Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 8 grudnia 2022r., sygn. akt III SA/Kr 752/22, oddalił skargę A.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 14 lutego 2022r., nr SKO-NP-4115-781/21 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Decyzją z dnia 1 grudnia 2021 r. Burmistrz Miasta Gorlice odmówił A.B. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. W uzasadnieniu organ wskazał, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 1265 – dalej "u.ś.r.").
W odwołaniu skarżąca podniosła, że powyższa decyzja jest niezgodna z przepisami prawa w związku z wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r., K 38/13.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 14 lutego 2022 r., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
Kolegium wskazało, że organ I instancji dokonał w sprawie błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. Jednakże z uwagi na niespełnienie pozostałych przesłanek warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia – organ odwoławczy utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
Ustalono, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu d/s Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] 2021 r., matka skarżącej została na stałe zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności od dnia [...] 2021 r., przy czym niepełnosprawność istniała u niej od 70 - tego roku życia. Wcześniej – orzeczeniem z dnia [...] 2019 r., matka skarżącej miała ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności, o charakterze trwałym, na stałe.
W oparciu o wywiad środowiskowy, a także oświadczenie skarżącej, Kolegium ustaliło, że skarżąca od około 3 lat sprawowała opiekę nad rodzicami. Wcześniej ojciec wymagał intensywniejszej opieki z uwagi na zły stan zdrowia. Po śmierci ojca stan zdrowia matki znacznie się pogorszył i obecnie wymaga całodobowej opieki – w [...] 2021 r. doznała [...], w następstwie którego bardzo osłabła i była w stanie przejść w domu parę kroków przy pomocy osoby drugiej lub przy pomocy laski, korzystała z pieluchomajtek, z trudem siadała na toalecie z powodu duszności i bólu kręgosłupa. Skarżąca sama opiekowała się matką. Pomagała mamie wejść do wanny, umyć się, wytrzeć ręcznikiem, rozebrać się i ubrać się. W nocy również opiekowała się mamą, przeprowadzała do toalety, gdyż nie była ona w stanie dojść sama. Przygotowywała posiłki, podawała do stołu, przy czym matka spożywała posiłki samodzielnie. Skarżąca podawała też matce leki, umawiała do specjalistów, realizowała recepty, zajmowała się prowadzeniem całego domu (zakupy, sprzątanie, pranie, gotowanie), ponadto monitorowała sytuację zdrowotną matki – wymagała ona częstych konsultacji lekarskich, rehabilitacji, gdyż przestała chodzić.
Matka skarżącej opuszczała dom jedynie gdy była potrzebna konsultacja specjalistyczna, a wolny czas spędzała w pozycji siedzącej lub leżącej; nie pozostawała sama w domu, zawsze był ktoś obecny ponieważ istniało ryzyko ponownego [...]. Pracownik socjalny ustalił, że z uwagi na obecny stan zdrowia matka skarżącej wymagała całodobowej opieki, co mogło uniemożliwiać podjęcie zatrudnienia przez skarżącą. W oświadczeniu z 18 października 2021 r., skarżąca podała, że od 1 listopada 2020 r. do chwili obecnej nie podejmuje lub zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką. Z kolei, zobowiązana do alimentacji względem niepełnosprawnej, druga córka mieszkała pod tym samym adresem co matka i była zatrudniona na pełnym etacie w [...] na stanowisku [...].
Zdaniem Kolegium czynności takie jak: pomoc przy higienie osobistej, przygotowywanie i podawanie posiłków (które mama spożywa sama), podawanie leków, robienie zakupów, pranie, sprzątanie, gotowanie nie należały do tej kategorii czynności które musiały być wykonywane całodobowo. Większość z nich wykonywać można było o określonych porach zwykle rano lub wieczorem. W ocenie organu matka skarżącej potrzebowała z pewnością opieki, ale nie była osobą obłożnie chorą, ponadto jak wynikało z wywiadu środowiskowego – nie pozostawała sama w domu, zawsze był ktoś obecny. Ponadto siostra skarżącej, która była [...] i mieszkała pod tym samym adresem, była również zobowiązana do alimentacji względem matki w takim samym stopniu jak skarżąca. Nie występowały przeszkody o charakterze obiektywnym, które uzasadniałyby zwolnienie jej z obowiązku alimentacyjnego jaki ciąży na niej względem matki.
Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że od momentu wydania decyzji przez Kolegium stan zdrowia matki skarżącej uległ dalszemu pogorszeniu. Wskazano, że zarówno wtedy, jak i aktualnie, jest ona osobą leżącą, pampersowaną. Wymaga pomocy we wszelkich czynnościach dnia codziennego, w tym karmienia.
W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko.
Powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 8 grudnia 2022 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę.
Na wstępie Sąd zaznaczył, że prawidłowe było stanowisko Kolegium co do pominięcia treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż przepis ten nie powinien być stosowany ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13.
Sąd wskazał, że przedmiotem sporu były w istocie ustalenia co do stanu faktycznego (miejsce zamieszkania siostry skarżącej) i przyjęta przez organ odwoławczy możliwość udzielenia przez siostrę pomocy w sprawowaniu opieki nad matką, co miało wykluczać przesłankę związku przyczynowego niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą z powodu sprawowania opieki.
Powołując się na art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Sąd wskazał, że wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki, czy nawet zamieszkiwanie przez te dzieci w innej miejscowości, nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem. Przesłanki obiektywne to takie, które są niezależne od woli danej osoby, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zakładzie karnym; przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki nad matką, jednak jej nie uniemożliwiają.
Sąd wskazał, że w rozpoznawanej sprawie skarżąca w formularzu oświadczenia dla celów ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazała jako adres zamieszkania swojej siostry "[...]" (k. 11 str. 2 akt administracyjnych organu I instancji) dołączając zaświadczenie o zatrudnieniu jej jako [...] w [...] (z podanym takim samym adresem). Sąd zaznaczył, że zdaje sobie sprawę, iż sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny wymaga poświęcenia osób najbliższych, ale zasada pomocniczości zapewnienia pomocy przez państwo kosztem publicznych finansów powoduje, że środki te są angażowane dopiero w sytuacji gdy obiektywnie nie jest możliwe wykorzystanie pomocy rzeczowej lub finansowej osób zobowiązanych prawnie do alimentacji niepełnosprawnego.
Zdaniem Sądu I instancji, w tym kontekście, wbrew zarzutom skarżącej, organy prawidłowo przyjęły, że nie była konieczna w jej sytuacji życiowej, całkowita rezygnacja z podjęcia zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.
Sąd podkreślił, że dopiero na etapie złożonej skargi wskazano że w istocie siostra skarżącej od 2006 r. zamieszkuje na ul. [...] w [...], gdzie przeprowadziła się razem z mężem i dziećmi. Skarżąca nie próbowała przy tym wykazać, że jej siostra nie jest w stanie pomagać jej w sprawowaniu opieki nad matką chociażby finansowo, skoro praca na zmiany uniemożliwiała jej całkowicie odciążenie w wykonywanych czynnościach opiekuńczych.
Zdaniem Sądu, w tym kontekście niezasadne są zarzuty naruszenia art. 7, 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Organ oparł się bowiem na danych przekazywanych przez samą skarżącą, która na żadnym etapie postępowania administracyjnego nie wskazywała, że jej siostra w istocie mieszka pod innym adresem. Wobec tego Sąd stwierdził, że skoro skarżąca była źródłem informacji, które stały się podstawą ustaleń faktycznych (miejsce zamieszkania siostry) to zarzut, że organy dokonały błędnych ustaleń jest niezasadny.
Sąd zaznaczył, że skarżąca podała, iż matka "nie pozostaje sama w domu", ale nawet w skardze nie wskazała, czy razem z nią nie zamieszkują również inni członkowie rodziny (mąż, dzieci), które mogłyby faktycznie być obecni w domu, w czasie gdy skarżąca przebywałaby poza domem.
Sąd podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Powołany art. 17 ust. 1 u.ś.r należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Zdaniem Sądu I instancji, w rozpoznawanej sprawie skarżąca z racji doświadczenia zawodowego we [...] (opiekunka osób starszych) mogłaby podjąć podobne zatrudnienie w Polsce, opiekując się na zmianę z siostrą własną matką lub też korzystając z pomocy finansowej siostry. Nie jest bowiem tak, że świadczenie pielęgnacyjne ma służyć zapewnieniu stałego dochodu i ubezpieczenia zdrowotnego członkowi rodziny, który obiektywnie może podjąć zatrudnienie korzystając z pomocy w sprawowaniu opieki nad osobą niepełnosprawną udzielanej przez najbliższych krewnych zobowiązanych alimentacyjnie w tym samym stopniu.
W ocenie Sądu słuszna też była ocena organu opisanych w formularzu czynności opiekuńczych takich jak: pomoc przy higienie osobistej, przygotowywanie i podawanie posiłków, które matka skarżącej spożywała sama, podawanie leków, robienie zakupów, pranie, sprzątanie, gotowanie jako czynności, które nie należą do tej kategorii czynności, które muszą być wykonywane całodobowo. Sąd zgodził się z oceną Kolegium, że większość z nich wykonuje się o określonych porach zwykle rano lub wieczorem.
Odnosząc się do zapewnień o pogorszeniu się po wydaniu decyzji przez Kolegium, stanu zdrowia matki skarżącej, Sąd wskazał, że tego typu nowe okoliczności mogą zostać rozpatrzone przy kolejnym wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji następuje bowiem zasadniczo w odniesieniu do stanu faktycznego oraz prawnego istniejącego w dacie jej wydania.
Od powyższego wyroku skarżąca, reprezentowana przez adwokata, złożyła skargę kasacyjną, wnosząc o jego uchylenie w całości oraz rozpoznanie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto, wniesiono o przyznanie na rzez skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Zrzeczono się przeprowadzenia rozprawy.
Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ("p.p.s.a."), zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
- 1) przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez uznanie, że z uwagi na istnienie osób obowiązanych do alimentacji w równym stopniu z wnioskodawczynią (siostra wnioskodawczyni) istnieje konieczność zapewnienia przez nią opieki lub jej finansowania, co w ocenie Sądu wyklucza przyznanie świadczenia wnioskodawczyni, a w konsekwencji oparcie rozstrzygnięcia o przesłanki negatywne nieokreślone w ustawie o świadczeniach rodzinnych,
- 2) przepisów postępowania mogących mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez uznanie za prawidłowe błędnych ustaleń SKO w zakresie braku konieczności sprawowania całodobowej opieki przez wnioskodawczynię nad matką oraz możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że ani organ, ani Sąd nie jest uprawniony, by decydować za dzieci osoby niepełnosprawnej o sposobie zapewnienia jej opieki. Wobec tego – zdaniem skarżącej, zarówno organy, jak i Sąd I instancji dokonali błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przyjmując, że dla spełnienia przez skarżącą warunku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest wykazanie braku możliwości sprawowania opieki nad matką przez siostrę skarżącej, jako zobowiązaną do alimentacji wobec podopiecznej w równym stopniu, co skarżąca.
Niezależnie od powyższego skarżąca wskazała, że błędne jest stanowisko, iż z racji doświadczenia mogłaby podjąć się zatrudnienia opiekując się matką na zmianę z siostrą. Wskazała, że jest to niemożliwe głównie z uwagi na to, że jej siostra pracuje w systemie zmianowym, często po 12-16 godzin na dobę.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.
W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącej kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.
W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny, czy występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a opieką nad niepełnosprawną matką oraz, czy posiadanie przez skarżącą rodzeństwa obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec matki stanowi negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia.
Wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Podkreślić w tym miejscu należy, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują lub nie podejmują zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem zatem uregulowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
W istocie, treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a podjęciem opieki nad osobą wskazaną w ustawie o świadczeniach rodzinnych.
Wskazać trzeba, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki" jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia te wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowy nie istnieje.
Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych niniejszej sprawy wynika, że B.B. (matka skarżącej), urodzona w dniu [...] r., legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] 2021 r. o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności. Wynika z niego, że niepełnosprawność istnieje od 70 roku życia, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia [...] 2021r. Orzeczenie wydano na stałe. W w/w orzeczeniu wskazano, że matka skarżącej wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki osoby innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Z wywiadu środowiskowego z dnia 8 listopada 2021 r., wynika, że matka skarżącej jest osobą po [...] – w lipcu 2021 r. nastąpił [...]. Od tej pory znacznie pogorszył się jej stan zdrowia i wymaga ona całodobowej opieki. Podano, że duszność i ból kręgosłupa sprawiają, że jest ona w stanie przejść jedynie kilka kroków przy pomocy osoby drugiej lub przy pomocy laski. W w/w wywiadzie wskazano, że skarżąca w nocy wstaje do matki, pomaga jej przejść do toalety. Ponadto, pomaga jej w codziennych czynnościach toaletowych – pomaga się umyć, wejść do wanny, wytrzeć ręcznikiem, ubrać się, przygotowuje i podaje posiłki, które podopieczna spożywa sama. Skarżąca podaje także matce leki oraz zawozi na wizyty lekarskie i rehabilitację. Do tych czynności dochodzą oczywiście jeszcze zwykłe codzienne czynności, związane z prowadzeniem domu, jak: robienie zakupów, sprzątanie, pranie, czy gotowanie. Skarżąca wskazuje, że z matką ktoś musi być cały czas w domu, gdyż istnieje ryzyko ponownego [...]. Pracownik socjalny przeprowadzający w/w wywiad wskazał, że z uwagi na obecny stan zdrowia matka skarżącej wymaga całodobowej opieki, co może uniemożliwić podjęcie zatrudnienia przez skarżącą.
Akta sprawy dostatecznie wskazują na okoliczności uzasadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia. Orzeczenie o zaliczeniu matki skarżącej do znacznego stopnia niepełnosprawności zostało bowiem wydane w dniu [...] 2021 r., wywiad środowiskowy w sprawie przeprowadzono w dniu 8 listopada 2021 r. decyzję organu I instancji wydano w dniu 1 grudnia 2021 r., zaś organu II instancji w dniu 14 lutego 2022 r. Chronologia zdarzeń i dat nie budzi zatem żadnej wątpliwości. Rację ma przy tym Sąd I instancji, że dla rozpoznania niniejszej sprawy nie mają (i nie mogą mieć) znaczenia argumenty, że już po wydaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia SKO, stan zdrowia podopiecznej znacznie się pogorszył. Okoliczności sprawy bada się bowiem na datę wydania decyzji organu odwoławczego. Podkreślić jednak należy, że istniejące dokumenty na dzień wydania decyzji organu II instancji pozwalają na stwierdzenie, że w sprawie zaistniały przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Z akt sprawy wynika, że nie nastąpiło polepszenie, lecz pogorszenie stanu zdrowia matki skarżącej. Z zaświadczenia lekarskiego z dnia 30 marca 2022 r. znajdującego się w aktach sprawy (k-21 akt sądowych) wynika, że matka skarżącej (ur. [...] r.) cierpi na: [...],..., [...]. W ww. zaświadczeniu podano, że matka skarżącej pozostaje w leczeniu licznych, przewlekłych schorzeń – o złym co do wyzdrowienia i bardzo ostrożnym co do życia rokowaniu. Wskazano, że ze względu na te schorzenia, a także ze względu na wiek skarżącej, nie należy od niej oczekiwać opanowania umiejętności nadzorowania leczenia ww. schorzeń choćby [...], zależnej od podawania zmiennych wartości [...]; zagrożonej [...] prowadzącą do dalszego [...], pogłębienia i tak zaawansowanych już zmian [...]. Podano, że poprzez współistnienie głębokiej [...], wymagającej hospitalizacji/substytucji preparatami [...], ciężkiej [...] oraz zaawansowanej dysfunkcji układu [...] w przebiegu zmian [...] i wielopoziomowej [...], chora wymaga stałej 24 – godzinnej opieki osób trzecich zapewniającej podstawowe prawo chorej do możliwości uzyskania koniecznej pierwszej pomocy oraz niezbędnej pomocy w podstawowych czynnościach życiowych tak sędziwego wieku.
Powyższe wskazania oraz stan zdrowia skarżącej potwierdza także złożone do akt sprawy zaświadczenie lekarskie z dnia 25 kwietnia 2023 r. (k-86 akt sądowych).
Zatem stwierdzić należy, że – jak wynika z powyższego, niepełnosprawna i schorowana [...] letnia (na dzień wydania niniejszego wyroku, a na dzień wydania zaskarżonej decyzji ponad [...] letnia) – matka skarżącej wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu oraz zaspokajaniu wszystkich potrzeb dnia codziennego. Jej stan zdrowia wymaga sprawowania całodobowej opieki.
Pomimo tego jednak zarówno organy, jak i Sąd I instancji błędnie uznali, że brak jest związku pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a opieką nad matką. Wskazać natomiast należy, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca przewidział dwie przesłanki przyznania świadczenia, tj. niepodejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie zatrudnienia.
W okolicznościach rozpoznawanej sprawy, według Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można się zgodzić się z oceną o braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad [...] letnią niepełnosprawną matką, która legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, przeszła [...], jest słaba i zniedołężniała z racji również wieku. Związek ten niewątpliwie zachodzi, bowiem niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej podyktowane jest koniecznością sprawowania opieki nad matką. Z okoliczności sprawy wynika bowiem, że matka skarżącej ze względu na zaawansowany wiek i liczne schorzenia wymaga całodobowej, stałej opieki i obecności skarżącej, która będzie w pobliżu gotowa do udzielenia pomocy.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w realiach rozpoznawanej sprawy uznać zatem należy, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad [...] letnią niepełnosprawną matką nie daje jej sposobności do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżąca bowiem codziennie wykonuje osobiście wszelkie czynności opiekuńcze nad matką w takim zakresie, który pozostaje adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Stan zdrowia matki skarżącej, osoby niepełnosprawnej, wymaga bez wątpienia stałej przy niej obecności i podejmowania różnego rodzaju czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. Opieka ta sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy. Przy tym opieka ta daje poczucie bezpieczeństwa matce skarżącej.
Zauważyć też trzeba, że skarżąca przez cały czas pozostaje w gotowości do udzielenia matce wymaganej pomocy. Nawet, jeśli skarżąca nie wykonuje w danym momencie bezpośrednio czynności opiekuńczych, bowiem nie wymaga tego stan i potrzeba matki, to pozostaje w tym czasie w jej dyspozycji, co także, bez wątpienia, stanowi element sprawowanej opieki. Mając na względzie zakres i charakter sprawowanej opieki nad matką, w pełni zrozumiały jest brak możliwości pogodzenia tej opieki z podjęciem przez skarżącą zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Zatem całkowicie nieuprawnione jest stanowisko o niewystępowaniu związku przyczynowo – skutkowego miedzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawną matką.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy skarżąca, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki.
Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki NSA z: 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23, 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21).
Zatem stwierdzić trzeba, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku oraz okoliczność, że skarżąca spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. Będzie również zobowiązany rozważyć zmiany stanu prawnego wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429).
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji.
W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964) – 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.