Uzasadnienie
Wyrokiem z 21 lutego 2013 r. sygn. akt II SA/Wa 2189/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę B. B. – przedstawicielki ustawowej D. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] października 2012 r. nr [...], którą Prezes utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] czerwca 2012 r. nr [...]. Decyzjami tymi odmówiono przyznania D. P. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. P., o co wystąpiła B. B..
W toku postępowania organ ustalił: na 37 lat życia ojciec dziecka posiadał udokumentowany okres składkowy 4 lata 3 miesiące 12 dni, a w 10-leciu przed śmiercią 2 lata i 7 dni; w okresach: 17 października 1985 r. – 30 września 1988 r., 1 stycznia 1989 r. – 14 listopada 1991 r., 1 października 1986 r. – 30 kwietnia 1998 r., 1 listopada 1998 r. – 25 lipca 2000 r., 13 sierpnia 2000 r. – 12 grudnia 2001 r. (zgon), tj. przez 11 lat żadnego okresu zatrudnienia popartego opłacaniem jakichkolwiek składek (zabezpieczenie społeczne emerytalne) i nie ma żadnego dowodu aby na ten okres była orzeczona całkowita niezdolność do pracy; z tytułu prowadzonej przez siebie w latach 1 stycznia 1991 – 21 maja 1997 r. działalności gospodarczej nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne; wnioskodawczyni – B. B. otrzymuje z tytułu zatrudnienia wynagrodzenie 1863,25 zł brutto (sierpień 2012 r.), zatem kryterium dochodowe na dwie osoby w rodzinie przekracza kwotę najniższej emerytury brutto (799,18 zł od 1 marca 2012 r.).
Te okoliczności, zdaniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie mogły być uznane za wypełnienie przesłanek przyznania renty w drodze wyjątku, które stawia art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.).
Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd stwierdził, że ustalone okoliczności sprawy pozwalają uznać, że Prezes dokonał obiektywnej oceny sprawy, a wydane rozstrzygnięcie znajduje w tym materiale uzasadnienie. Sąd podkreślił, że świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie, jeśli stara się o nie członek rodziny ubezpieczonego, jest pochodnym świadczenia ubezpieczonego, którego ten nie mógł otrzymać na skutek okoliczności od niego niezależnych, a w tej sprawie o takich nie można mówić. Nadto Sąd zauważył, że świadczenie jest przyznawane w ramach uznania administracyjnego, a tego Prezes nie przekroczył.
Natomiast podane przez B.B. okoliczności, że z jej wynagrodzenia dokonywane są potrącenia, co nie zostało uwzględnione nie ma wpływu na przyznania renty z art. 83 ust. 1 – uznał Wojewódzki Sąd, dodając, że choć należy zrozumieć trudną sytuację materialną małoletniej D. P., to przedmiotowe świadczenie nie jest socjalnym, ale wyjątkowym, mogącym być przyznanym w szczególnych tylko okolicznościach.
Reprezentowana przez radcę prawnego, działającego z urzędu, B. B. – przedstawicielka ustawowa D. P. wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i zarzucając, na podstawie art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270):
- I. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- 1. naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi pomimo tego, że zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2012 r. Nr [...], jak i poprzedzająca ją decyzja tego organu z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- a) art. 7 i 8 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) zwanej dalej k.p.a., w zw. z art. 124 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, poprzez przeprowadzenie postępowania w sposób nie budzący zaufania jego uczestników do władzy publicznej i niedokonanie przez organ dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz poprzez dowolną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego z naruszeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego, wbrew zasadzie pogłębiania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej, w odniesieniu do ustalenia szczególnych okoliczności stanowiących przyczynę niespełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w zakresie wyjaśnienia powodów braku minimalnego stażu wymaganego dla przyznania renty rodzinnej, tj. 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w okresie 10 lat przed śmiercią w odniesieniu do zmarłego A. P., ojca D. P., jak również poprzez błędne ustalenie wysokości miesięcznego dochodu przypadającego na osobę w gospodarstwie domowym skarżącej i nieprawidłowe ustalenie, że małoletnia D. P. posiada niezbędne środki utrzymania,
- b) art. 107 § 3 w zw. z art. 8 k.p.a., poprzez brak odniesienia się w uzasadnieniu decyzji do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, z którego wynika, że przyczynami przerw w ubezpieczeniu A. P. w okresach 1 stycznia 1989 r. – 31 stycznia 1991 r. oraz 8 lipca 1993 r. – 2 września 1993 r., 5 sierpnia 1994 r. – 4 sierpnia 1997 r. było stwierdzenie, iż "płatnik, u którego zainteresowany był zatrudniony nie figuruje w rejestrach ZUS", jak również brak odniesienia się do nieuwzględnionych w ustalonym okresie ubezpieczenia umów o pracę, co doprowadziło w konsekwencji do naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS;
- 2. art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie przez Sąd z urzędu oraz nieustalenie na podstawie akt sprawy, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem wymienionych powyżej przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy;
- II. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że stwierdzenie braku niezbędnych środków utrzymania w odniesieniu do osoby ubiegającej się o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, pozostaje bez wpływu na treść podjętego w sprawie rozstrzygnięcia, jak również uznanie, że stwierdzenie zaistnienia w sprawie przesłanek przyznania świadczenia, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oznacza, że decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, podczas, gdy rozstrzygnięcie organu w przedmiotowej sprawie, mimo że uznaniowe, nie może być dowolne, bowiem z treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają jednak pewne przesłanki wyznaczające granice uznania administracyjnego w takich sprawach.
Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie mogła być uwzględniona, bowiem Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie nie można zarzucić naruszenia przepisów wskazanych w jej podstawach, a co za tym idzie niewłaściwej oceny zaskarżonych decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Podstawę materialnoprawną decyzji Prezesa stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), dalej "ustawa". Przepis ten stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak z przepisu tego wynika, co słusznie podkreślił Wojewódzki Sąd, świadczenie, o którym w nim mowa przyznawane jest w drodze tzw. uznania administracyjnego. Działanie organu w ramach tego uznania nie oznacza dowolności, musi bowiem być uzasadnione okolicznościami sprawy, wynikać z nich i kierować się przesłankami ustanowionymi przepisem, stanowiącym podstawę tego działania.
Art. 83 ust. 1 ustawy jako przesłanki, którymi Prezes musi się kierować, rozstrzygając wniosek o świadczenie w drodze wyjątku, stawia niemożność spełnienia warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności, niemożność podjęcia zatrudnienia lub działalności objętej ubezpieczeniem z powodu niezdolności do pracy lub wieku, nieposiadanie niezbędnych środków utrzymania. Z przesłanek tych wynika, że okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia powinny mieć charakter szczególny, gdyż samo świadczenie ma taki przymiot, bowiem na skutek takich okoliczności, może być przyznane w drodze wyjątku.
W postępowaniu wszczętym wnioskiem B. B. – działającej za swą małoletnią córkę D. P. Prezes ustalił okresy pracy nagle zmarłego (wylew) A. P. – ojca, objęte ubezpieczeniem społecznym – tzw. składowe i takie, za które składki nie były odprowadzane, w tym z własnej działalności gospodarczej, które na 37 lat życia wyniosły odpowiednio 4 lata 3 miesiące i 12 dni, w tym 10 lat przed śmiercią 2 lata i 7 dni, a także, że A. P. nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. W świetle takich ustaleń nieuzyskanie przez A. P. prawa do renty nie mogło być uznane za wystąpienie szczególnych okoliczności, stojących na przeszkodzie przyznania tego prawa. Nie wskazują też one, by podjęciu zatrudnienia lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym stała na przeszkodzie całkowita niezdolność do pracy. Prezes ustalił również, że wnioskodawczyni z tytułu zatrudnienia otrzymuje wynagrodzenie, którego wysokość na członka rodziny przekracza kwotę najniższej emerytury.
W takich okolicznościach sprawy nie można było stwierdzić, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, odmawiając przyznania D. P. renty rodzinnej po zmarłym ojcu przekroczył granice uznania administracyjnego, zakreślone art. 83 ust. 1 ustawy. Rozstrzygnięcie bowiem znajduje oparcie w materiale dowodowym sprawy, z którego wynika, że nie wystąpiły takie okoliczności, o jakich mowa w przepisie, tj. szczególne, uniemożliwiające zatrudnienie, uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
Z akt wynika, że wnioskodawczyni i jej córka znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Za wojewódzkim Sądem należy podkreślić pełne zrozumienie dla tej sytuacji, jednak i to, że świadczenie o jakie ubiega się dla córki B. B. nie jest zwykłym świadczeniem socjalnym, ale wyjątkowym, a takie okoliczności, jeśli idzie o ojca dziecka nie wystąpiły, za co winić dziecka nie można. Jednak należy mieć na uwadze, że art. 83 ust. 1 ustawy stawia określone wymagania, a tymi musi się kierować i Prezes rozstrzygając sprawę i Sąd Administracyjny oceniając rozstrzygnięcie. W okolicznościach sprawy Naczelny Sąd nie mógł zarzucić Wojewódzkiemu Sądowi błędu w dokonanej ocenie, dotyczącej zaskarżonej decyzji.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270).
O wynagrodzeniu radcy prawnego, działającego z urzędu, orzeknie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.