Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2006 r., II SA/Wa 816/06 oddalił skargę Agnieszki W. przedstawicielki ustawowej małoletniego syna Dawida wniesioną na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lutego 2006 r., (...) w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 27 lutego 2006 r. utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia 29 grudnia 2005 r., którą to decyzją wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm./ odmówił Agnieszce W. przyznania świadczenia w drodze wyjątku na rzecz syna Dawida, po zmarłym w dniu 28 grudnia 2003 r. ojcu Piotrze M. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty: nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednego z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodał ponadto, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego powodu w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie.
Organ wskazał, że zmarły w wieku 26 lat ojciec dziecka legitymował się okresem ubezpieczenia wynoszącym 5 lat, 4 miesięcy i 9 dni, ponadto po zaprzestaniu pobierania zasiłku dla bezrobotnych w sierpniu 2000 r. do czasu zgonu w grudniu 2003 r., tj. przez ponad 3 lata nie legitymował się żadnym okresem zatrudnienia i nie prowadził innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W tym okresie ojciec dziecka był osobą zdolną do wykonywania zatrudnienia, a zwłaszcza że w stosunku do niego nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby. Organ uznał zatem, że w sprawie nie zachodziły szczególne okoliczności, niezależne od woli ojca dziecka, które uniemożliwiałyby mu nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Organ nie uznał również za szczególne przyczyny, niezależne od ubezpieczonego, które m.in. uniemożliwiły uzyskanie świadczenia na zasadach i warunkach ustawowych faktu jego pobytu w areszcie śledczym w okresach od dnia 8 września 2000 r. do dnia 16 marca 2001 r. oraz od dnia 29 października 2002 r. do dnia 12 grudnia 2002 r. W decyzji wskazano także, że trudna sytuacja materialna skarżącej nie stanowi jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w trybie wyjątku.
Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi Agnieszki W. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wskazała, że istnieją nowe okoliczności usprawiedliwiające brak zatrudnienia ojca dziecka, potwierdzone zaświadczeniem lekarskim z dnia 28 marca 2006 r., wystawionym przez lekarza Aresztu Śledczego w K. wskazujące, że Piotr M. cierpiał na przewlekły alkoholizm.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
W powołanym na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a./ oddalił skargę.
Sąd wskazał, że materialnoprawną podstawę decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Zdaniem Sądu z powyższego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków.
Sąd pierwszej instancji podniósł także, że świadczenie przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb - ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. W ocenie Sądu jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy wynika, że konieczne przede wszystkim jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do “normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakiś szczególnych okoliczności.
Zdaniem Sądu syn skarżącej spełnia niewątpliwie dwa z tych warunków. Jest osobą, która ze względu na wiek nie może podjąć pracy ani działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Jednakże nie spełnia trzeciego warunku - nie jest osobą pozostałą po ubezpieczonym, który tylko wskutek szczególnych okoliczności nie mógł uzyskać prawa do renty na podstawie ustawy.
Sąd na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach uznał - wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków /por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r., II SA 3191/00 - Lex nr 537884/.
Ponadto Sąd Wojewódzki wskazał, że świadczenie dla dziecka jest pochodną od świadczenia przysługującego ojcu. Tymczasem Piotr M., mający w chwili śmierci 26 lat posiadał wprawdzie okres ubezpieczenia wynoszący 5 lat, 4 miesiące i 9 dni, jednakże po zaprzestaniu pobierania zasiłku dla bezrobotnych w sierpniu 2000 r. do czasu zgonu w grudniu 2003 r., tj. przez ponad 3 lata nie legitymował się żadnym okresem zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.
Zdaniem Sądu nie wykazano przy tym żadnych szczególnych okoliczności, które uniemożliwiłyby ojcu dziecka wykonywanie zatrudnienia w wymiarze pozwalającym na przyznanie ustawowych świadczeń rentowych, bowiem za taką szczególną okoliczność nie może być uznany fakt przebywania przez niego w areszcie śledczym w okresie od dnia 8 września 2000 r. do dnia 16 marca 2001 r. oraz od dnia 29 października 2002 r. do dnia 12 grudnia 2002 r., skoro nie była to okoliczność od niego niezależna, lecz wynikała ze świadomego naruszania prawa /por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2001 r. o sygn. II SA 899/01 - Lex nr 54537/.
Sąd wskazał, że z akt sprawy nie wynika, ażeby zmarły ojciec dziecka uznany był za całkowicie niezdolnego do pracy. Zdaniem Sądu pierwszej instancji uzależnienie alkoholowe zmarłego, na jakie powołuje się skarżąca, nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolność do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy /por. również wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2003 r. II SA 3404/02 - Lex nr 142371/.
Sąd nie negując trudnej sytuacji materialnej skarżącej i jej syna uznał, że okoliczność ta sama w sobie nie ma wpływu na sposób orzekania w sprawie.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła Agnieszka W. zaskarżając wyrok w całości. W ramach pierwszej z podstaw kasacyjnych określonych w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędne uznanie, że synowi zmarłego Piotra M. nie może zostać przyznane świadczenie w drodze wyjątku, gdyż nie spełnia wszystkich warunków wymaganych w ustawie, tj. nie zachodziły szczególne okoliczności niezależne od ojca dziecka, które uniemożliwiały mu nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego - renty z tytułu niezdolności do pracy.
W ramach drugiej z podstaw kasacyjnych przewidzianej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1/ art. 134 par. 1 oraz art. 132 p.p.s.a. przez m.in. nieuwzględnienie pełnego materiału dowodowego, zgromadzonego w toku postępowania administracyjnego przed organami administracji publicznej, a przede wszystkim przez nieuwzględnienie okoliczności, że Piotr M. był alkoholikiem, osobą bezrobotną, tym samym pominięcie wpływu tych okoliczności na niemożność podjęcia przez niego pracy;
2/ art. 141 par. 4 p.p.s.a. przez niewskazanie w treści uzasadnienia przyczyn pominięcia przy rozstrzyganiu sprawy okoliczności choroby alkoholowej Piotra M., pozostawania przez niego osobą bezrobotną oraz przebywania przez niego w areszcie i wpływu tych okoliczności na rozstrzygnięcie w sprawie;
3/ art. 25, art. 26 i art. 27 p.p.s.a. przez przyjęcie, że stroną postępowania jest Agnieszka W., gdy w rzeczywistości jest nią małoletni Dawid W., posiadający pełną zdolność sądową, a wyłącznie podejmujący czynności procesowe przez swego przedstawiciela ustawowego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autorka podniosła, że Sąd orzekając w sprawie pominął okoliczności faktyczne świadczące, iż zmarły Piotr M. znajdował się w stanie chorobowym wykluczającym jego aktywność zawodową, którego nie mógł przezwyciężyć. Zdaniem skarżącej Sąd pierwszej instancji pominął, że ubezpieczony posiadał odpowiednio długi, w stosunku do wieku okres składkowy i nieskładkowy, zgodnie z art. 58 powołanej ustawy wystarczający dla przyznania prawa do renty. Powołując się na wyrok NSA z dnia 19 maja 2003 r., II SA 3726/02 skarżąca stwierdziła, że okresy bezrobocia mogą być w konkretnych sprawach oceniane także jako “szczególne okoliczności", wskutek których zainteresowany nie spełnił ustawowych warunków do uzyskania świadczeń. Sąd pomijając te okoliczności, nie wskazał z jakich względów nie uznał bezrobocia ubezpieczonego za szczególną okoliczność, przemawiającą za przyznaniem prawa do świadczenia na rzecz syna. Ponadto Sąd uznając, że przebywanie przez Piotra M. w areszcie śledczym nie było okolicznością od niego niezależną i wynikało ze świadomego naruszenia prawa, nie wskazał czy jego ocena jest w tym względzie uprawniona, tj. czy postępowania karne, w związku z którymi ubezpieczony przebywał w areszcie, zakończyły się wyrokami skazującymi. A tylko taka okoliczność zdaniem autorki skargi uprawniałaby Sąd do kategorycznej oceny, że przebywanie przez ubezpieczonego w areszcie nastąpiło wskutek “świadomego naruszenia prawa". Powołując się na wyrok WSA w Warszawie z dnia 3 lutego 2004 r., II SA 3509/03 podniosła, że w świetle art. 83 par. 1 powołanej ustawy ważne są w szczególności powody, dla których wnioskujący o przyznanie świadczenia nie mógł spełnić wymagań potrzebnych do uzyskania renty w zwykłym trybie. Sąd bagatelizując chorobę alkoholową Piotra M. i jej skutki w sposób niewystarczający rozważył przesłankę o szczególnych okolicznościach dotyczących niespełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty rodzinnej.
Ponadto autorka skargi kasacyjnej wskazała, że postępowanie sądowoadministracyjne dotknięte jest wadą, skutkującą jego nieważnością /art. 183 par. 2 pkt 2 p.p.s.a./. Stroną w niniejszym postępowaniu jest małoletni Dawid W., nie zaś Agnieszka W., która występuje wyłącznie jako przedstawiciel ustawowy małoletniego.
W konkluzji skargi kasacyjnej wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i przyznanie skarżącej świadczenia w drodze wyjątku na rzecz syna Dawida oraz zasądzenie kosztów nieudzielonej pomocy prawnej z urzędu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna złożona w rozpoznawanej sprawie oparta została na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./, zwanej dalej p.p.s.a., co oznacza, że w pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był poddać ocenie podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów postępowania.
W ocenie autora skargi kasacyjnej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie naruszył:
- art. 132 i art. 134 par. 1 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie okoliczności, że zmarły Piotr M. był alkoholikiem oraz osobą bezrobotną,
- art. 141 par. 4 p.p.s.a. poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do ww. okoliczności oraz faktu pobytu Piotra M. w areszcie śledczym,
- art. 25, art. 26 i art. 27 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że stroną postępowania jest Agnieszka W., gdy w rzeczywistości jest nią małoletni Dawid W. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji art. 132, 134 par. 1 i 141 par. 4 p.p.s.a. są nieuzasadnione.
Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku pozwala na stwierdzenie, że przedmiotem oceny Sądu I instancji w ramach badania spełnienia po stronie Piotra M. przesłanek umożliwiających przyznanie jego synowi świadczenia w drodze wyjątku, były okoliczności związane z tymczasowym aresztowaniem ww. oraz jego chorobą alkoholową.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględniając te okoliczności ocenił je jako nieusprawiedliwiające brak aktywności zawodowej zmarłego ojca dziecka, a ocenę swoją uzasadnił powołując orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące wykładni art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. 2004 nr 39 poz. 353 ze zm./.
Uwadze Sądu I instancji nie uszły również okoliczności związane z przyznaniem Piotrowi M. zasiłku dla bezrobotnych. Także i ten fakt został poddany ocenie Sądu I instancji i uznany za okoliczność niebędącą szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a to z uwagi na znaczny upływ czasu jaki upłynął od zaprzestania pobierania przez Piotra M. zasiłku dla bezrobotnych do chwili zgonu, w którym zmarły mimo braku obiektywnych przeszkód, nie podjął zatrudnienia.
Należy natomiast zgodzić się ze skargą kasacyjną, iż prawidłowo jako strona postępowania przeprowadzonego przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie powinien występować małoletni Dawid W. reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego - matkę Agnieszkę W. Zgodnie z art. 25 par. 1 p.p.s.a. osoba fizyczna i osoba prawna ma zdolność do występowania przed sądem administracyjnym jako strona /zdolność sądowa/. Dla określenia zdolności prawnej osoby fizycznej należy odwołać się do art. 8 ust. 1 Kodeksu cywilnego, w myśl którego każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. Stosownie natomiast do art. 11 Kodeksu cywilnego pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletniości.
Bezspornie małoletni Dawid W. posiada zdolność do bycia stroną postępowania sądowego, z racji wieku nie ma jednak zdolności do czynności w tym postępowaniu.
W myśl art. 27 p.p.s.a. osoba fizyczna niemająca zdolności do czynności w postępowaniu może je podejmować tylko przez swojego przedstawiciela ustawowego.
Podzielając pogląd zaprezentowany w skardze kasacyjnej, a dotyczący naruszenia przez Sąd I instancji art. 25 par. 1, art. 26 par. 1 i art. 27 p.p.s.a., nie można jednak zgodzić się ze stanowiskiem autora skargi kasacyjnej, iż naruszenie to skutkowało nieważnością postępowania sądowoadministracyjnego - art. 183 par. 2 pkt 2 p.p.s.a.
Zgodnie z powołanym przepisem nieważność postępowania zachodzi jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany.
W rozpoznawanej sprawie małoletni Dawid W. był należycie reprezentowany przez swojego przedstawiciela ustawowego - matkę Agnieszkę W. Tym samym postępowanie przeprowadzone przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie nie jest dotknięte wadą nieważności, o jakiej mowa w art. 183 par. 2 pkt 2 p.p.s.a., zaś naruszenie przez Sąd przywołanych w tej materii przepisów postępowania nie miało znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.
Uznanie przez Naczelny Sąd Administracyjny bezzasadności podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów natury procesowej, oznacza w myśl art. 183 par. 1 p.p.s.a., że dokonana przez Sąd I instancji ocena okoliczności faktycznych jest prawidłowa.
Zasadnie Sąd I instancji przyjął, że w sprawie nie wystąpiły wszystkie przesłanki umożliwiające przyznanie na rzecz Dawida W. świadczenia w drodze wyjątku po jego zmarłym ojcu - Piotrze M. Zarówno Sąd w zaskarżonym wyroku, dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyjmując, iż po stronie zmarłego ojca dziecka nie zachodziły szczególne okoliczności, o których mowa w powołanym przepisie. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym tę sprawę podziela wykładnię przepisu art. 83 ust. 1 ustawy przedstawioną w zaskarżonym wyroku oraz powołanych w nim orzeczeniach.
Z tych przyczyn na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ w zw. z par. 18 ust. 2 lit. "a" i par. 10 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu /Dz.U. nr 163 poz. 1348 ze zm./ Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.