Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Ke 125/12, po rozpoznaniu na rozprawie sprawy ze skargi M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.
Wyrok wydany został w następującym stanie sprawy.
Pismem z dnia [...] października 2011 r. M.K. zwróciła się do organu I instancji o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką - F.K., dołączając m. in. kopię orzeczeń Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...]: z dnia [...] zaliczającego F.K. do znacznego stopnia niepełnosprawności oraz z dnia [...] zaliczającego M.K. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do dnia [...].
Wójt Gminy [...] decyzją z dnia [...] nr [...] odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia powołując się na treść art. 17 ust. 1, ust. 1 pkt 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. nr 139, poz. 992 ze zm.). W uzasadnieniu wskazał, że w dniu [...] września 2010 r. wniosek o ustalenie prawa o świadczenie pielęgnacyjne na F.K. złożyła wnuczka A.W. (córka M.K.), załączając opisane powyżej orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności M.K. W rezultacie organ uznał, że M.K. nie jest w stanie sprawować opieki nad swoją matką i przyznał świadczenie pielęgnacyjne A.W. W dniu [...] sierpnia 2011 r. A.W. (obecnie [...]) wniosła podanie o uchylenie prawa do przyznanego jej świadczenia pielęgnacyjnego na babcię w związku ze zmianą miejsca zamieszkania, wobec czego decyzją z dnia [...] uchylono prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia [...] na czas nieokreślony.
Mając na uwadze okoliczność, że M.K. nadal posiada ważne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...], a tym samym nie jest w stanie sprawować osobistej opieki nad matką, jak również brak pozostawania wnioskodawczyni w zatrudnieniu oraz niezarejestrowanie jej jako osoby szukającej pracy, organ odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.
W odwołaniu od powyższej decyzji M.K. wskazała, że jej stan zdrowia uległ poprawie, wobec czego obecnie opiekuje się swoją matką. Ponadto podniosła, że przepisy nie wyłączają prawa rolników do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] decyzją z dnia [...] znak: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 127 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.); zwanej dalej k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie, choć nie podzieliło stanowiska organu I instancji co do powodów odmowy przyznania żądanego świadczenia. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że wnioskodawczyni jest podatnikiem podatku rolnego od gruntu rolnego o powierzchni 4,512 ha oraz podlega ubezpieczeniu w KRUS w zakresie emerytalno - rentowym, wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik. Z tego też względu, mając na uwadze dyspozycję art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 marca 2011 r., sygn. akt: I OSK 1987/10 wykluczono możliwość otrzymania przez M.K. zasiłku pielęgnacyjnego na niepełnosprawną matkę.
Podkreślił, że przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak podjęcia lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny. W takiej sytuacji mamy do czynienia z osobą bezrobotną, która była zatrudniona lub wykonywała pracę we wskazanych formach i zrezygnowała z niej, bądź też mając możliwość podjęcia zatrudnienia lub wykonywania pracy zarobkowej z tej możliwości nie korzysta. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2008 r. nr 69, poz. 145 ze zm.) osobą bezrobotną jest osoba zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub służbie lub innej pracy zarobkowej. Zdaniem organu, za osobę rezygnującą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie może być uznana wnioskodawczyni, będąca rolnikiem, który musi przecież przynajmniej część czasu przeznaczyć na prowadzenie własnego gospodarstwa rolnego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach M.K. zarzuciła Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu [...], że przy wydawaniu decyzji nie uwzględnił jej oświadczenia, że praca w gospodarstwie rolnym nie koliduje ze sprawowaniem przez nią opieki nad matką. Skarżąca podniosła, że nie prowadzi żadnych pracochłonnych upraw, nie hoduje zwierząt, a wykonywana w gospodarstwie rolnym praca nie wyklucza wykonywania przez nią innej pracy zarobkowej. Pracy tej strona nie podejmuje wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną matką.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.); zwanej dalej P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji, stwierdzając, że zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego.
Sąd I instancji nie podzielił wykładni przepisów art. 17 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w wyniku której Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] doszło do przekonania, że fakt bycia rolnikiem stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu stwierdził, że stanowisko zaprezentowane przez organ odwoławczy nie jest odosobnione, bowiem zostało wyrażone m. in. w wyrokach: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 19 lipca 2011 r., sygn. akt: II SA/Ol 521/11, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 25 maja 2011 r., sygn. akt
II SA/Bd 379/11 oraz w jednym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 marca 2011 r., sygn. akt: I OSK 1987/10 (dostępne w internetowej bazie orzeczniczej NSA). Podniósł jednak, że w orzecznictwie sądowym prezentowany jest także pogląd przeciwny, przedstawiony m. in. w wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach: z dnia 11 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Ke 229/11, z dnia 11 sierpnia 2011 r., sygn. akt: II SA/Ke 439/11, z dnia 8 września 2011 r., sygn. akt: II SA/Ke 465/11 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 30 maja 2011 r., sygn. akt
II SA/Bd 257/11, a także Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 2203/11 oraz z dnia 9 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 2136/11 (dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA), który to pogląd Sąd orzekający w sprawie niniejszej w pełni podziela, a zgodnie z którym fakt posiadania i prowadzenia gospodarstwa rolnego, o ile może być on pogodzony z zagwarantowaniem należytej osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd I instancji stwierdził, że niesporna w niniejszej sprawie pozostaje okoliczność znacznego stopnia niepełnosprawności F.K. – matki skarżącej, potwierdzona orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...] z dnia [...], jak również przysługujący M.K. status rolnika. Zdaniem Sądu, sam fakt posiadania i prowadzenia gospodarstwa rolnego nie wyklucza rolnika z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o ile posiadane przez niego gospodarstwo oraz rodzaj upraw pozwalałby na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a pracy takiej nie podejmuje (bądź z niej rezygnuje) z powodu konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną, względem której ciąży na niej obowiązek alimentacyjny.
Przytaczając treść art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych Sąd I instancji wskazał, że definicja "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" jest zawarta w art. 3 pkt 22 tej ustawy, zgodnie z którym ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkowstwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Powołana regulacja nie wymienia jako formy "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" pracy we własnym gospodarstwie rolnym. Gdyby zatem wolą ustawodawcy był wymóg rezygnacji bądź niepodejmowania działalności polegającej na prowadzeniu gospodarstwa rolnego to taka działalność zostałaby expressis verbis wymieniona w definicji zawartej w art. 3 pkt 22 ustawy.
Zwrócił także uwagę na okoliczność zróżnicowania struktury polskich gospodarstw rolnych. Obok gospodarstw wielkopowierzchniowych, w których prowadzona jest działalność rolnicza - nierzadko nawet na skalę przemysłową - istnieją bowiem również przyzagrodowe gospodarstwa karłowate, z których rolnik nie jest w stanie utrzymać siebie i swojej rodziny. W takiej sytuacji jedynym sposobem na poprawę warunków bytowych jest podjęcie dodatkowego zatrudnienia, które nie koliduje z pracą w takim niewielkim gospodarstwie. W zależności bowiem od wielkości czy struktury gospodarstwa rolnego, nie musi ono absorbować rolnika w taki sposób, że nie jest on w stanie podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o jakiej mowa w art. 3 pkt 22 ustawy. Pracy takiej zaś rolnik nie może podjąć w sytuacji, gdy stoi temu na przeszkodzie obowiązek sprawowania pieczy nad osobą niepełnosprawną, co do której ciąży na nim obowiązek alimentacyjny.
Taka sytuacja nie musi natomiast co do zasady zachodzić w przypadku opiekuna, który jest właścicielem gospodarstwa rolnego (i jednocześnie nie jest zatrudniony poza rolnictwem), jeżeli okoliczność ta nie powoduje jego osobistego zaangażowania w pracę w gospodarstwie w takim wymiarze, który uniemożliwia sprawowanie bieżącej i stałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Powyższe uwagi należy również odnieść do sytuacji, gdy wnioskodawca posiada orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, który umożliwia mu pracę w warunkach pracy chronionej (k. 4 akt administracyjnych) i - stosownie do złożonego w skardze oświadczenia - nie koliduje z obowiązkami związanymi ze sprawowaną opieką na niepełnosprawnym członkiem rodziny. Z tego też względu brak jest, znajdujących uzasadnienie w obowiązujących przepisach, podstaw do uznania, że taki rolnik jest pozbawiony prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 8 września 2011 r., sygn. akt. II SA/Ke 465/11).
Podkreślił, że za przyjętą wykładnią przepisu art. 17 ust. 1 powołanej ustawy przemawia wymieniony w sposób enumeratywny katalog podmiotów, którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje zawarty w art. 17 ust. 5 ustawy. Wśród przesłanek przesądzających o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie wymienia podlegania przez osobę sprawującą opiekę obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników. Dokonując zatem wykładni językowej ostatniego z powołanych przepisów, stwierdził że osoba prowadząca gospodarstwo rolne powinna być traktowana na równi z osobą rezygnującą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Za niedopuszczalną należy uznać dokonaną przez organ odwoławczy rozszerzającą wykładnię tego przepisu, wykraczającą poza jego literalne brzmienie i powiększanie na tej podstawie katalogu podmiotów nieuprawnionych do przyznania świadczeń pielęgnacyjnych.
Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Ke 125/12 skargę kasacyjną wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...], reprezentowane przez radcę prawnego.
Zaskarżając wyrok w całości skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie i oddalenie skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 17 ust. 1 w powiązaniu z art. 3 ust. 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w świetle tego przepisu uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez rolnika posiadającego gospodarstwo rolne nie jest uzależnione od rezygnacji przez niego z pracy w tym gospodarstwie rolnym.
W uzasadnieniu autor skargi kasacyjnej wskazał, że M.K. jest rolnikiem posiadającym gospodarstwo rolne o powierzchni 4,512 ha, podlegającym ubezpieczeniu społecznemu rolników. Tymczasem przesłanką przyznania świadczenia, jak wynika z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest brak podjęcia lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na konieczność sprawowania opieki. Stosownie do art. 3 pkt 22 tej ustawy, pojęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oznacza wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Brak podjęcia lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w rozumieniu art. 3 pkt 22 powołanej ustawy, oznacza że mamy do czynienia z osobą bezrobotną, która była zatrudniona lub wykonywała pracę zarobkową w powyższych formach i zrezygnowała z niej, bądź też mając możliwość podjęcia zatrudnienia lub wykonywania pracy zarobkowej z możliwości tej nie korzysta.
W ocenie skarżącego kasacyjnie należy zwrócić uwagę na treść art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, zgodnie z którym osobą bezrobotną jest osoba zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub służbie albo innej pracy zarobkowej. W tej sytuacji, za osobę rezygnującą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub niepodejmującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie może być uznany rolnik, który musi przynajmniej część czasu przeznaczyć na prowadzenie własnego gospodarstwa rolnego, zwłaszcza dużego, jakie posiada skarżąca. Skoro zatem M.K. jako rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, ubezpieczona w KRUS nie wykonywała pracy, o jakiej mowa w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, lub nie miała możliwości jej wykonywania należy ją uznać za osobę niespełniającą warunków do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.
Jednocześnie podniósł, że stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach zaprezentowane w zaskarżonym wyroku stawia w pozycji uprzywilejowanej rolników, którzy nie muszą rezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym, aby uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Jest to stanowisko sprzeczne z ideą tego świadczenia, które z założenia jest rekompensatą za rezygnację z zatrudnienia lub jakiejkolwiek innej pracy zarobkowej celem sprawowania opieki na członkiem rodziny niezdolnym do samodzielniej egzystencji. Ponadto dochód z gospodarstwa rolnego stanowi dochód, w świetle art. 5 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w warunkach nieuzyskiwania żadnych dochodów.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną M.K. wniosła o jej oddalenie. Wskazała, że Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zwracając uwagę, że zawarty w nim zwrot "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" nie jest pojęciem niedookreślonym, lecz zdefiniowanym w art. 3 pkt 22 tej ustawy. Trafnie zatem Sąd uznał, że gdyby wolą ustawodawcy był wymóg rezygnacji bądź niepodejmowania działalności polegającej na prowadzeniu własnego gospodarstwa rolnego, to taka działalność zostałaby wyrażona w definicji art. 3 pkt 22 tej ustawy. M.K. zwróciła uwagę, że nie podziela stanowiska Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] zawartego w skardze kasacyjnej, upatrującego negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w samej okoliczności posiadania gospodarstwa rolnego. Podkreśliła, że współcześnie wiele osób zamieszkujących zarówno w środowisku wiejskim jak i miejskim pracuje zawodowo jak też posiada gospodarstwo rolne. Sam zaś fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego nie przesądza i nie może przesądzać o rodzaju, zakresie czy też wszechstronności i czasochłonności wykonywanych w nim czynności.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając skargę kasacyjną, związany jest jej granicami. Z urzędu bierze pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania.
W rozpoznawanej sprawie żadna z enumeratywnie wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zachodzi, stąd Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną w jej granicach.
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zawarty w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.) jest usprawiedliwiony.
W rozpatrywanej sprawie istotą sporu było rozstrzygnięcie, czy w świetle przepisów powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych posiadający i prowadzący gospodarstwo rolne rolnik, podlegający ubezpieczeniu w KRUS, może otrzymać świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną.
Powyższe zagadnienie stało się przedmiotem rozważań poszerzonego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w uchwale z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12 stwierdził, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Należy podkreślić, że na podstawie art. 269 P.p.s.a. uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego mają co do zasady charakter wiążący. Sąd orzekający w sprawie, w której pojawia się zagadnienie prawne rozstrzygnięte już w uchwale, bez zgłoszenia wniosku o podjęcie tak zwanej "uchwały przełamującej", nie może wyrazić innego poglądu niż ten sformułowany w uchwale przez Naczelny Sąd Administracyjny. Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela pogląd wyrażony w powołanej uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego uznając, że dotyczy ona także sytuacji prawnej skarżącej.
W uzasadnieniu uchwały wskazano w szczególności, że jakkolwiek przepis art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych odnosi się wprost do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, których nie podejmuje lub z których rezygnuje, osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, a nie do tego, jaką działalność prowadzi ta osoba, to jednak ratio legis tego przepisu wskazuje, że chodzi tu o osobę, której wyłącznym źródłem utrzymania (dochodów) jest zatrudnienie lub inna praca zarobkowa w rozumieniu ustawy. Istota świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 ustawy, które zastąpiło dodatek stały regulowany art. 27 ust. 1–3 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 1998 r. nr 64, poz. 414 ze zm.), polega na tym, że świadczenie to jest adresowane wyłącznie do tych osób, których źródłem utrzymania jest wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i które nie podejmują lub rezygnują z tego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Oznacza to, że nie jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego osoba, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sytuacji, gdy ma inne źródło utrzymania (dochodów) i to bez względu na wielkość tych dochodów. Przemawia za tym również wyłączenie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego w stosunku do osób, które otrzymują jakiekolwiek świadczenia (dochody) z innych tytułów, wymienionych w art. 17 ust. 5 ustawy.
Naczelny Sąd Administracyjny podał także, że zasadniczo ocena normatywna spełnienia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub pracy zarobkowej w celu nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna odbywać się na gruncie pojęć ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale pojęcia "rolnik" ustawa ta nie definiuje. Definicję taką zawiera art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j. Dz. U. z 2008 r. nr 50, poz. 291 ze zm.), zgodnie z którym, ilekroć w ustawie jest mowa o rolniku rozumie się przez to pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. W myśl tej definicji rolnikiem jest osoba będąca posiadaczem gospodarstwa rolnego.
Sąd nadmienił ponadto, że ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 3 pkt 6 stanowi, że ilekroć jest w niej mowa o gospodarstwie rolnym oznacza to gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów o podatku rolnym. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (t. j. Dz. U. z 2006 r. nr 136, poz. 969 ze zm.) za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów, sklasyfikowanych w ewidencji gruntów i budynków, jako użytki rolne lub jako grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, z wyjątkiem gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż rolnicza, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy i stanowiący własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki nieposiadającej osobowości prawnej.
W sensie ekonomicznym - jak wywodził Sąd w omawianej uchwale - prowadzenie gospodarstwa rolnego tym różni się od, wskazanych w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, form aktywności zawodowej, że rolnik działa na własny rachunek, ponosząc ryzyko gospodarcze oraz podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu rolników w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W efekcie to rachunek ekonomiczny determinuje reżim pracy rolnika, a podejmowanie przez niego, w ramach zarządzania gospodarstwem, nawet nieracjonalnych z punktu widzenia gospodarczego działań, nie skutkuje pozbawieniem go zatrudnienia, ale wpływa jedynie na ekonomiczne wyniki działalności rolniczej. W rezultacie - na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych - do rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne nie ma zastosowania pojęcie "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej".
Sąd zaakcentował, że praca we własnym gospodarstwie rolnym, zarządzanie nim, jest formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych, a to oznacza, iż nie jest możliwe uzyskanie świadczenia, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w sytuacji, gdy rolnik prowadzi gospodarstwo rolne. Sam fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego pozbawia rolnika prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i nie ma w tym wypadku potrzeby dokonywania oceny, czy wielkość posiadanego przez niego gospodarstwa, rodzaj upraw, pozwalałyby na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej poza rolnictwem, a pracy takiej nie podejmuje (bądź z niej rezygnuje) z powodu konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną, względem której ciąży na nim obowiązek alimentacyjny.
Przechodząc do kwestii regulacji prawnej, zawartej w art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który określa katalog negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że wprawdzie nie wymieniono w nim osób podlegających obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu jako rolnicy, ale okoliczność ta niczego nie dowodziła. Wyłączenia zawarte w przepisie art. 17 ust. 5 tej ustawy nie odnoszą się bowiem do określonych grup zawodowych, czy społecznych, lecz ograniczają dostępność świadczenia pielęgnacyjnego dla podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 ustawy. Tak więc, aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne określony podmiot musi - po pierwsze, spełnić warunki, o których mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, a po drugie - nie może być beneficjentem dochodów, wymienionych w ust. 5 tego przepisu.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, treść art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala skonstruować obowiązującą normę prawną, z której wynika, że rolnik prowadzący gospodarstwo rolne znajduje się w takiej sytuacji socjalno-ekonomicznej, która uniemożliwia mu przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny wskazywał również, że celowe pominięcie przez prawodawcę prowadzenia gospodarstwa rolnego, przy wymienianiu form aktywności zawodowej w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie godziło w zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, gdyż zasada ta polega na tym, że równo winny być traktowane wszystkie podmioty prawa, podobne to jest charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną). W ocenie Sądu rolnicy, prowadzący gospodarstwo rolne nie mogą w równej mierze zrezygnować z zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej, co osoby wykonujące, określone w art. 3 pkt 22 tej ustawy, formy aktywności zawodowej. Są bowiem w innej sytuacji ekonomicznej i socjalnej, aniżeli osoby świadczące pracę na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonujące pracę lub świadczące usługi na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkowstwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych, a także prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, zwłaszcza gdy się bierze pod uwagę sposób i warunki uzyskiwania środków utrzymania.
W wypadku osób rezygnujących z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej świadczenie pielęgnacyjne ma zrekompensować utratę szans zarobkowych na skutek poświęcenia czasu wyłącznie na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną. Ponadto wszystkie formy aktywności wymienione w powołanym przepisie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, określonemu w przepisach ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze zm.).
W wypadku rolników, ich odmienne szanse i możliwości zarobkowe oraz różny tytuł ubezpieczenia wynikają zarówno z faktu prowadzenia gospodarstwa rolnego, jak i z odmiennego reżimu zabezpieczenia społecznego, określonego w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników.
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził dodatkowo, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest finansowe zrekompensowanie osobie rezygnującej z aktywności zawodowej, poprzez wypłatę jej określonej przepisami kwoty (art. 17 ust. 3 tej ustawy) oraz opłacenie składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne jest bowiem formą świadczeń niepieniężnych, które należą do form wsparcia z pomocy społecznej. W myśl zaś art. 16 ust. 6b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne finansuje w całości wójt, burmistrz lub prezydent miasta. Zatem opłacanie ze środków publicznych składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe także może stanowić uzasadnione kryterium dyferencjacji statusu ubezpieczonych w zakresie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W konsekwencji powyższych rozważań skarżący kasacyjnie zasadnie podniósł, że Sąd I instancji nieprawidłowo zastosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.
Kierując się przedstawionymi wyżej argumentami, które Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie w pełni podziela, należało uznać, że w świetle art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowiło w rozpatrywanym przypadku negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. M.K. jest właścicielem gospodarstwa rolnego i z tego tytułu podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, a zatem nie można jej było uznać za osobę rezygnującą z zatrudnienia, czy też niepodejmującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za usprawiedliwioną w zakresie, w jakim zarzucała ona Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego i z tego powodu, na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 w zw. z art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na zasadzie art. 207 § 2 P.p.s.a.