Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 70/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę I. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2016 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Wyrok powyższy zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
- I. S. wnioskiem z dnia 22 lutego 2016 r. wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce Z. S. W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, że odmówiono jej prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, wskazała, że jest osobą samotną, bez środków do życia, utrzymuje się tylko z zasiłku pielęgnacyjnego, leczy się, ale nie ma za co wykupić lekarstw, a także, że po śmierci matki swoją opieką objęła ją siostra, która ma jednak własną rodzinę, dlatego nie chciałaby jej dłużej obciążać finansowo. W pismach z dnia 5 i 13 kwietnia 2016 r. I. S. wyjaśniła, że jej zamiarem było ubieganie się o rentę rodzinną po zmarłym ojcu F. S., a nie po matce Z.S.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 r. Prezes ZUS, powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.), odmówił I. S. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Od powyższej decyzji I. S. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, do którego dołączyła zaświadczenie wystawione przez lekarza psychiatrę, w którym wskazano, że leczy się ona psychiatrycznie od 1974 r. oraz że kilkukrotnie była hospitalizowana, ostatnio w okresie od 23 lipca 2015 r. do 28 września 2015 r.
Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] kwietnia 2016 r. W uzasadnieniu podniósł, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku konieczne jest łączne spełnienie wszystkich przesłanek, wymienionych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a przepis ten może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Organ zaznaczył, że wnioskodawczyni stała się trwale całkowicie niezdolna do pracy w dniu 15 lipca 1969 r., tj. po ukończeniu 25 roku życia, a z akt sprawy wynika, iż w wieku 16 lat ukończyła szkołę podstawową i dalej nie kontynuowała nauki, zaś w myśl art. 68 ust. 3 ww. ustawy dzieci są uprawnione do renty rodzinnej po rodzicach bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem 16 rok użycia lub w czasie kontynuowania nauki w szkole, jednakże w okresie nie dłuższym niż do osiągnięcia 25 roku użycia.
Prezes wskazał także, że lekarz orzecznik ZUS, po analizie dołączonego do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zaświadczenia lekarskiego, w opinii z dnia 28 czerwca 2016 r. stwierdził, iż ww. dokument medyczny pozostaje bez wpływu na ustaloną datę powstania całkowitej niezdolności do pracy. W konsekwencji organ stwierdził, że niespełnienie przez I. S. warunków do świadczenia w trybie zwykłym nie było spowodowane szczególnymi okolicznościami, a obecna niemożność podjęcia przez nią zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz trudne warunki materialne, nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest to bowiem świadczenie socjalne.
Oddalając skargę Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie wskazał: na tle ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych art. 83 ust. 1 stanowi regulację szczególną, pozwala bowiem na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania tych świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie, gdyż z art. 83 ust. 1 ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Z art. 83 ust. 1 ustawy wynika, że pozostały po ubezpieczonym członek rodziny może ubiegać się o przyznanie renty rodzinnej w tym trybie jeżeli wykaże, że wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Dla oceny tej przesłanki niezbędne jest zatem odwołanie się do przesłanek uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, w tym także do art. 68 ust. 1 tej ustawy, który określa krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej.
Biorąc zatem pod uwagę wiek skarżącej, przyznanie jej renty rodzinnej w drodze wyjątku możliwe byłoby jedynie w sytuacji, gdyby stała się całkowicie niezdolna do pracy w okresie do ukończenia 16 lat życia albo do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżąca w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy, stwierdzonej orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia 4 lutego 2015 r., miała ukończone 25 lat. Mając zatem na uwadze regulację art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należy stwierdzić, że okoliczność ta eliminuje skarżącą z grona osób uprawnionych do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS.
Stosownie zaś do art. 14 ust. 3 ustawy orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Samo przeświadczenie skarżącej, że była niezdolna do pracy z uwagi na chorobę psychiczną już od urodzenia nie jest w tej sytuacji wystarczające. Prezes ZUS rozpatrując wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku zobowiązany był bowiem, w zakresie ustalenia daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, oprzeć się na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS lub orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS. Skoro zatem w niniejszej sprawie komisja lekarska ZUS w orzeczeniu z dnia 14 lutego 2015 r. stwierdziła, że skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy dopiero po ukończeniu 25 lat życia to ustalenie to było wiążące dla Prezesa ZUS.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła I. S., reprezentowana przez adwokata z urzędu, domagając się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i rozpoznania skargi, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Wyrokowi zarzuciła:
- 1. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) p.p.s.a. w zw. z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ("ustawa"), przez jego błędną wykładnię i uznanie, że dla przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku konieczne jest spełnienie warunku w postaci utraty całkowitej zdolności do pracy w chwili pozostawania na utrzymaniu rodziców, podczas gdy warunek ten (opisany w art. 63 ustawy) nie ma zastosowania w sytuacji przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku,
- 2. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 11 i 107 k.p.a., przez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego i błędne uznanie, że w sprawie nie zachodzi przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniająca przyznanie świadczenia, podczas gdy ta przesłanka zachodzi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), "p.p.s.a.", stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 – 6 p.p.s.a., należało zatem odnieść się do zasadniczych zarzutów stanowiących istotę podstaw kasacji.
Oceniając zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał je za nieusprawiedliwione.
Świadczenie, o przyznanie którego wystąpiła I. S. ma charakter szczególny. Przyznawane ono jest na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 748 z późn. zm.), "ustawa". Już sam tytuł Działu VI, w którym znajduje się ww. przepis mówi o szczególnym charakterze świadczeń w nim regulowanych. Ten szczególny charakter świadczenia determinuje jego przyznanie.
Artykuł 83 ust. 1 ustawy stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak z przepisu tego wynika, przyznanie świadczenia pozostawione jest uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z zastrzeżeniem, że może ono nastąpić w drodze wyjątku. Już nie tylko sam tytuł Działu VI "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie", ale dane Prezesowi uprawnienie przyznania świadczenia w drodze wyjątku przesądza o szczególnym charakterze świadczenia. Przesłanki, którymi kierować ma się Prezes rozstrzygając sprawę tego świadczenia, a którymi jest związany, działając w ramach uznania, także o tym charakterze świadczenia przesądzają.
Występujący o przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy może z uwagi na szczególne okoliczności nie spełniać warunków uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem ze względu na zaistniałą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przesłanki te muszą być spełnione łącznie, aby możliwe było przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
W niniejszej sprawie Prezes ZUS odmówił przyznania I. S. świadczenia w drodze wyjątku podkreślając, że niespełnienie przez nią warunków do świadczenia w trybie zwykłym nie było spowodowane szczególnymi okolicznościami, a co za tym idzie, niemożliwe stało się uwzględnienie jej wniosku. Stanowisko organu podzielił Wojewódzki Sąd Administracyjny – zdaniem Sądu przyczyny niespełnienia przez skarżącą warunków do przyznania jej renty rodzinnej w zwykłym trybie nie stanowią szczególnych okoliczności, o których mowa w ww. przepisie. W skardze kasacyjnej I. S. podniosła, że w przypadku przyznawania świadczenia w drodze wyjątku nie jest konieczne spełnienie warunku w postaci utraty całkowitej zdolności do pracy w chwili pozostawania na utrzymaniu rodziców.
Po pierwsze wskazać należy, iż oceniając okoliczności niespełnienia przez wnioskodawcę warunków do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku z pewnością należy odwołać się do stosownych przepisów dotyczących świadczenia, o które w tym szczególnym trybie dana osoba się ubiega. W przypadku I. S. organ rozpatrując jej wniosek prawidłowo sięgnął do przesłanek przyznania renty rodzinnej, w konsekwencji zaś uznał, że okoliczności eliminujące ją z przyznania tejże renty nie mają charakteru szczególnego. Wbrew twierdzeniu skarżącej kasacyjnie, ani organ, ani Sąd I instancji nie przyjęli, że dla uzyskania renty w drodze wyjątku konieczne jest spełnienie przesłanek do uzyskania tej renty, co jak słusznie podniesiono w skardze kasacyjnej byłoby nielogiczne, a jedynie odwołały się do tych przesłanek w celu określenia przyczyn niespełnienia warunków uzyskania renty rodzinnej przez pryzmat szczególnych okoliczności. Tym samym za bezzasadny należało uznać pierwszy z zarzutów skargi kasacyjnej.
W drugim z zarzutów skargi kasacyjnej I. S. zarzuciła Sądowi I instancji, iż ten nie dostrzegł, że organ w sposób niewyczerpujący rozpatrzył materiał dowodowy, przez co błędnie uznał, że w sprawie nie zachodzi przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniająca przyznanie świadczenia. I ten zarzut nie zasługiwał na uwzględnienie. Z akt sprawy wynika, że organ prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy w oparciu o dokładnie zebrany i rozpatrzony materiał dowodowy, zaś decyzja organu zawiera wszelkie wymagane prawem elementy. Prezes ZUS ustalił, że I. S. stała się trwale niezdolna do pracy po ukończeniu przez nią 25 roku życia, zaś naukę w szkole zakończyła w wieku 16 lat – przez ten okres nie wypracowała uprawnień do renty. Organ ocenił, że sam fakt powstania niezdolności do pracy, po upłynięciu 10 lat od ukończenia nauki, nie kwalifikuje przypadku skarżącej jako szczególnego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można zarzucić organowi oraz Sądowi I instancji, że błędnie oceniły sytuację, nie dopatrując się przesłanek do przyznania świadczenia – okoliczność, że skarżąca w okresie od zakończenia nauki do ujawnienia się choroby nie podjęła żadnej aktywności zawodowej mogła lec u podstaw decyzji odmownej, organu, który, co należy podkreślić, działał w granicach uznania administracyjnego.
W niniejszej sprawie, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zarzucić Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Sądowi I instancji, że przy wydawaniu rozstrzygnięć działali niezgodnie z prawem, a tylko w takiej sytuacji możliwe byłoby uwzględnienie skargi kasacyjnej.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 p.p.s.a.
O wynagrodzeniu adwokata udzielającego pomocy prawnej z urzędu, orzeknie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.