Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim wyrokiem z 20 maja 2020 r. oddalił skargę A.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Z. z [...] września 2019 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca, zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania bądź uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Dodatkowo skarżąca zrzekła się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie:
- 1) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1-3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2220, z późn. zm.), dalej: "uśr", w zw. z art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r. poz. 682, z późn. zm.), dalej: "kro", z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP przez przyjęcie, że skarżąca, będąc siostrzenica osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, która zrezygnowała z zatrudnienia, w celu sprawowania opieki nad ciotką nie jest podmiotem uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na to, że opieka ta winna być sprawowana przez siostrę niepełnosprawnej, podczas gdy z zasad równości i sprawiedliwości społecznej, a w szczególności nakazu ochrony i opieki nad rodziną oraz szczególnej opieki pomocy Państwa udzielanej rodzinie znajdującej się w trudnej sytuacji należy wywieść uprawnienie siostrzenicy do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej;
- 2) art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.), dalej: "ppsa", w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r. poz. 2096, z późn. zm.), dalej: "kpa", przez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na oddaleniu skargi, pomimo tego, że zaskarżona decyzja została wydana bez rozważenia pełnego materiału dowodowego, a skarżąca wykazała, że postępowanie organów administracji publicznej dotknięte było wadami, które uniemożliwiły prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie, w tym okoliczności, że siostra niepełnosprawnej ze względu na stan zdrowia jest niezdolna do sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną i sama potrzebuje opieki osób trzecich.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
W niniejszej sprawie skarżąca kasacyjnie zarzuciła wprawdzie wyrokowi Sądu I instancji naruszenia przepisów materialnych, jak i procesowych, jednakże te drugie stanowią jedynie kontynuację zarzucanych naruszeń prawa materialnego, a ich uzasadnienie opiera się na tezie, że skoro organy i Sąd pierwszej instancji wadliwie zastosowały wskazane przepisy ustawy, to dopuściły się także naruszeń procedury. W tej sytuacji ocena zarzucanych naruszeń prawa materialnego determinuje wynik oceny zarzutów naruszenia przepisów procesowych. Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny w poniższych rozważaniach skoncentruje się na wykazaniu, że kontrola legalności decyzji organów administracji dokonana przez Sąd pierwszej instancji była prawidłowa, odnosząc się do wskazanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów materialnych. Oznacza to bowiem, że nie doszło tym samym do naruszeń przepisów postępowania.
Mając na uwadze przedmiot sprawy, należy wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Jednocześnie należy wskazać, że w myśl art. 128 kro obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.
Przenosząc treść powyższych przepisów na grunt rozpoznawanej sprawy, należy wskazać, że skarżąca jest siostrzenicą niepełnosprawnej podopiecznej, a zatem nie należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten obciąża bowiem w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo podopiecznego, a nie zstępnych rodzeństwa, czego jak się wydaje, nie dostrzega Sąd pierwszej instancji. Nie zostali oni bowiem wymienieni w art. 128 kro. Stanowisko to znalazło potwierdzenie uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13, wydaną w składzie siedmiu sędziów. Zgodnie z jej treścią krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny został ograniczony osób zobowiązanych do alimentacji.
Tym samym osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a uśr. W tym miejscu należy wyjaśnić, że wprawdzie uchwała ta dotyczy stanu prawnego obowiązującego do 1 stycznia 2013 r. kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania ujętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, ale w związku z powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, w ocenie składu orzekającego stanowisko zajęte w tej uchwale znajduje zastosowanie w rozpoznawanej sprawie.
Mając na uwadze, że skarżąca – jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym – nie jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, zatem nie ma do niej zastosowania również art. 17 ust. 1a tej ustawy. Brzmienie tego przepisu odsyła bowiem wprost do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr. Zaznaczyć przy tym należy, że na powyższe stanowisko nie wpływa treść art. 132 kro, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Ewentualny brak możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego spoczywającego na matce skarżącej będącej siostrą niepełnosprawnej podopiecznej nie powoduje bowiem przeniesienia realizacji tego obowiązku na skarżącą. Przepis ten określa bowiem zasady następstwa realizacji obowiązku alimentacyjnego wyłącznie w kręgu osób, na których obowiązek ten ciąży w związku z obowiązującymi przepisami.
Odnosząc się z kolei do argumentacji zawartej w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, stwierdzić należy, że koncentruje się ona na wykazaniu, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wyprzedzający obowiązek alimentacyjny osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, nie stoi na przeszkodzie przyznania tego świadczenia wnioskodawcy. Odnotować w tym miejscu należy, że argumentacja ta powiela wywody sądów administracyjnych zawarte w poszczególnych uzasadnieniach wyroków, w tym w szczególności wyroku z 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19.
Zauważyć jednakże należy, że zarówno przywołany wyrok, jak i pozostałe wyroki, na które powołał się autor skargi kasacyjej, zapadły w stanach faktycznych, w których o świadczenie pielęgnacyjne ubiegała się osoba, na której ciążył obowiązek alimentacyjny, a jedynie jego realizacja była odłożona zgodnie z art. 132 kro, ze względu na występowanie osoby obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym wyprzedzającym wnioskodawcę, która to osoba nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z racji wieku lub stwierdzonego zaświadczeniami lekarskimi stanu zdrowia nie mogła realizować tego obowiązku w wymaganym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie tu obecnym podziela to stanowisko, jednakże z uwagi na nieobciążenie skarżącej obowiązkiem alimentacyjnym w stosunku do niepełnosprawnej podopiecznej argumentacja wynikająca z tej linii orzeczniczej nie znajduje zastosowania w rozpoznawanej sprawie.
W świetle powyższych wywodów zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1-3 uśr w zw. z art. 132 kro w zw. z art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP należało uznać za niezasadny.
Z uwagi na brak możliwości zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a uśr do skarżącej organy administracji prowadzące postępowanie administracyjne nie miały obowiązku prowadzenia postępowania wyjaśniającego w kierunku ustalenia czy matka skarżącej i jednocześnie siostra niepełnosprawnej podopiecznej ze względu na wiek i stan zdrowia może scedować realizację obowiązku alimentacyjnego na skarżącą. Jak bowiem wskazano powyżej możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie innej niż osoba, na której obowiązek alimentacyjny ciąży w pierwszej kolejności, został ograniczony wyłącznie do kręgu osób objętych obowiązkiem alimentacyjnym. Skoro skarżąca jest siostrzenicą niepełnosprawnej podopiecznej, to jako zstępna rodzeństwa nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny i nie jest uprawniona do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w żadnej kolejności wynikającej z obowiązujących przepisów prawa. Tym samym za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 kpa.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.
Jednocześnie w myśl art. 182 § 2 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.