Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z 19 października 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 20/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w pkt I oddalił skargę Ł. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2015 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia, że kwota zasiłku pielęgnacyjnego jest świadczeniem nienależnie pobranym, zaś w pkt II przyznał od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na rzecz pełnomocnika wynagrodzenie tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
W skardze kasacyjnej reprezentowany przez pełnomocnika Ł. S. zaskarżył wyrok Sądu I instancji w zakresie pkt I, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Rzeszowie oraz o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie zostały opłacone w całości, ani w części.
Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej p.p.s.a.) wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego - art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1518 z późn. zm., dalej u.ś.r.) przez uznanie, że pobranie świadczenia nastąpiło ze świadomością czyli w złej wierze, w związku z prawidłowym pouczeniem skarżącego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że wedle Sądu I instancji, istotne znaczenie w sprawie miała kwestia pouczenia udzielonego stronie w czasie ubiegania się o zasiłek pielęgnacyjny. Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić. Pouczenie o skutkach ustalenia prawa do dodatku pielęgnacyjnego powinno być jasne, także w zakresie konieczności zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, co nie miało miejsca. Skarżący nie został pouczony o skutkach złożenia wniosku o dodatek pielęgnacyjny w sposób właściwy. Nie miał świadomości, że może być zobowiązany do zwrotu, podobnej świadomości nie miała jego matka. Organ wydający decyzję winien mieć na względzie stan zdrowia skarżącego i to, że w jego przypadku kryteria prawidłowego pouczenia o skutkach pobierania dwóch świadczeń powinny zostać podwyższone. Do tych kwestii Sąd I instancji się nie odniósł.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje
Ponieważ postępowanie sądowe w sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r., do uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zastosowanie znajduje przepis art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Przepis ten stanowi lex specialis w relacji do art. 141 § 4 p.p.s.a. i ogranicza wymogi, jakie musi spełniać uzasadnienie wyroku, do rozpoznania zarzutów kasacyjnych, co skutkuje pominięciem opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy i Sąd I instancji. Wyrok Sądu I instancji dostępny jest w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, dostępnej na stronie https://cbois.nsa.gov.pl.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art.176 p.p.s.a skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.
Skargę kasacyjną oparto wyłącznie na zarzucie naruszenia prawa materialnego, bez określenia jego formy. Nie wskazano, czy chodzi o błędną wykładnię wymienionych w skardze kasacyjnej przepisów, czy też o ich niewłaściwe zastosowanie. Stwierdzenie, że naruszenie polegało na uznaniu, że pobranie świadczenia nastąpiło ze świadomością, czyli w złej wierze, odwołuje się do przesłanki nieznanej art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., który definiuje jeden z przypadków świadczenia nienależnie pobranego. Przepis ten wprowadza warunek pouczenia strony o braku prawa do pobierania świadczeń rodzinnych, a nie warunek pozostawiania w dobrej wierze.
Z uzasadnienia skargi kasacyjnej można wnosić, że strona skarżąca kwestionuje skuteczność pouczenia, wskazując, że nie było ono właściwe, że stan zdrowia strony winien mieć wpływ na pouczenie, w końcu, że Sąd I instancji nie odniósł się do zarzutów. W skardze kasacyjnej nie zgłoszono jednak zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Nie zgłoszono także zarzutu naruszenia innych przepisów postępowania, w szczególności dotyczących ustaleń faktycznych. Kwestionując skuteczność pouczenia, o jakim mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., strona skarżąca w istocie staje na stanowisku, że przesłanka ta w sprawie nie została spełniona, wobec czego strona nie była pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń. Na tej podstawie można wnosić, że przedmiotem zarzutu jest niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zarzutem niewłaściwego zastosowania prawa materialnego nie można jednak zwalczać ustaleń faktycznych przyjętych w sprawie.
Skuteczność takiego zarzutu wymaga wykazania braku korelacji między zaistniałym stanem faktycznym a jego kwalifikacją. Podważenie przyjętego przez organy i zaakceptowanego przez Sąd I instancji stanu faktycznego w zakresie udzielenia pouczenia, o jakim mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymagało skierowania zarzutów odnoszących się do przepisów postępowania. Sąd I instancji zaakceptował bowiem stanowisko organów, że w sprawie miało miejsce pouczenie, o jakim mowa w tym przepisie. Takich zarzutów w skardze kasacyjnej nie postawiono. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela przy tym stanowisko, prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, że pouczenie strony o braku prawa do pobierania świadczeń rodzinnych powinno spełniać kryteria skuteczności, mieć cechę realności i jasności. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono, że organ nie pouczył strony w sposób właściwy i nie uwzględnił sytuacji zdrowotnej skarżącego.
Nie skonkretyzowano jednak, jak w przypadku skarżącego powinno wyglądać właściwe pouczenie, pominięto też zupełnie okoliczność, że zostało ono udzielone stronie działającej ówcześnie przez pełnomocnika. Wobec braku w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów postępowania i wykazania ich wpływu na wynik sprawy, nie jest możliwe uwzględnienie zarzutu naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że strona była pouczona o powodach wyłączających prawo do pobierania świadczeń rodzinnych.
Nie mógł odnieść w sprawie skutku zarzut naruszenia art. 30 ust. 1 u.ś.r., albowiem postępowanie administracyjne dotyczyło uznania świadczenia na nienależnie pobrane, a nie zobowiązania do zwrotu. Jakkolwiek zatem organ odwoławczy powołał ten przepis w podstawie prawnej decyzji, to okoliczność ta nie świadczy o jego zastosowaniu, zaś powołanie w podstawie prawnej decyzji przepisu, który nie był podstawą rozstrzygnięcia, stanowi naruszenie przepisów postępowania, w stosunku do którego należy wykazać wpływ na rozpatrzenie sprawy. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 9 czerwca 2017 r., sygn. I OSK 528/16, przepisy art. 30 ust. 1 i 30 ust. 2 u.ś.r. są podstawą do wydania dwóch odrębnych decyzji, odnoszących się do różnych kwestii. Występuje miedzy nimi związek prawny, albowiem warunkiem wydania decyzji o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego jest uprzednie wydanie decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane, czego właśnie dotyczyło postępowanie.
Odrębność tych spraw oznacza niezależność postępowań, w kontrolowanym przez Sąd I instancji postępowaniu jego przedmiotem nie był zwrot nienależnego świadczenia, tak więc również Sąd I instancji nie odnosił się do zasadności zastosowania art. 30 ust. 1 u. ś. r.
Nie może uzasadnić uwzględniania skargi kasacyjnej także zarzut naruszenia art. 16 ust. 6 u.ś.r., zgodnie z którym zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Nie został on w skardze kasacyjnej w żaden sposób uzasadniony, wobec czego nie jest możliwe poddanie go rzeczowej analizie.
Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane są przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym art. 258-261 p.p.s.a. Po zwrocie akt do sądu I instancji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie rozpozna wniosek pełnomocnika zawarty w skardze kasacyjnej.