Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 19 sierpnia 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 196/21 oddalił skargę R.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2021 r., nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji o przyznaniu zasiłku stałego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył R.S. (dalej "skarżący kasacyjnie") reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu zaskarżając go w całości. Skargę kasacyjną oparł na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 90 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm., dalej "uCOVID-19") poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na zaniechaniu przeprowadzenia rozprawy w sytuacji braku możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość, mimo nieistnienia realnego zagrożenia zdrowia osób uczestniczących w rozprawie ze strony wirusa COVID-19, przez co skarżący został pozbawiony możliwości obrony swoich praw a przynajmniej możliwości osobistego przedstawienia swojego stanowiska w sprawie i wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy.
Skarżący kasacyjnie wniósł jednocześnie o dopuszczenie dowodu z załączonych do skargi kasacyjnej oświadczeń, w trybie art. 106 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 193 P.p.s.a., na potwierdzenie faktu istnienia okoliczności, na które skarżący chciał się powoływać na rozprawie.
Ponadto wniósł o zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu według norm przepisanych, wraz z należnym podatkiem VAT, oświadczając, że koszty te nie zostały opłacone ani w całości, ani w części. Złożono również oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wywiedziono, że wyrok Sądu I instancji wydany został na posiedzeniu niejawnym, co uzasadniono brakiem możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Skarżący kasacyjnie zauważył, że w sierpniu 2021 r., kiedy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpoznawał niniejszą sprawę, sytuacja epidemiczna była stabilna a liczba zachorowań na COVID-19 w województwie pomorskim była znikoma. Funkcjonowały kawiarnie, bary, odbywały się imprezy kulturalne i turystyczne takie jak [...], a rok szkolny miał się rozpocząć (i rozpoczął się) w zwykłym trybie stacjonarnym. W tych warunkach, w ocenie skarżącego kasacyjnie, jeżeli z przyczyn technicznych nie było możliwe przeprowadzenie rozprawy zdalnej przewidzianej przez art. 15 zzs4 ust. 3 uCOVID-19, rozprawa powinna była zostać przeprowadzona w zwykłym trybie, bo do tego zobowiązuje art. 90 § 1 P.p.s.a. Okoliczność wskazana przez Sąd - "brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku" - została podana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku całkowicie gołosłownie.
W ocenie skarżącego kasacyjnie poprzez zaniechanie przeprowadzenia rozprawy w jakiejkolwiek formie został on pozbawiony możliwości wypowiedzenia się w sprawie. Pomimo, że skarżący posiadał ustanowionego w sprawie pełnomocnika, to jednak liczył na możliwość osobistego wypowiedzenia się na rozprawie, zwłaszcza wyjaśnienia kwestii jego stosunków z sąsiadami, które wyraźnie się poprawiły. Tymczasem dowiedziawszy się, że sprawa zostanie rozpoznana na posiedzeniu niejawnym skarżący nie zdążył uzyskać od sąsiadów oświadczeń, które mógłby przesłać do Sądu na potwierdzenie tych okoliczności. Nadto, skarżący był przekonany, że skład orzekający mógłby się przekonać, że nie jest on osobą z tzw. marginesu społecznego, wbrew obrazowi kreowanemu przez dokumenty znajdujące się w aktach sprawy.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została złożona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Na wstępie wskazać należy, że skoro w niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej "P.p.s.a.") – zrzekł się przeprowadzenia rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a.
Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności zarzutów kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej.
Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie ogranicza się do zakwestionowania skierowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku niniejszej sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 uCOVID-19, co winno skutkować zarzucaną w skardze kasacyjnej nieważnością postępowania z uwagi na pozbawienie skarżącego kasacyjnie możliwości obrony swych praw (art. 183 ust. 2 pkt 5 P.p.s.a.). W złożonej skardze kasacyjnej nie sformułowano innych zarzutów.
Na wstępie rozważać wskazać należy, że zgodnie z art. 10 P.p.s.a. rozpoznanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wedle natomiast art. 90 § 1 P.p.s.a. jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie. Zasada jawności posiedzeń sądowych wyrażona w art. 90 § 1 P.p.s.a. stanowi natomiast uszczegółowienie konstytucyjnej zasady jawności postępowania sądowego, wyrażonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym: "Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd." Gwarancje konstytucyjne prawa do sądu obejmują, oprócz prawa dostępu do sądu, także prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, tj. zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności. Pojęcie "jawności postępowania sądowego" oznacza jawność dla publiczności, jak również jawność dla stron (uczestników) postępowania w dopuszczeniu do udziału w czynnościach procesowych (por. wyrok TK z dnia 11 czerwca 2002 r., sygn. SK 5/02, OTK ZU 2002, nr 4A, poz. 41; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt II OSK 863/14).
Podkreślenia natomiast wymaga, na co wyraźnie zwrócono uwagę w wyżej powołanych przepisach, że jeżeli "przepis szczególny nie stanowi inaczej" posiedzenia sądowe są jawne. Nie ulega wątpliwości, że takim przepisem szczególnym w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 P.p.s.a. jest art. 15 zzs4 ust. 2 oraz ust. 3 uCOVID-19. Wedle ust. 2 tego przepisu w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie natomiast z ust. 3 art. 15 zzs4 uCOVID-19 przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.
Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Dodatkowo należy zauważyć, że prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Celem rozwiązań procesowych, przyjętych w uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego przy jednoczesnym zapewnieniu funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w stanie pandemii. W obecnym stanie faktycznym istnieją takie okoliczności, które w zarządzonym stanie epidemii, w pełni nakazują uwzględnianie rozwiązań uCOVID-19 w praktyce (zob. uchwała NSA z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19; wyrok NSA z dnia 24 listopada 2020 r., sygn. akt II OSK 1305/18).
Należy mieć na względzie, że w pierwotnej wersji uCOVID-19 zamieszczono przepis art. 15 zzs ust. 6, z którego treści wynikało, że w okresie stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 "nie przeprowadza się rozpraw ani posiedzeń jawnych", z wyjątkiem rozpraw i posiedzeń jawnych w sprawach określonych w art. 14a ust. 4 i 5 tej ustawy, określonych mianem "pilnych". Do katalogu takich spraw pilnych ustawodawca nie zaliczył spraw związanych z przyznawaniem zasiłków. Uchylenie przepisów art. 14a i art. 15zzs uCOVID-19 nastąpiło jednocześnie z dodaniem do tej ustawy m.in. przywołanych uprzednio regulacji zawartych w jej art. 15 zzs4 ust. 2 i 3. Sens takiego działania ustawodawcy sprowadzał się zatem do tego, że istniejący stan epidemii ogłoszony z powodu COVID-19 (co jest okolicznością notoryjną) nie stanowił przeszkody m.in. do działania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w sprawie skierowania przedmiotowej sprawy do rozpatrzenia na posiedzenie niejawne (zob. uchwała NSA z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19). Także wykładnia funkcjonalna przepisów uCOVID-19 nakazuje opowiedzieć się za dopuszczalnością zastosowania konstrukcji zawartej w art. 15zzs4 ust. 3 uCOVID-19 w rozpoznawanej sprawie.
Z powyższych względów skład orzekający w niniejszej sprawie uznał, że Sąd Wojewódzki był uprawniony do rozpoznania niniejszej sprawy na posiedzeniu niejawnym, albowiem przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można było przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Z akt przedmiotowej sprawy wynika bowiem, że pismem z dnia [...] lipca 2021 r. strony postępowania poinformowane zostały o konieczności skierowania niniejszej sprawy do załatwienia na posiedzeniu niejawnym. Pełnomocnik skarżącego kasacyjnie odebrał powyższą informację w dniu [...] lipca 2021 r. Zauważyć również należy, iż pełnomocnik, pomimo otrzymania z Sądu informacji o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym nie zanegował ani też nie podważył tego faktu składając w dniu [...] sierpnia 2021 r. pismo stanowiące uzupełnienie złożonej przez skarżącego osobiście skargi.
Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, pomimo faktu, iż w momencie rozpoznawania sprawy przez Sąd I instancji sytuacja pandemiczna była stabilna, stwierdzić należy, że do dnia dzisiejszego w pełni nie odwołano stanu pandemii. Wraz z upływem czasu następowało jedynie stopniowe "luzowanie" wprowadzonych przez Radę Ministrów obostrzeń. Podnieść również należy, że wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie, nie został on pozbawiony możliwości obrony swoich praw, bowiem w dniu [...] maja 2021 r. ustanowiono dla niego pełnomocnika z urzędu, który już na etapie postępowania przed Sądem I instancji reprezentował jego interesy.
Z tych też względów zarzut naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 w zw. z art. 90 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 15 zzs4 ust. 3 uCOVID-19 nie mógł odnieść zamierzonego skutku.
W odniesieniu do dopuszczenia dowodu z załączonych do skargi kasacyjnej oświadczeń, w trybie art. 106 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 193 P.p.s.a., na potwierdzenie faktu istnienia okoliczności, na które skarżący chciał się powoływać na rozprawie wskazać należy, że zgodnie z powyższym przepisem "Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie". Podnieść trzeba, że w postępowaniu przed sądem administracyjnym kontrola aktów administracyjnych odbywa się na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 P.p.s.a.), tj. na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego i zgromadzonego materiału dowodowego, a zatem co do zasady nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym, który kontrolę legalności opiera na materiale dowodowym zgromadzonym w postępowaniu przed organem administracji wydającym zaskarżoną decyzję.
Przepis art. 106 § 3 P.p.s.a. nie służy do zwalczania ustaleń faktycznych, z którymi strona się nie zgadza (zob. wyroki NSA z dnia: 17 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 826/19, 8 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 696/19, 15 września 2019 r., sygn. akt I OSK 4217/18). W orzecznictwie NSA zwraca się również uwagę, że "Sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy, a więc sąd ten rozpatruje sprawę na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu. W drodze wyjątku, zgodnie z art. 106 § 3 P.p.s.a., Sąd może przeprowadzić dowód uzupełniający z dokumentów. Nie jest natomiast jego rolą uzupełnianie materiału dowodowego" (zob. wyroki NSA z dnia: 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 2815/18, 12 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1460/20).
Ponadto dopuszczenie nowego dowodu z dokumentu jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu (zob. wyroki NSA z dnia: 29 września 2021 r., sygn. akt I OSK 4372/18, 28 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 3881/18, 23 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 2003/19). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w realiach niniejszej sprawy nie zachodziły podstawy do uwzględnienia wniosku o dopuszczenie jako dowodu złożonych w sprawie oświadczeń, tym samym zarzut naruszenia art. 106 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 193 P.p.s.a. okazał się być niezasadnym.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w ramach prawa pomocy orzeka wojewódzki sąd administracyjny (art. 254 § 1 P.p.s.a.).