Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SA/Wa 165/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę T. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2014 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że wnioskiem z dnia 17 kwietnia 2013 r. T. G. wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku podniosła, że jest osobą niezdolną do pracy z powodu przebytych operacji, chorób i dolegliwości które trwają nadal. Podniosła, że z powodu przebytych operacji, chorób i dolegliwości, a także z uwagi na wiek, wysokie bezrobocie i brak ofert pracy na lokalnym rynku pracy, podjęcie przez nią pracy jest niemożliwe. Podała, że jej okres ubezpieczenia wynosi 13 lat, 8 miesięcy i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Odmówiono jej prawa do renty w trybie zwykłym ponieważ zdaniem lekarzy orzeczników nie jest niezdolna do pracy.
Prezes ZUS decyzją z dnia [...] listopada 2014 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), odmówił T. G. przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Organ podniósł, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż wnioskodawczyni na przestrzeni 56 lat życia udokumentowała 7 lat, 8 miesięcy, 6 dni okresów składkowych i 2 lata, 6 miesięcy, 22 dni okresów nieskładkowych. Wskazał, że okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem złożenia wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w tym trybie – udowodniła tylko 2 lata, 2 miesiące i 12 dni tych okresów. Prezes ZUS wskazał również, że w latach 1985-1989 oraz 1992-1998 wnioskodawczyni nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ponadto w okresie od 1 lipca 2005 r. do chwili obecnej, tj. przez ponad 9 lat nie wykonywała zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec T. G. nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu przez nią zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Organ podniósł także, że z dokumentacji rentowej wynika, iż orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia 12 września 2014 r. T. G. została uznana za częściowo niezdolną do pracy. Niespełniona zatem została przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a mianowicie całkowita niezdolność do pracy.
T. G. złożyła od powyższej decyzji wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Prezes ZUS decyzją z dnia 15 grudnia 2014 r. utrzymał w mocy poprzedzającą ją decyzję z dnia 17 listopada 2014 r.
W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację. Podniósł, że komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia 12 września 2014 r. ustaliła, iż T. G. jest częściowo niezdolna do pracy od 20 maja 2013 r. Wyjaśnił, iż częściowa niezdolność do pracy jedynie ogranicza, a nie uniemożliwia całkowicie wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W przypadku wnioskodawczyni przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie zachodzi i jest to okoliczność, która eliminuje ją z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Organ podniósł także, że trudno uznać, iż okolicznością szczególną, wskutek której strona nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, była sytuacja na rynku pracy.
W ocenie organu nie można kwestionować, że skala bezrobocia jest duża i występują trudności w znalezieniu pracy, jednakże w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych nie jest to okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podnoszone przez wnioskodawczynię trudne warunki materialne nie stanowią zaś wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
Skargę na powyższą decyzję złożyła T. G..
Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Przytaczając treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Sąd podniósł, że z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
W ocenie Sądu Prezes ZUS prawidłowo zastosował powołany przepis i odmówił skarżącej przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to może bowiem być przyznane wyłącznie osobie, która z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie może podjąć pracy. Skarżącą nie spełnia tego warunku. Orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia 12 września 2014 r. została ona uznana jedynie za częściowo niezdolną do pracy. Jednocześnie Komisja ustaliła datę powstania częściowej niezdolności do pracy na dzień 20 maja 2013 r. W przypadku skarżącej nie można zatem stwierdzić, iż nie może ona podjąć pracy z uwagi całkowitą niezdolność do pracy. Słusznie bowiem organ wskazuje, że częściowa niezdolność do pracy nie wyłącza możliwości podjęcia zatrudnienia a jedynie ją ogranicza.
Sąd zaznaczył, że zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 ww. ustawy orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji.
W ocenie Sądu samo przeświadczenie skarżącej, że jej choroby i schorzenia uniemożliwiają jej podjęcie zatrudnienia nie jest zatem wystarczające. Prezes ZUS rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i oceniając, czy wnioskodawca spełnia przesłankę braku możliwości podjęcia pracy z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy, zobowiązany jest oprzeć się na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS lub orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS. Skoro zatem w niniejszej sprawie Komisja Lekarska ZUS stwierdziła, że skarżąca nie jest całkowicie niezdolna do pracy, to ustalenie to jest wiążące dla Prezesa ZUS.
Także wiek skarżącej (w chwili obecnej 57 lat) nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia. Skarżąca nie spełnia zatem jednej z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wskazanej w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Biorąc zaś pod uwagę, że do przyznania świadczenia w oparciu o ten przepis konieczne jest spełnienie wszystkich wymienionych w nim przesłanek, rozważania organu odnośnie tego, czy w przypadku skarżącej występuje przesłanka szczególnych okoliczności z powodu, których nie nabyła ona uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, są w istocie zbędne.
Sąd zwrócił uwagę także, że Prezes ZUS prawidłowo ustalił, iż w przebiegu zatrudnienia skarżącej występują liczne przerwy (od 1985 r do 1989 r., od 1992 r. do 1998 r. oraz od 2005 r. do chwili obecnej), w czasie których, w stosunku do niej nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem przeszkody do podjęcia zatrudnienia z uwagi na stan zdrowia. Sytuacja materialna skarżącej niewątpliwie jest trudna. Nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącą o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła T. G.. Zaskarżając wyrok w całości zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 grudnia 2014 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw w związku z czym podlegała oddaleniu.
Przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. z 2015 r. Dz. U. poz. 748) wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły regulacja ta ma charakter regulacji szczególnej. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że ubiegający się o świadczenie w drodze wyjątku nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym.
W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W rozpatrywanej sprawie, jak zasadnie wywiódł to Sąd I instancji, taka sytuacja nie wystąpiła.
Skarżąca nie wykazała bowiem szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto skarżąca jest osobą jedynie częściowo niezdolną do pracy, zatem nie spełnia przesłanki całkowitej niezdolności do pracy, co również wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy także podkreślić, na co słusznie zwrócił uwagę organ oraz Sąd I instancji, że trudna sytuacja materialna, jak i zdrowotna skarżącej nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania do przyznania świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącą o świadczenie z tytułu pomocy społecznej.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 p.p.s.a.