z powodu przekroczenia kryterium dochodowego skarżąca wnioskowanej przez siebie pomocy, tj. zasiłku celowego, otrzymać nie mogła. Znając sytuację skarżącej, organy rozważyły jednak sytuację unormowaną w art. 41 ustawy o pomocy. Stosownie do niego pomoc społeczna, w tym specjalny zasiłek celowy może być przyznany mimo przekroczenia kryterium dochodowego, w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Zarówno organy obu instancji, jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny uznały, że U. W. nie znajduje się w takiej szczególnej sytuacji, która umożliwiałaby przyznanie jej specjalnego zasiłku celowego. Z oceną taką należy się zgodzić, gdyż stan sprawy został ustalony zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, a wniosek z tak ustalonego stanu wysunięty prawidłowo. Zarówno organy jak i Sąd I instancji słusznie zwróciły uwagę na fakt, iż potrzeby, które wskazała skarżąca, nie mają charakteru szczególnie uzasadnionego i związane są z normalnymi obowiązkami życia codziennego, takimi jak konieczność pokrycia kosztów użytkowania lokalu mieszkalnego.
Art. 3 ustawy o pomocy społecznej, stanowiący, że pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb, to klauzula generalna, będąca jedynie ogólną zasadą, którą winny kierować się organy administracji publicznej w sprawach o przyznanie świadczeń pieniężnych w ramach pomocy społecznej. Zauważyć też trzeba, że pojęcie niezbędnej potrzeby bytowej, wymienione w art. 3 ust. 1 tej ustawy, nie zostało ustawowo zdefiniowane, będąc prawnie niedookreślonym i wymagając indywidualnego podejścia. Przyznanie zatem pomocy uzależnione jest nie tylko od sytuacji materialnej wnioskodawcy i jego żądań, lecz także konieczności dostosowywania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności konkretnej sprawy, a także uwzględniania potrzeb osób korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Uznać trzeba, iż w sprawie organy, działając na podstawie art. 39 ust. 1 i art. 41 ustawy o pomocy społecznej, prawidłowo oceniły sytuację bytową skarżącej i zasadnie odmówiły udzielenia jej pomocy. Stanowisko Sądu I instancji, który uznał działania organów w tym zakresie za odpowiadające prawu, było w pełni zasadne.
Należy także podkreślić, iż art. 3 ustawy o pomocy społecznej nie może w żadnym razie prowadzić do wniosku o dopuszczalności uczynienia z pomocy społecznej stałego źródła dochodów. Interpretacja taka byłaby niedopuszczalna jako całkowicie sprzeczna z intencją ustawodawcy, który pomocy społecznej wyznaczył jedynie funkcję wspierania tych wysiłków, a nie ich zastępowania. Nie można w żadnym razie przyjąć, że w razie spełniania ustawowych przesłanek każda potrzeba osoby ubiegającej się o pomoc winna być przez organy uznana za niezbędną do zaspokojenia i na każdą z nich należy udzielić pomocy w postaci zasiłku. Podkreślić trzeba też, że zasiłek celowy i specjalny zasiłek celowy należą do fakultatywnych form pomocy społecznej, co oznacza, że, w odróżnieniu od form obowiązkowych, właściwy organ może, lecz nie musi go przyznać, w przypadku ustalenia, że występują przesłanki wymienione w art. 39 ust. 1 i art. 41 ustawy o pomocy społecznej Uznanie takie uzależnione jest od wielkości przyznanych z budżetu państwa środków finansowych na pomoc społeczną oraz od liczby osób uprawnionych do korzystania z tej pomocy i ubiegających się o nią.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
O wynagrodzeniu adwokata ustanowionego z urzędu orzeknie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.