Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 12 listopada 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1357/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia [...], nr [...] odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż w toku postępowania ustalono, że ostatni udowodniony przez J. N. okres zatrudnienia przypada na dzień 31 stycznia 2001 r. Lekarz orzecznik ZUS uznał wymienionego za całkowicie niezdolnego do pracy od 26 czerwca 2005 r., a to oznacza, że przez okres 4 lat, 4 miesięcy i 25 dni nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Ponadto J. N. będący w wieku 50 lat posiada okres ubezpieczenia wynoszący 19 lat, 5 miesięcy i 10 dni, który jest nieadekwatny do wieku wnioskodawcy. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego organ wskazał, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia ubezpieczonego, a niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły.
Wskazano również, że kwestia trudnych warunków materialnych była w sprawie brana pod uwagę, ale nie stanowi wystarczającej podstawy po przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku.
Od decyzji z dnia [...] J. N. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnosząc o jej uchylenie i o zasądzenie od organu kosztów postępowania oraz zarzucając jej obrazę prawa materialnego poprzez nieprawidłową interpretację art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., dalej "ustawa o emeryturach i rentach"). J. N. podał, że uległ ciężkiemu wypadkowi komunikacyjnemu i w związku z tym przeszedł kilka poważnych operacji. Jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji oraz bez środków do życia. Skarżący wyjaśnił, że prowadził prywatną firmę transportową lecz z braku środków zmuszony był ją zawiesić. W związku z tym, że poszukiwanie pracy w miejscu zamieszkania okazało się bezskuteczne, wyjechał za granicę i pracował tam bez ubezpieczenia. Skarżący podał również, że jego rodzina (żona i dwie córki) znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, ponieważ jedynym źródłem utrzymania jest wynagrodzenie żony (1596 zł) oraz 30 zł wypłacane z PEFRON. W uzasadnieniu swojej skargi przywołał liczne orzecznictwo sądów administracyjnych uznając, iż winno ono być wskazówką interpretacyjną przy rozstrzyganiu jego sprawy.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że zgodnie z przepisem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie, w wysokości nie przekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie.
Prawo do świadczenia w drodze wyjątku przysługuje zatem wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Brak choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.
Sąd wskazał, że skarżący jest osobą całkowicie niezdolną do pracy od dnia 26 czerwca 2005 r., co zostało stwierdzone orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 10 maja 2007 r. Nie jest jednak osobą ubezpieczoną, która tylko wskutek szczególnych okoliczności nie spełniła warunków ustawowych do świadczenia rentowego.
Za szczególną okoliczność uniemożliwiającą wypracowanie stażu, skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884).
Z akt sprawy wynika, że skarżący na przestrzeni 50 lat życia legitymuje się łącznym okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 19 lat, 5 miesięcy i 10 dni, co jest niewątpliwie znacznym okresem ubezpieczenia. W ocenianym jednakże dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, zamiast wymaganych 5 lat okresu ubezpieczenia przypada niespełna 2 lata. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje zaś, aby brak zatrudnienia spowodowany był szczególnymi okolicznościami, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach.
Sąd wskazał, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb - ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Może ono być przyznane tylko w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na ogólnych zasadach. Ponadto konieczne jest wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności.
Za taką szczególną okoliczność nie może być uznana przerwa w zatrudnieniu trwająca od stycznia 2001 r. do czasu orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do całkowitej egzystencji w czerwcu 2005 r., zwłaszcza w sytuacji, gdy skarżący w tym okresie był osobą całkowicie zdolną do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające mu podjęcie zatrudnienia. Świadome zaś zatrudnianie się przez skarżącego bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i bez odprowadzania składek nie może być uznane za okoliczność uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego (por. wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2001 r. sygn. akt II SA 3238/00 - LEX nr 50999).
Sąd wskazał, że ustawa nie definiuje, co należy uznać za szczególne okoliczności, których zaistnienie może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, jednak w orzecznictwie przyjmuje się, że winny to być okoliczności od strony niezależne i przez nią niezawinione. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej podstawie, organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności.
Zdaniem Sądu, występująca w niniejszej sprawie dysproporcja pomiędzy wiekiem skarżącego, możliwością wykonywania pracy a udokumentowanym okresem zatrudnienia wskazują, że świadczył on pracę nieregularnie. Odmawiając przyznania renty w drodze wyjątku organ nie dopuścił się zatem naruszenia prawa i nie przekroczył granic uznania administracyjnego, w sposób wnikliwy rozpatrzył sporną kwestię i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami.
Od wyroku z dnia 12 listopada 2007 r. skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł J. N. reprezentowany przez adw. G. O., zaskarżając go w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego z uwzględnieniem kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
- przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej "ppsa") w zw. z art. 80 kpa;
- przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach poprzez uznanie, iż skarżący nie spełnia przesłanek do otrzymania wyjątkowego świadczenia.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że Sąd I instancji powinien był uchylić zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS, z uwagi na przekroczenie przez organ prawa do swobodnej oceny dowodów wynikającego z art. 80 kpa. Zdaniem skarżącego, uwadze organu uszło, że J. N. jest częściowo sparaliżowany, wymaga stałej opieki osób trzecich i nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji. Stan taki jest nieodwracalny, gdyż uszkodzenia ciała jakich doznał są poważne i nie podlegają regeneracji. Skarżący w chwili wypadku był w sile wieku, a wypadek jest zdarzeniem losowym, a zatem wyjątkowym, niezależnym od woli poszkodowanego. Pomimo powyższego organ nie uznał sytuacji skarżącego za wyjątkową.
Skarżący wskazał ponadto, że błędne jest stanowisko Sądu I instancji, iż w sprawie nie występują szczególne okoliczności powodujące brak warunków do uzyskania świadczenia. Wypadek samochodowy osoby, która przez kilkanaście lat podlegała ubezpieczeniu, a z przyczyn losowych zaprzestała opłacania składek jest właśnie taką wyjątkową okolicznością.
Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej "ppsa"), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania, wymienione w art. 183 § 2 powołanej ustawy, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, to Sąd rozpoznając sprawę związany jest granicami skargi. Związanie granicami skargi oznacza związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskiem.
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Wskazany w skardze kasacyjnej jako naruszony przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewiduje możliwość przyznania przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych świadczenia w drodze wyjątku tym ubezpieczonym, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, a nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Z brzmienia przepisu wynika, iż ubiegający się o świadczenie wszystkie te warunki winien spełniać łącznie.
Z akt niniejszej sprawy wynika, że skarżący w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku był osobą całkowicie niezdolną do pracy. Z uwagi na krótszy niż wymagany okres zatrudnienia nie spełniał on warunków do uzyskania renty w trybie ustawowym, jak również nie posiadał niezbędnych środków utrzymania.
Pomimo powyższego zarówno organ, jak i Sąd I instancji przyjął, że w sprawie nie zachodziły szczególne okoliczności, które stały na przeszkodzie do spełnienia warunków do uzyskania świadczenia w trybie ustawowym.
W świetle regulacji art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, tylko zaistnienie szczególnych okoliczności pozwala na przyznanie renty w drodze wyjątku. Podkreślenia wymaga, że ustawa nie definiuje, co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej wyjątkowej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia powinno wynikać ze szczególnych okoliczności, niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania.
W przedmiotowej sprawie skarżący na przestrzeni 50 lat życia legitymuje się łącznym okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 19 lat, 5 miesięcy i 10 dni. W ostatnim, ocenianym przez organ dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, zamiast wymaganych 5 lat ubezpieczenia przypada niespełna 2 lata. Przerwa w zatrudnieniu, trwająca od stycznia 2001 r. do czasu orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy w czerwcu 2005 r., w sytuacji gdy skarżący był osobą całkowicie zdolną do pracy, jak również podejmowanie pracy za granicą bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia, z pewnością nie stanowią szczególnej okoliczności.
Występująca dysproporcja pomiędzy wiekiem skarżącego, możliwością wykonywania pracy a udokumentowanym okresem zatrudnienia, w szczególności niczym nieusprawiedliwione przerwy w zatrudnieniu niepodlegające ubezpieczeniu wskazują, że skarżący świadczył pracę nieregularnie. Nie dopatrując się w takiej sytuacji wymaganych przez ustawę szczególnych okoliczności, co skutkowało odmową przyznania świadczenia w drodze wyjątku, stwierdzić należy, że organ nie dopuścił się naruszenia prawa, a tym samym nie przekroczył granic uznania administracyjnego.
Z tych względów nie jest zasadny także zarzut naruszenia przepisów postępowania, gdyż oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa.
W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny uznał podstawy, na których oparta została skarga kasacyjna w niniejszej sprawie, za nieusprawiedliwione i stosownie do art. 184 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.