Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2019 r. oddalił skargę J. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne:
J. D. (w skrócie: "skarżący") w dniu 8 marca 2018 r. złożył do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. prośbę o umorzenie w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, za okres świadczeniowy od 19 maja 2017 r. do 27 grudnia 2021 r. Podał, że aktualnie przebywa w zakładzie karnym, gdzie nie pracuje odpłatnie z uwagi na swój stan zdrowia, dlatego też nie ma możliwości finansowych uregulować zadłużenie.
Odpowiadając na wezwanie skarżący podał, że jego wniosek dotyczy okresu od dnia jego aresztowania, tj. od 19 maja 2017 r. do dnia ostatnich wypłacanych świadczeń wraz z odsetkami.
Prezydent Miasta S. decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej, w łącznej wysokości 5 600,00 zł. oraz ustawowych odsetek naliczonych do dnia spłaty kwoty głównej. W jej uzasadnieniu wskazał, ze skarżący jest osobą w wieku aktywności zawodowej z możliwością zatrudnienia odpowiedniego do stanu zdrowia, czy też podnoszenia kwalifikacji. Po zakończeniu odbywania kary pozbawienia wolności istnieje duże prawdopodobieństwo podjęcia przez niego pracy, choćby w ramach prac interwencyjnych lub dorywczych, co implikowałoby skutek w postaci realnej szansy spłaty powstałego zadłużenia.
W odwołaniu skarżący podniósł, że z uwagi na swój stan zdrowia nie jest w stanie podjąć zatrudnienia i na powyższą okoliczność przedłożył orzeczenie lekarza ZUS o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz kserokopię książeczki zdrowia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że kwestia umorzenia przedmiotowych świadczeń, przewidziana art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489 z późn. zm.), oparta jest na uznaniu administracyjnym. Skarżący jest osobą w wieku aktywności zawodowej (45 lat). Do akt sprawy dołączono kopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] września 2015 r., z którego wynika, że posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności na stałe i jest zdolny do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej.
Z kolei, z przeprowadzonego w dniu 10 maja 2018 r. wywiadu środowiskowego wynika, że nie posiada żadnego dochodu, natomiast korzysta z pomocy rodziny, tj. matki i żony w formie pomocy w naturze. Jednocześnie ustalono, że jest osobą bierną zawodowo i choruje przewlekle. Niemniej jednak, Kolegium wskazało, że umorzenie należności, jako wyjątek od zasady, nie powinno być nadużywane, nawet w sytuacji, gdy dłużnik nie jest w stanie spłacić zaległości, bowiem w razie umorzenia należności całości albo w części, dług w tym zakresie wygasa, a więc organ nie będzie mógł już żądać zwrotu świadczenia nawet wtedy, gdy sytuacja finansowa dłużnika ulegnie znaczącej poprawie.
Mając na uwadze powyższe, jak też wiek skarżącego, tj. 45 lat, oraz możliwość świadczenia pracy w warunkach pracy chronionej, zwłaszcza po opuszczeniu zakładu karnego, Kolegium uznało, że w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności dające podstawę prawną do umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletniej córki skarżącego w wysokości 5 600,00 zł. oraz ustawowych odsetek naliczonych do dnia spłaty kwoty głównej. Dodatkowo Kolegium pouczyło skarżącego, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 ustawy, może wnioskować o rozłożenie na raty lub odroczenie terminu spłaty zobowiązania (chociażby na okres odbywania kary pozbawienia wolności).
W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżący jeszcze raz podniósł, że z uwagi na pogarszający się i już teraz zły stan zdrowia, nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia, a tym samym osiągać dochodów pozwalających na spłatę zadłużenia.
W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie i oddalił ją na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., powoływanej dalej jako: "P.p.s.a."). W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd I instancji wskazał, że przewidziana w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, instytucja umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu z wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Wskazując na obowiązki organu, jakie nakładają na niego przepisy art. 7, art. 77 § 1, a także art. 107 § 3 K.p.a. Sąd uznał, że w działaniu organów obu instancji jest brak dowolności.
Stan faktyczny został wnikliwie ustalony, sytuacja skarżącego została starannie i szczegółowo przedstawiona zwłaszcza w decyzji organu odwoławczego. WSA podzielił stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji, że trudna sytuacja materialna i zdrowotna nie stanowi wystarczającej przyczyny odstąpienia od egzekwowania należności, zwłaszcza w sytuacji, gdy realne możliwości rozpoczęcia pracy zarobkowej nie zostały zasadnie podważone, bowiem już za 3 lata w wieku 49 lat skarżący opuści zakład karny i będzie mógł zatrudnić się w warunkach pracy chronionej. Treść znajdującego się w aktach administracyjnych orzeczenia o niepełnosprawności z dnia [...].09.2015 r. nie wyklucza takiej możliwości, co może stanowić próbę uregulowania należności. Organy obu instancji dysponowały pełnym materiałem dowodowym oraz przeprowadziły postępowanie dowodowe w sposób odpowiadający zasadom procedury administracyjnej i trafnie stwierdziły brak w tej sprawie przesłanek do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym do alimentów.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł J. D. wnosząc o jego uchylenie i umorzenie spornych należności, ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Pełnomocnik skarżącego wniósł również o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie:
- I. przepisów postępowania, mające istoty wpływ na wynik sprawy, a to:
- 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 77 i art. 80 K.p.a. polegające na nieuchyleniu zaskarżonej decyzji, która została wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 oraz art. 80 K.p.a. przez wydanie zaskarżonej decyzji, pomimo że zgromadzony materiał dowodowy potwierdzał, iż skarżącemu bezpodstawnie odmówiono umorzenia jego zobowiązań;
- 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 K.p.a. polegające na nieuchyleniu zaskarżonej decyzji, która to decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 K.p.a. przez wydanie zaskarżonej decyzji, pomimo iż w toku postępowania organ administracji publicznej nie podjął wszelkich kroków niezbędnych do wyczerpującego i dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz ustalenia istotnych okoliczności sprawy;
- 3) art. 151 P.p.s.a. przez jego błędne zastosowanie, polegające na bezzasadnym oddaleniu skargi w sytuacji, gdy na gruncie niniejszej sprawy zachodziły podstawy do jej uwzględnienia z uwagi na błędy poczynione na etapie postępowania przed organami administracji;
- II. naruszenie prawa materialnego, a to: art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące błędnym rozstrzygnięciem o nieumorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik strony podniósł, że organy nie dokonały wszechstronnej analizy sytuacji skarżącego i nie uwzględniły jego sytuacji zdrowotnej, która powoduje, iż nie jest możliwe uzyskanie przez skarżącego zatrudnienia umożliwiającego spłatę istniejącego zadłużenia. Brak jest podstaw do uznania, że stan zdrowia skarżącego może w przyszłości polepszyć się w znaczący sposób, a przeciwnie stan zdrowia skarżącego stale się pogarsza. Skarżący traci wzrok w drugim oku, co może spowodować, że w najbliższym czasie całkowicie utraci wzrok. U skarżącego zdiagnozowano jaskrę i zanik nerwu wzrokowego.
Skarżący leczy się również neurologiczne z uwagi na bóle głowy, zawroty głowy i problemy z utrzymaniem równowagi. Nie może wykonywać żadnych czynności wymagających wysiłku fizycznego. Leczy się psychiatrycznie i przyjmuje bardzo silne leki. Z uwagi na stan zdrowia skarżący otrzymał przerwę w karze i obecnie przebywa na wolności. Uznano bowiem, że nie jest możliwe dalsze leczenie skarżącego w warunkach izolacji. W ocenie autora skargi kasacyjnej, uwzględniając dolegliwości skarżącego oraz ich charakter stwierdzić należy, że skarżący nie jest w stanie wykonywać żadnej pracy. W szczególności skarżący nie jest w stanie wykonywać prac porządkowych, czy interwencyjnych, co sugerował organ odwoławczy. Całkowicie błędne jest w tej sytuacji stanowisko Sądu I instancji, który wskazał, że realne możliwości rozpoczęcia pracy zarobkowej nie zostały zasadnie podważone, a skarżący po opuszczeniu zakładu będzie mógł zatrudnić się w warunkach pracy chronionej.
Sąd I instancji nie odniósł się do faktu, iż skarżący nie przebywa w jednostce penitencjarnej z uwagi na udzieloną przerwę w karze. Nie przeanalizował również sytuacji zdrowotnej skarżącego, chorób na które cierpi oraz charakteru dolegliwości z tym związanych. Podobnie jak organ odwoławczy Sąd uwzględnił wyłącznie orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, które to orzeczenie datowane jest na dzień [...] września 2015 r. i nie odzwierciedla aktualnego stanu zdrowia skarżącego, podczas gdy stan ten pogorszył się w sposób znaczący. Całkowicie pominięta została aktualna sytuacja skarżącego. Z opinii sądowo - lekarskiej wynika, że wzrok u skarżącego pogarsza się systematycznie od 2012 r. Pomimo przeprowadzonego leczenia doszło do ślepoty oka prawego. Z opinii wynika również, że stan zdrowia skarżącego jest bardzo zły, a stan narządu wzroku nie pozwala na odbywanie kary w warunkach więziennych.
Okoliczności podnoszone przez skarżącego, który wielokrotnie na etapie całego postępowania wskazywał, że stan jego zdrowia uległ pogorszeniu, znalazły potwierdzenie w treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] lutego 2019 r. Skarżący został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności i jest niezdolny do pracy. Wymaga stałej i długotrwałej pomocy drugiej osoby. Co więcej, sytuacja finansowa skarżącego jest bardzo trudna. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2019 r. został skarżącemu przyznany zasiłek okresowy w kwocie 51,86 zł. Skarżącemu przyznany został również zasiłek stały w kwocie 51,86 zł. Żona skarżącego pobiera ponadto specjalny zasiłek opiekuńczy. Dochód trzyosobowej rodziny wynosi 1480,28 zł. Zdaniem pełnomocnika strony, przedłożone dokumenty potwierdzając słuszność stanowiska prezentowanego przez skarżącego w toku całego postępowania, a tym samym potwierdzają, że wydane decyzje były wadliwe.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną SKO w K. wniosło o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie są zasadne zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. powiązane z art. 7 oraz art. 77 i art. 80 K.p.a. Sąd pierwszej instancji zasadnie oddalił skargę, ponieważ organy administracji dokonały prawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego i prawidłowo ustaliły stan faktyczny, z którego wynika, że sytuacja osobista, rodzinna i dochodowa skarżącego na dzień wydania zaskarżonej decyzji, nie stanowiła przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
Należy zauważyć, że Sąd pierwszej instancji kontrolując zaskarżoną decyzję nie dokonuje własnych ustaleń, lecz kontroluje czy organ odwoławczy ustalił prawidłowo stan faktyczny, na którym oparł zaskarżoną decyzję. Należy podkreślić, że sądy administracyjne sprawują jedynie kontrolę orzeczeń organów administracji pod względem zgodności z prawem (legalności), jednakże organów tych nie zastępują i nie stanowią swego rodzaju "III instancji administracyjnej". Powyższe zastrzeżenie jest o tyle istotne, że w skardze kasacyjnej odwołano się do obecnej sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i dochodowej skarżącego związanej z wydanym w dniu [...] lutego 2019 r. orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, którym skarżącego zaliczono do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem niezdolności do pracy, jak również faktem opuszczenia zakładu karnego w związku z pogorszeniem stanu zdrowia i obecną sytuacją dochodową skarżącego kasacyjnie i jego małżonki.
Okoliczności te nie mogły być brane pod uwagę przez Sąd I instancji przy ocenie legalności zaskarżonej decyzji, albowiem odnoszą się one do stanu występującego po dacie wydania kontrolowanej decyzji SKO. Orzekające w sprawie sądy administracyjne, w tym Naczelny Sąd Administracyjny nie ustalają, czy skarżący na dzień wyrokowania spełniał przesłanki zastosowania instytucji przewidzianej art. 30 ust 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, lecz jedynie oceniają zgodność prawem decyzji wydanej w tym przedmiocie, co oznacza konieczność uwzględniania w procedowaniu wyłącznie stanu faktycznego istniejącego w dniu wydania decyzji. Wszelkie zmiany tego stanu zaistniałe po wydaniu decyzji z dnia [...] sierpnia 2018 r. wskazane w skardze kasacyjnej, nie miały zatem znaczenia dla rozpoznania niniejszej skargi kasacyjnej. W dacie wydania zaskarżonej decyzji skarżący kasacyjnie przebywał w zakładzie karnym i legitymował się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] września 2015 r., z którego wynikało, że posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności na stałe i jest zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej.
Taki stan faktyczny przyjęły organy za podstawę wydanych decyzji i taki stan faktyczny był podstawą rozstrzygnięcia wydanego przez Sąd I instancji. Zmiana sytuacji życiowej skarżącego będąca następstwem pogorszenia stanu zdrowia i opuszczenia zakładu karnego, do której doszło już po wydaniu zaskarżonej decyzji, uprawnia skarżącego do ewentualnego wystąpienia z nowym wnioskiem o umorzenie zaległości alimentacyjnych. Nie może być jednak uwzględniona w niniejszym postępowaniu.
Powyższe powoduje niezasadność wywodów skargi kasacyjnej upatrujących naruszenia prawa przez Sąd I instancji w nieuwzględnieniu przez tenże Sąd przy wyrokowaniu w dniu 4 kwietnia 2019 r., obecnej sytuacji zdrowotnej i osobistej skarżącego.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w stanie faktycznym i prawnym istniejącym na dzień wydania zaskarżonej decyzji Sąd I instancji zasadnie zaakceptował stanowisko organu co do braku przesłanek do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stosownie do art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych.
Należy też mieć na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do dzieci, mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w wyjątkowych sytuacjach. Przesłankami umorzenia zaległości jest zarówno sytuacja finansowa jak i inne okoliczności, np. stan zdrowia i sytuacja życiowa a także możliwości uzyskania dochodu w przyszłości. Dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest przy tym nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny. Te wszystkie okoliczności wzięły pod uwagę zarówno organy, jak i Sąd pierwszej instancji. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji istniały podstawy do uznania, że po opuszczeniu zakładu karnego 49-letni skarżący, jako osoba zdolna do pracy w warunkach pracy chronionej, będzie w stanie znaleźć zatrudnienie stosowne do swych predyspozycji zdrowotnych, pozwalające na spłatę zaległości alimentacyjnych.
W świetle zgromadzonego materiału dowodowego - w szczególności treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] września 2015 r., nie można było takiej możliwości wykluczyć. Umorzenie należności i tym samym zwolnienie z obowiązku uregulowania długu w trybie art. 30 ust. 2 ustawy, byłoby więc w tym przypadku przedwczesne. Dla rozpoznania wniosku strony istotny był również fakt, że w dacie wydania zaskarżonej decyzji skarżący kasacyjnie przebywał w zakładzie karnym, nie ponosząc żadnych kosztów związanych ze swoim utrzymaniem, stąd ciążący na nim dług nie wiązał się dla niego z żadnym uszczerbkiem. Z tego też względu nie można było przyjąć, że aktualna sytuacja skarżącego przesądzała o braku możliwości spłaty zadłużenia, tym bardziej że ma on możliwość wystąpienia z wnioskiem o odroczenie terminu płatności, a następnie rozłożenia należności na raty. Wskazane powyżej okoliczności uprawniały do stwierdzenia, że trudna sytuacja skarżącego ma charakter przejściowy i w przyszłości istnieje możliwość uregulowania chociażby części ciążących na stronie zobowiązań.
W tych warunkach, twierdzeniom organów o braku podstaw do zastosowania wobec skarżącego najdalej idącej ulgi w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia w całości kwoty należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, nie można zarzucić dowolności.
Podsumowując powyższe, należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji słusznie nie dopatrzył się naruszenia przez organ art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. Istotne dla sprawy okoliczności zostały bowiem prawidłowo ustalone w oparciu o zebrany w sposób wystarczający materiał dowodowy. WSA zasadnie zaaprobował stanowisko organu o braku podstaw do zastosowania art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i umorzenia należności skarżącego z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, a w konsekwencji oddalił skargę, nie naruszając art. 151 P.p.s.a.
Mając na uwadze powyższe wywody, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego na mocy art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną na zasadzie prawa pomocy, gdyż jest ono przyznawane przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 254 § 1 i art. 258-261 P.p.s.a.