Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 9 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1942/16

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 12 kwietnia 2016 r. oddalił skargę S.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z [...] lipca 2015 r. w przedmiocie uznania świadczeń alimentacyjnych za nienależnie pobrane.

Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Prezydent Miasta Ś. decyzją z [...] października 2013 r. przyznał J. S. świadczenie alimentacyjne na rzecz córki S. S. w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r.

W dniu [...] listopada 2014 r. powiadomiono stronę o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnego pobrania tego świadczenia.

Decyzją z [...] kwietnia 2015 r. Prezydent Miasta Ś. uznał za nienależnie pobrane przyznane i wypłacone w okresie od 1 listopada 2013 r. do 31 grudnia 2013 r. oraz od 1 lutego 2014 r. do 30 września 2014 r. świadczenie alimentacyjne w łącznej wysokości 5.000 zł. Organ wskazał, że w związku z wnioskiem o dochodzenie alimentów od zobowiązanej - matki skarżącej Sąd Okręgowy w Ś. przekazał Miejskiemu Ośrodkowi Pomocy Społecznej w Ś. kopię dowodów płatności alimentacyjnych dokonanych przez zobowiązaną na rzecz wierzycieli ojca skarżącej (reprezentującego małoletnią A. S. - siostrę skarżącej) i skarżącej za okres od stycznia 2012 r. do października 2013 r. i od listopada 2013 r. do października 2014 r. Jak ustalono, matka skarżącej od [...] kwietnia 2009 r. zobowiązana była do łożenia alimentów na rzecz córek w kwocie po 450 zł miesięcznie, a od września 2012 r. w kwocie po 600 zł miesięcznie.

Ojciec skarżącej i skarżąca w dniu [...] września 2012 r. złożyli odrębne wnioski do Sądu Okręgowego w Ś. o dochodzenie roszczeń alimentacyjnych w trybie przepisów Rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych na rzecz małoletniej siostry skarżącej i pełnoletniej skarżącej. Wnioski zostały przekazane do Wielkiej Brytanii i w związku z tym postępowaniem matka skarżącej przekazała dowody wpłat. Wpłaty dokonywane były z terenu Wielkiej Brytanii za pomocą przelewu bankowego na konto ojca skarżącej - niektóre z nich opatrzone były komentarzem, że są to środki z tytułu alimentów. Od stycznia 2012r. do września 2012r. przelewy opiewały na 900 zł miesięcznie (równowartość odpowiednich kwot funtów brytyjskich), a od października 2012r. na 1.050 zł, od lipca 2013r. 1.100 zł, z tym, że czerwcu 2013r. zobowiązana dokonała dwóch wpłat na łączną kwotę 1.400 zł. Suma wpłat dokonanych przez zobowiązaną była równa wysokości jej zobowiązania alimentacyjnego.

Tym samym świadczenie alimentacyjne pobrane na rzecz skarżącej w wysokości 5.000 zł za okres od 1 listopada 2013r. do 31 grudnia 2013r. i od 1 lutego 2014 r. do 30 września 2014 r. było - w ocenie organu - świadczeniem nienależnie pobranym. Strona od początku omawianego okresu nie miała uprawnień do świadczenia alimentacyjnego- alimenty były wówczas płacone na bieżąco.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu zaskarżoną decyzją, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 23 ust. 1 i ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.) po rozpoznaniu odwołania S. S. utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję. W opinii organu odwoławczego organ I instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny, trafnie zastosował obowiązujące przepisy, a zaskarżona decyzja została należycie uzasadniona. Odwołanie strony nie wnosi do sprawy nowych elementów, zawiera jedynie polemikę z poczynionymi ustaleniami. Zauważono, że strona udzieliła swojemu ojcu pełnomocnictwa do reprezentowania jej w postępowaniu dotyczącym ustalenia prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca zarzuciła, że organ bez jakichkolwiek dowodów przyjął co było intencją dłużnika alimentacyjnego (matki skarżącej). W załączeniu skarżąca przedłożyła wyciąg z konta bankowego, na którym jak podała, widać czyje to konto, kto ile przelał i kto ile odebrał środków.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W piśmie procesowym z dnia 7 kwietnia 2016 r. pełnomocnik skarżącej w uzupełnieniu skargi wniósł o uznanie, że zaskarżona decyzja została wydana z istotnym naruszeniem przepisów postępowania tj. w szczególności art. 7, art. 8, art. 77, art. 80 oraz art. 177 k.p.a., które to naruszenia miały zasadniczy wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie na podstawie art. 250 p.p.s.a. wniósł o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznał skargę za nieuzasadnioną. Jak podkreślił Sąd, kwestią bezsporną pozostaje, że na mocy decyzji z [...] października 2013r. przyznane zostały pełnoletniej skarżącej, reprezentowanej przez ojca, świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 500 zł miesięcznie od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. Poza sporem pozostaje również, że obowiązek alimentacyjny wobec skarżącej spoczywał na obojgu rodzicach skarżącej. Nie budzi też wątpliwości stron, ani Sądu, że wyrokiem Sądu Rejonowego w Ś. z dnia [...] kwietnia 2013r. sygn. akt [...] Sąd zasądził wówczas od pozwanej matki skarżącej, na rzecz powódki – skarżącej alimenty w kwocie po 600 zł miesięcznie od 21 maja 2012 r. do dnia 31 grudnia 2012 r., zaś po 500 zł miesięcznie poczynając od dnia 1 stycznia 2013 r., w miejsce alimentów w kwocie 450 zł miesięcznie zasądzonych wyrokiem tego Sądu z dnia [...] kwietnia 2009r. sygn. akt [...].

Wyrok ostatni zasądzał alimenty w kwocie po 450 zł miesięcznie od matki skarżącej na rzecz małoletnich dzieci (obu córek) płatne do rąk przedstawiciela ustawowego ojca skarżącej. Kwestią bezsporną pozostaje, że matka skarżącej tytułem alimentów m.in. dla skarżącej i jej siostry (każdorazowo wpisując w tytule przelewu) dokonywała comiesięcznych wpłat w okresie objętym zaskarżoną decyzją co do zasady w kwocie 1100 zł wyjątek stanowiła kwota 1000 zł wpłacona 22 lutego 2014 r.

Sąd podkreślił również, że poza sporem pozostaje, iż wpłat tytułem alimentów, w których jako beneficjent był każdorazowo wskazany ojciec skarżącej, na konto należące do matki skarżącej dokonano w okresie, kiedy z funduszu alimentacyjnego pobierano świadczenia przyznane skarżącej wskazanymi wyżej decyzjami. Z akt sprawy wynika, że świadczenie to było przekazywane na konto osobiste ojca skarżącej zgodnie z jego wnioskiem z dnia 3 stycznia 2013 r.

Powołując zatem w tych okolicznościach przepis art. 23 ust. 1 oraz art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) Sąd wskazał, że okoliczności rozpoznawanej sprawy uprawniały organ do przyjęcia, iż doszło do pobrania nienależnego świadczenia, które podlegało zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Pobieranie świadczeń przez pełnoletnią skarżącą następowało za pośrednictwem ojca, na którego wyłącznym utrzymaniu pozostawała. Sytuacja ta wyczerpywała definicję legalną pojęcia osoby uprawnionej, ujętą w art. 2 pkt 11 ww. ustawy. Skarżąca - osoba uprawniona w świetle ustawy w okresie pobierania świadczeń alimentacyjnych, które były wpłacane na konto osobiste jej ojca, otrzymała (także niejako za pośrednictwem ojca na którego wyłącznym utrzymaniu pozostawała kontynuując naukę na studiach wyższych) niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty.

Sąd zaznaczył, że kontrolowaną decyzją prawidłowo określono łączną kwotę świadczeń nienależnie pobranych we wskazanym okresie, jakie zostały wypłacone na rzecz skarżącej. W rozpatrywanej sprawie Sąd nie dopatrzył się także naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku S. S., reprezentowana przez adwokata, podniosła następujące zarzuty:

1. 1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 i art. 80 oraz art. 136 k.p.a., których naruszenie skutkowało dowolną oceną materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie;
2. 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez brak uchylenia decyzji wydanej w sytuacji niezbadania przez organ stanu faktycznego sprawy i niewyjaśnienia zaistniałych w sprawie wątpliwości;
3. 3. naruszenie prawa materialnego, a to art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędną wykładnię i uznanie, że świadczenie pobrane przez skarżącą było nienależne.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie uchylenie wyroku i rozpoznanie skargi poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji. Ponadto wniesiono o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej w ramach przyznanego prawa pomocy.

W uzasadnieniu podniesionych zarzutów wskazano, że Sąd nie uwzględnił wyroku z [...] kwietnia 2013 r. wydanego przez Sąd Rejonowy w Ś. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich, w którym nie zostało wskazane, iż alimenty mają być płatne do rąk przedstawiciela ustawowego S. S. Nadto skarżąca nie prowadzi już wspólnego gospodarstwa domowego z ojcem, w roku 2013 rozpoczęła bowiem studia na Uniwersytecie [...][...]. Matka skarżącej powinna zatem wpłacać alimenty córce, a nie jej ojcu, który nie był upoważniony do odbierania alimentów w imieniu córki. Sąd pominął, że skarżąca zaprzeczyła, by ojciec przekazywał córce wpłacane na jego konto alimenty, zatem przesyłane pieniądze nigdy nie trafiały do osoby uprawnionej. Matka skarżącej otrzymywała w Wielkiej Brytanii zasiłek na dzieci zamieszkałe w Polsce, z tego względu ojciec skarżącej uznał, że wpłacane na jego konto kwoty stanowią zwrot pobranego przez matkę zasiłku, a nie należne alimenty. Co więcej, wpłacane kwoty nie zawsze były tytułowane jako alimenty, dlatego ojciec nie czuł się zobowiązany do przekazywania córce wpłacanych przez matkę pieniędzy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach.

Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej bowiem według art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyć się musiała wyłącznie do zbadania zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów.

W myśl art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej. Oznacza to, że zakres rozpoznania sprawy wyznacza strona wnosząca skargę kasacyjną przez przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie.

W pierwszej kolejności należy podkreślić, że w myśl art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego:

1. a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,
2. b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,
3. c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,
4. d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.

Mając na uwadze powyższe - w okolicznościach rozpoznawanej sprawy - należy przyjąć, że dla ustalenia, iż świadczenie alimentacyjne wypłacone zostało nienależnie, na organie spoczywać będzie obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich występujących w sprawie okoliczności celem stwierdzenia, że doszło do zbiegu dwóch świadczeń wypłacanych na rzecz tej samej osoby: świadczenia alimentacyjnego wypłacanego z funduszu alimentacyjnego oraz należności uzyskiwanych od dłużnika alimentacyjnego.

Powyższe uwagi mają kluczowe znaczenie w rozpoznawanej sprawie, bowiem skarżąca kasacyjnie S. S. jako osoba, na rzecz której zasądzone zostały alimenty od jej matki - D. R.-S., kwestionuje ustalenia organu o uzyskiwaniu przez nią alimentów zasądzonych przez Sąd Rejonowy w Ś.. Należy w tym kontekście zauważyć, że alimenty pierwotnie przyznane skarżącej od matki wyrokiem Sądu Rejonowego w Ś. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich z [...] kwietnia 2009 r., [...], z uwagi na niepełnoletność uprawnionej, określały obowiązek wypłaty rat do rąk jej przedstawiciela ustawowego (ojca). Wraz z osiągnięciem przez nią pełnoletności sposób wypłaty alimentów uległ zmianie.

W wyroku z [...] kwietnia 2013 r., [...] Sąd Rejonowy w Ś. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich określił osobę uprawnioną do alimentów wymieniając wprost S. S., a zatem wypłata zasądzonych kwot powinna następować do rąk tej osoby. Warto zaznaczyć, że jako osoba uprawniona do alimentów, mogła ona wskazywać konto ojca jako właściwe do dokonywania wpłat. Niemniej, taka dyspozycja powinna zostać wyrażona w sposób nie pozostawiający wątpliwości co do intencji uprawnionej. Powyższe ma istotne znaczenie dla dokonania oceny, czy wypłacone z funduszu alimentacyjnego świadczenie było pobranym przez nią nienależnie, w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Dopiero ustalenie, że zasądzone od matki alimenty przekazywane były na konto ojca zgodnie z dyspozycją uprawnionej do alimentów, pozwoliłoby na przyjęcie, iż doszło do nieuprawnionego zbiegu świadczeń, co z kolei uzasadniałoby uznanie, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało pobrane nienależnie.

Sam - powoływany przez organ odwoławczy - fakt reprezentowania S. S. przez ojca w postępowaniu administracyjnym związanym z ustaleniem prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w oparciu o udzielone pełnomocnictwo, nie może świadczyć o uprawnieniu ojca do odbioru alimentów w imieniu pełnoletniej córki. Nie świadczy też, że przesyłane przez matkę kwoty były następnie przekazywane pełnoletniej córce. O powyższym nie może przesądzać również powoływana przez Sąd okoliczność, że córka ta pozostawała na wyłącznym utrzymaniu ojca. Dopiero przeprowadzenie odpowiedniego postępowania dowodowego w tym zakresie pozwoli udzielić odpowiedzi na powyższe zagadnienia, a następnie może stanowić faktyczną podstawę do wywiedzenia, czy w tym przypadku w ogóle doszło do pobrania przez S. S. zasądzonych na jej rzecz alimentów, stanowiąc przesłankę do uznania, że wypłacone na jej rzecz świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały nienależnie pobrane.

Wobec powyższego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawiona sprawa została rozpoznana wadliwe, albowiem Sąd I instancji nie dokonał właściwej analizy istotnych elementów procedury administracyjnej poprzedzającej wydanie zaskarżonej decyzji. Dokonując kontroli wydanej w sprawie decyzji Sąd I instancji nie dostrzegł, że organy nie wyjaśniły opisanych powyżej kwestii przyjmując bez uprzedniego wyjaśnienia, iż wpłacane przez matkę na konto ojca środki stanowiły o pobieraniu przez ich córkę należnych jej alimentów. Powyższe świadczy o naruszeniu przez Sąd przepisów prawa procesowego tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 oraz art. 75 § 1 i art. 136 k.p.a. Wbrew stanowisku wyrażonemu w zaskarżonym wyroku, decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu w tym zakresie uchybia przepisom postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego budzi również przyjęta przez organ odwoławczy podstawa prawna zaskarżonej decyzji. Prowadzona przez organy sprawa dotyczyła stwierdzenia, że doszło do wypłacenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Prawidłowo zatem organ I instancji wskazywał jako podstawę rozstrzygnięcia art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Powołany natomiast przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu art. 23 ust. 1 tej ustawy ma zastosowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, a zatem kiedy zostanie już ustalone, że doszło do pobrania nienależnych świadczeń.

Tym samym za błędne należy uznać powołanie przez organ odwoławczy w podstawie prawnej wydanej decyzji art. 23 ust. 1 i ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w sprawie dotyczącej uznania za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Dostrzeżone przez Naczelny Sąd Administracyjny wadliwości podważają zatem zaakceptowaną przez Sąd I instancji ocenę organu, że uznanie świadczeń alimentacyjnych za nienależnie pobrane usprawiedliwiały zgromadzone materiały oraz wyczerpująco wyjaśnione okoliczności sprawy.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok oraz uznał za zasadne – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. – uwzględnić skargę i uchylić zaskarżoną decyzję.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną w ramach prawa pomocy, gdyż wynagrodzenie to przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.