Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z 10 czerwca 2020 r., na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej: p.p.s.a.), oddalił skargę [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] maja 2018 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] listopada 2017 r. w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oraz zobowiązania do jego zwrotu. Decyzja Prezydenta Miasta [...] obejmowała rozstrzygnięcie o uznaniu świadczenia wychowawczego pobranego przez [...] na rzecz dziecka [...] w okresie od 1 lutego 2017 r. do 30 września 2017 r. za świadczenie nienależnie pobrane w myśl art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2017 r. poz. 1851) oraz nakładała obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 4.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku [...], reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości wraz z wydanymi w tej sprawie decyzjami oraz o umorzenie postępowania administracyjnego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto w skardze kasacyjnej zawarty został wniosek o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego, z jednoczesnym oświadczeniem o zrzeczeniu się rozprawy.
Zaskarżonemu wyrokowi skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie następujących przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia:
- 1. art. 141 § 4 p.p.s.a. objawiające się wadliwym sporządzeniem uzasadnienia wyroku, polegającym na nieodniesieniu się i nierozpatrzeniu oznaczonych nr 1 i 2 zarzutów skargi, dodatkowo uargumentowanych w piśmie procesowym skarżącego z dnia 1 czerwca 2020 r., a dotyczących pominięcia przez organy I i II instancji wniosków, oświadczeń i dowodów zgłaszanych przez stronę, w ramach których skarżący kwestionował sposób ustalenia wysokości dochodu członków jego rodziny, w szczególności związanych z treścią porozumienia z 8 grudnia 2016 r. pomiędzy [...] a jej pracodawcą, co uniemożliwia poznanie motywów, dla których Sąd oddalił skargę na decyzję Kolegium mimo podniesionych w tym zakresie zarzutów, a w konsekwencji powoduje, że skarżący nie ma możliwości poznania przyczyn, dla których jego skarga uznana została w tej części za niezasadną;
- 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. art. 7, 8, 77 § 1, 78 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a., polegające na oddaleniu skargi, w sytuacji gdy zaskarżona decyzja (oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji) została wydana z istotnym naruszeniem zasad wnikliwości i pogłębiania zaufania, obowiązku dokonywania ocen na podstawie całego i wyczerpująco zgromadzonego materiału dowodowego, obowiązku dopuszczenia istotnych dla rozstrzygnięcia dowodów wskazywanych przez strony oraz obowiązku dokonywania w uzasadnieniu decyzji oceny wiarygodności wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia dowodów, a wyrażającym się w szczególności w pominięciu istotnych dla sprawy dowodów (w tym dokumentu porozumienia z 8 grudnia 2016 r. pomiędzy [...] a jej pracodawcą) oraz nieprawidłowym sposobie wyliczenie wysokości dochodów członków rodziny skarżącego, skutkującym ustaleniem zawyżonej kwoty tych dochodów w wysokości przekraczającej próg dochodowy uprawniający do uzyskiwania świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji do wydania negatywnej dla skarżącego decyzji, podczas gdy w rzeczywistości przeciętny miesięczny dochód członków tej rodziny owego progu dochodowego nie przekroczył.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, w sytuacji zaistnienia przesłanek enumeratywnie wymienionych w art. 183 § 2 pkt 1-6 p.p.s.a. Ponadto odstępstwo od zasady związania granicami skargi kasacyjnej przewiduje też art. 189 tej ustawy, który wyposaża Naczelny Sąd Administracyjny w kompetencję do uchylenia wydanego w sprawie orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania, jeżeli skarga ulegała odrzuceniu albo istniały podstawy do umorzenia postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym. W uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2009 r., sygn. akt II GPS 5/09 (ONSAiWSA 2010/3/40) podkreślono, że samodzielność regulacji zawartej w art. 189 p.p.s.a. powoduje, że jego zastosowanie nie może być ograniczone jedynie do podstaw odrzucenia skargi przewidzianych w art. 58 § 1 pkt 1, 4 i 5 p.p.s.a., jednocześnie pokrywających się z przesłankami nieważności postępowania (art. 183 § 2 pkt 1-3 p.p.s.a.).
Przyjęcie takiego stanowiska nie tylko podważałoby samodzielny charakter art. 189 p.p.s.a., ale również ograniczałoby możliwość jego zastosowania jedynie do części przypadków wskazanych w tym przepisie, gdy ograniczenie to nie wynika z żadnego przepisu prawa. Na etapie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wspomniane ograniczenie zakresu obowiązywania art. 189 p.p.s.a. czyniłoby zbędnym stosowanie przesłanek uzasadniających odrzucenie skargi, o których mowa w art. 58 § 1 pkt 2, 3 i 6 p.p.s.a. Taka zaś wykładnia przepisów prawa naruszałaby utrwalone zasady, w myśl których nie interpretuje się przepisów w sposób, który czyni zbędnym istnienie pewnych fragmentów w przepisach prawa.
Natomiast w świetle wykładni gramatycznej art. 189 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny uchyla wydane w sprawie orzeczenie oraz odrzuca skargę lub umarza postępowanie, jeżeli skarga ulegała odrzuceniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Ustawodawca więc nie pozostawił w tym względzie Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu żadnej swobody decyzyjnej, a jednocześnie nie uzależnił stosowania art. 189 p.p.s.a. w zakresie przyczyn odrzucenia skargi od związania ich z przyczynami nieważności postępowania przewidzianymi w art. 183 § 2 p.p.s.a. W uchwale tej przyjęto zatem, że w świetle art. 183 § 1 oraz art. 134 § 2 w związku z art. 193 p.p.s.a. jest dopuszczalne zastosowanie przez Naczelny Sąd Administracyjny z urzędu art. 189 tej ustawy, polegające na uchyleniu orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego i odrzuceniu skargi, niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej i przy braku przesłanek nieważności postępowania sądowego.
Sytuacja, o której mowa w art. 189 p.p.s.a. ma miejsce w przedmiotowej sprawie, ponieważ Sąd I instancji rozpoznał skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] maja 2018 r., która została wniesiona z upływem 30-dniowego terminu, o którym mowa w art. 53 § 1 p.p.s.a. i podlegała odrzuceniu na podstawie art. 58 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jak stanowi art. 53 § 1 p.p.s.a. skargę wnosi się w terminie 30 dni od dnia doręczenia skarżącemu rozstrzygnięcia w sprawie albo aktu, o którym mowa w art. 3 § 2 pkt 4a. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy wypada również uwzględnić regulację wynikająą z art. 111 k.p.a. ustalającą tryb uzupełnienia decyzji. W § 1 art. 111 k.p.a. zakreślono 14-dniowy termin do uzupełnienia decyzji w przewidzianym tam zakresie, ustalając, że biegnie on od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji. Uzupełnienie lub odmowa uzupełnienia decyzji następuje w formie postanowienia (art. 111 § 1b k.p.a.).
Jak stanowi art. 111 § 2 k.p.a. w przypadku wydania postanowienia, o którym mowa w art. 111 § 1b, termin dla strony do wniesienia odwołania, powództwa lub skargi biegnie od dnia jego doręczenia lub ogłoszenia. Przepis ten zatem jako warunek przesunięcia terminu zaskarżenia decyzji ustala wydanie rozstrzygnięcia co do zasadności żądania strony. W doktrynie podkreśla się, że stronę obowiązuje termin 14 dni do wniesienia wniosku o dokonanie rektyfikacji, liczony od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji, również organ tylko w takim samym terminie może podjąć z urzędu te czynności. Jeżeli strona uchybi terminowi, to będzie jej na ogólnych zasadach służył wniosek o jego przywrócenie. Uchybienie terminowi przez organ zamyka drogę do podjęcia z urzędu czynności rektyfikacyjnych. Następstwem uchybienia terminu do uzupełnienia lub sprostowania decyzji będzie wejście do obrotu prawnego ułomnej decyzji z uszczerbkiem dla konkretyzacji praw lub obowiązków, które były przedmiotem postępowania. (patrz: B. Adamiak, komentarz do art. 111 k.p.a., nb. 10, w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. 2021, wyd. 17)
Powyższe uwagi pozostawały istotnymi w rozpoznawanej sprawie wobec zgłoszonego co do zaskarżonej decyzji wniosku w trybie art. 111 k.p.a., który jednak okazał się być złożony po terminie. Powyższe zresztą zauważył Sąd I instancji, jednakże nie wyprowadził z tego spostrzeżenia odpowiednich wniosków. Zauważyć zatem przyjdzie, że wydane w tym przedmiocie postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] lipca 2019 r. stwierdzało jedynie uchybienie terminu do złożenia wniosku o uzupełnienie decyzji tego organu z [...] maja 2018 r. Nie mogło tym samym zostać uznane za rozstrzygnięcie merytoryczne co do zasadności wniosku, a tym samym wywołać skutku przewidzianego w art. 111 § 2 k.p.a. Doręczenie zatem tego postanowienia w dniu 19 lipca 2019 r. nie mogło mieć wpływu na obliczanie terminu określonego w art. 53 § 1 p.p.s.a., co słusznie podnosił organ w odpowiedzi na skargę.
W świetle powyższego należało stwierdzić, że złożona przez [...] w dniu 14 sierpnia 2019 r. skarga na doręczoną w dniu 10 maja 2018 r. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] maja 2018 r., okazała się spóźniona. Mając zatem na uwadze treść art. 58 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny w pkt 2 postanowienia w oparciu o art. 189 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i odrzucił skargę. W pkt 1 postanowienia, na podstawie art. 156 § 3 p.p.s.a. sprostowano oczywistą omyłkę w dacie rocznej zaskarżonej decyzji. W pkt 3 Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 206 p.p.s.a., odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości, ponieważ uchylenie zaskarżonego wyroku nastąpiło z urzędu.