Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z 24 września 2020 r., II SA/Lu 270/20, oddalił skargę H. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z [...] lutego 2020 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. z [...] grudnia 2019 r. znak: [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego (pkt 1) i przyznał pełnomocnikowi wynagrodzenie tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym (pkt 2).
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
W dniu 27 września 2018 r. H. J. (dalej: skarżąca) zwróciła się do Prezydenta Miasta L. (dalej: Prezydent) z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, wskazując, że w skład jej rodziny wchodzi pięć osób – skarżąca i czworo jej dzieci.
Decyzją z [...] listopada 2018 r., znak: [...], Prezydent przyznał skarżącej świadczenie wychowawcze na dwóch najmłodszych synów, na okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r. po 500 zł miesięcznie, na każde z tych dzieci.
Następnie, Prezydent wznowił z urzędu postępowanie w sprawie zakończonej ostateczną decyzją z [...] listopada 2018 r. i decyzją z [...] czerwca 2019 r., znak: [...], uchylił w całości decyzję z [...] listopada 2018 r. i odmówił przyznania świadczenia wychowawczego na syna K., przyznając świadczenie jedynie na drugie dziecko w rodzinie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. decyzją z [...] sierpnia 2019 r., znak: [...] utrzymało to rozstrzygnięcie w mocy. W związku z niewniesieniem skargi przedmiotowa decyzja stała się prawomocna.
Decyzją z [...] grudnia 2019 r., znak: [...], Prezydent uznał za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze wypłacone w okresie od 1 października 2018 r. do 31 maja 2019 r. na syna K. – w kwocie łącznej 4000 zł oraz zobowiązał skarżącą do jego zwrotu, zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134 ze zm.; dalej: "u.p.p.w.d.").
Rozstrzygnięcie to zostało utrzymane w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] lutego 2020 r.
Sąd I instancji oddalił skargę na tę decyzję. W uzasadnieniu wyjaśnił, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 924) w sprawach o świadczenie wychowawcze za okres do 30 czerwca 2019 r. stosuje się przepisy u.p.p.w.d. w dotychczasowym brzmieniu, z wyłączeniem art. 20 ust. 3 i 4 u.p.p.w.d. Tym samym w rozpoznawanej sprawie dopuszczalne było zastosowanie przepisów u.p.p.w.d. w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją. Sąd I instancji stwierdził, że ziściła się określona w art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. (w poprzednio obowiązującym brzmieniu) przesłanka ustalenia nienależnie pobranego świadczenia. W obrocie prawnym pozostaje decyzja, o jakiej mowa w tym przepisie, to jest decyzja uchylająca, w wyniku wznowienia postępowania, poprzednio wydaną decyzję o przyznaniu świadczenia wychowawczego oraz odmawiająca skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w rodzinie.
W skardze kasacyjnej skarżąca zaskarżyła wyrok Sądu I instancji w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie. Skarżąca kasacyjnie zrzekła się przy tym przeprowadzenia rozprawy.
Sądowi I instancji zarzucono naruszenie:
- 1. przepisów prawa materialnego, tj. art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. w brzmieniu poprzednio obowiązującym przez uznanie, że spełnione zostały przesłanki do uznania, że świadczenie pobrane przez skarżącą zostało pobrane nienależnie, w sytuacji, kiedy nie zaistniały wszystkie przesłanki do uznania tego świadczenia za pobrane niezależnie, a mianowicie skarżąca pobrała je w dobrej wierze, nie mając świadomości, że świadczenie to jej się nie należy;
- 2. przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik postępowania, tj. art. 141 § 4 p.p.s.a. przez sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób nie wyjaśniający ani podstawy prawnej, ani jej interpretacji, przez co uzasadnienie wyroku Sądu jest ogólnikowe i lakoniczne.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że zgodnie z jedną z linii orzeczniczych sądów administracyjnych, świadczenie nienależne nie jest pojęciem tożsamym z pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego". O świadczeniu nienależnym mówimy wówczas, kiedy świadczenie zostało pobrane bez podstawy prawnej lub podstawa ta została zniweczona. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać pewne cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). W przypadku świadczenia nienależnie pobranego muszą zatem zaistnieć jednocześnie dwa elementy: obiektywny, tj. polegający na faktycznym zaistnieniu okoliczności wyłączających uprawnienie do danego świadczenia oraz subiektywny, czyli stan świadomości osoby korzystającej z danej formy pomocy publicznej.
W związku z tym obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, mając świadomość, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.
Skarżąca kasacyjnie podkreśliła, że w niniejszej sprawie pozostawała przez cały czas głównym opiekunem córki, na bieżąco ją utrzymywała, przekazywała pieniądze na jej utrzymanie oraz podejmowała decyzje jej dotyczące, była w stałym kontakcie ze szkołą, dbała o zdrowie córki, a córka każdy wolny czas spędzała w domu rodzinnym. Zamieszkanie w innym miejscu miało charakter tymczasowy. Pełną kwotę świadczenia wychowawczego skarżąca przekazywała córce, zapewniając jej bieżące potrzeby, utrzymanie, dodatkowe zajęcia i rozwój, zatem kwota pobranych świadczeń została wykorzystana w pełni w zgodzie z jej przeznaczeniem. Sam fakt miejsca zamieszkania nie powinien być główną przesłanką decydującą o tym, że świadczenie może zostać uznane za pobrane nienależnie.
Zarzucono, że Sąd I instancji nie wyjaśnił szczegółowo w uzasadnieniu okoliczności sprawy, nie wyjaśnił, jak rozumie pojęcie świadczenia pobranego nienależnie i czy jest w nim miejsce na element subiektywny.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie zawnioskowało o przeprowadzenie rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.
Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu.
Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. w brzmieniu zastosowanym w sprawie przez pominięcie, że skarżąca pobrała świadczenie w dobrej wierze i bez świadomości, że jest nienależne. Przepis art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. wymienia przypadki, w których świadczenie wychowawcze uważa się za nienależnie pobrane, w szczególności za nienależnie pobrane uważa się świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego. Taki przypadek zaistniał w sprawie, prawomocną decyzją, po wznowieniu postępowania, uchylono decyzję dotychczasową i odmówiono skarżącej prawa do świadczenia na syna K. Przepis art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. przewiduje, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane dochodzi w każdym przypadku, o którym mowa w tym przepisie, także wówczas, jeżeli strona nie zawiniła w uzyskaniu świadczenia, które jej w istocie nie przysługiwało.
W przypadku regulacji zamieszczonej w art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. nie można więc brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, albowiem nie przewiduje ona w ogóle takich przesłanek. W sprawie nie ma zatem znaczenia, czy można stronie przypisać winę w pobraniu nienależnego świadczenia wychowawczego, skoro podstawę uznania za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze stanowił przepis art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. Podstaw do zastosowania w sprawie tego przepisu w skardze kasacyjnej nie zakwestionowano.
W konsekwencji nie jest także skuteczny zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Uzasadnienie Sądu I instancji nie jest ani ogólnikowe, ani lakoniczne. Skoro uznanie świadczenia za nienależnie pobrane na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. nie zależy od jakichkolwiek przesłanek subiektywnych, leżących po stronie pobierającego świadczenie, to Sąd I instancji nie miał podstaw do analizowania, czy w tym przypadku, mimo uchylenia decyzji orzekającej o przyznaniu świadczenia i wydania decyzji odmownej, wiedza i stan świadomości skarżącej sprzeciwiają się uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane. Zakres koniecznych rozważań sądu wyznaczają przesłanki zawarte w przepisach prawa.
Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.