Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 4 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 2244/19

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 28 marca 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1283/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę A.M. (dalej: skarżący) na decyzję Małopolskiego Komendanta Wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie z dnia [...] października 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwiększenia okresu wysługi lat służby.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Komendant Powiatowy Państwowej Straży Pożarnej w [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] działając na podstawie art. 104 K.p.a. w związku z art. 88 ust. 2 i 4 pkt 4 oraz art. 96 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2018 r. poz. 1313), art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy w związku z § 3 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 lutego 2008 r. w sprawie uposażenia strażaków Państwowej Straży Pożarnej, § 1 pkt 1 oraz § 5 ust. 1 rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1997 r. Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie okresów zaliczanych do okresu służby, od którego zależy nabycie przez strażaka Państwowej Straży Pożarnej prawa do nagrody jubileuszowej oraz szczegółowych zasad jej obliczania i wypłacania, po rozpatrzeniu wniosku skarżącego odmówił prawa do wzrostu uposażenia zasadniczego z tytułu wysługi lat pracy w okresie od 25 listopada 1997 r. do 24 czerwca 2000 r. gospodarstwie rolnym położonym w [...], prowadzonym przez [...].

W uzasadnieniu organ podniósł, że skarżący zwrócił się o zaliczenie pracy w gospodarstwie rolnym w charakterze domownika w w/w okresie do okresu służby, od której zależy prawo do wzrostu uposażenia. Do raportu dołączył następujące dokumenty: zaświadczenie wydane przez Starostę [...] potwierdzające posiadanie przez [...] gruntu rolnego, zaświadczenie o zameldowaniu na pobyt czasowy w [...] przy ul. [...], postanowienie Urzędu Miejskiego w [...] o odmowie wydania zaświadczenia o pracy w gospodarstwie rolnym, oświadczenie wnioskodawcy, zeznania świadków – E.P. i J.S.

Organ ustalił, że w w/w okresie wnioskodawca pracował w gospodarstwie rolnym położonym w [...], o pow. 6,8833 ha, prowadzonym przez [...]. Uczęszczał wówczas do Liceum Ogólnokształcącego przez nich prowadzonego oraz mieszkał w internacie. Potwierdzeniem tego faktu jest zameldowanie na pobyt czasowy przy ul. [...] w [...] w tym okresie. W gospodarstwie tym wnioskodawca pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Dalej organ podał, że zgodnie z art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej uposażenie zasadnicze strażaka ustala się według stawki odpowiadającej grupie uposażenia należnej na danym stanowisku służbowym. Natomiast według ust. 2 uposażenie zasadnicze strażaka wzrasta z tytułu wysługi łat w Państwowej Straży Pożarnej, od dnia udokumentowania posiadanych okresów służby, o 2% po 2 latach służby i o dalszy 1% za każdy następny rok służby do wysokości 20% po 20 latach służby oraz o dalsze 2% za każde następne 2 lata służby powyżej 20 lat, aż do wysokości 32% po 32 latach służby. Po osiągnięciu 35 lat służby wzrost uposażenia zasadniczego strażaka wynosi 35%. W myśl art. 88 ust. 4 pkt 4 ustawy do okresu służby, od którego zależą prawo do wzrostu uposażenia i jego wysokość, zalicza również inne okresy, jeżeli z mocy odrębnych przepisów podlegająca one wliczeniu do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Szczególnym aktem prawnym, do którego odsyła powyższy przepis, jest m. in. ustawa z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy. W art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawodawca określił, że ilekroć przepisy prawa lub postanowienia układu zbiorowego pracy albo porozumienia w spranie zakładowego systemu wynagradzania przewidują wliczanie do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownika wynikające ze stosunku pracy, okresów zatrudnienia w innych zakładach pracy, do stażu tego wlicza się pracownikowi także przypadające po dniu 31 grudnia 1982 r. okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.

Okresem, który można wliczyć do pracowniczego stażu pracy, jest praca w gospodarstwie w charakterze domownika po dniu 31 grudnia 1982 r., czyli po objęciu rolników ubezpieczeniem społecznym. Z punktu widzenia spełnienia warunku opisanego w pkt 3 art. 1 ust. 1 przesądzające znaczenie ma stwierdzenie, czy mamy do czynienia z "domownikiem" w rozumieniu tego przepisu. Przepis ten co do pojęcia "domownika" odsyła z kolei do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin. Art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników domownika definiuje, jako osobę, która spełnia łącznie pięć warunków: (a) jest osobą bliską rolnikowi, (b) pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z rolnikiem lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie, (c) ukończyła 16 lat, (d) stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym, (e) nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.

W ocenie organu, z dokumentacji załączonej do wniosku o zaliczenie okresu pracy w gospodarstwie do pracowniczego stażu pracy wynika, iż wnioskodawca spełnił tylko cztery przesłanki: ukończył 16 lat, zamieszkiwał w gospodarstwie, stale w nim pracował, a także nie był związany stosunkiem pracy. Natomiast nie spełnił zasadniczego warunku, a mianowicie nie był osobą bliską rolnikowi. Co więcej w art. 6 pkt 1 ustawa rolnika definiuje jako pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osobę, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. Zatem za rolnika ustawa na potrzeby ubezpieczenia społecznego rolników traktuje tylko i wyłącznie osoby fizyczne, a już nie osoby prawne czy jednostki organizacyjne, a za taką uznać należy [...].

Od powyższej decyzji odwołanie wniósł skarżący.

Małopolski Komendant Wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie decyzją nr [...] z dnia [...] października 2018 r. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a.,art. 88 ust. 2 i 4 pkt 4 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej oraz art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy w związku z § 3 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 lutego 2008 r. w sprawie uposażenia strażaków Państwowej Straży Pożarnej, utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

W ocenie organu, skarżący nie tylko nie spełniał kryteriów niezbędnych do uznania go za domownika w świetle art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ale także nie zaistniały inne przesłanki wymagane zgodnie z ustawą o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy, gdyż cytowana ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników definiuje rolnika jako pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. Za rolnika ustawa na potrzeby ubezpieczenia społecznego rolników traktuje tylko i wyłącznie osoby fizyczne, a już nie osoby prawne, a za taką należy uznać [...] w [...].

Również Główny Urząd Statystyczny dla potrzeb statystyki rolnej przyjął na podstawie ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. o powszechnym spisie rolnym, że "Indywidualne gospodarstwo rolne oznacza gospodarstwo o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 1 ha, będące własnością lub znajdujące się w użytkowaniu tej samej osoby fizycznej lub grupy osób". W świetle powyższego nie można uznać gospodarstwa należącego do [...], posiadającego osobowość prawną, za indywidualne gospodarstwo rolne, a tylko pracy w takich gospodarstwach dotyczy ustawa z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy.

W ocenie organu odwoławczego, skarżący nie spełnia również przesłanki stałej pracy w gospodarstwie rolnym. Strażak we wnioskowanym okresie był uczniem Liceum Ogólnokształcącego Ojców [...], gdzie mieszkał w internacie. Jak wskazał w odwołaniu, wszyscy uczniowie jak i bracia zakonni pracowali w gospodarstwie rolnym. Tymczasem z orzecznictwa sądowego jasno wynika, że "zaliczeniu podlega tylko praca stała o istotnym znaczeniu dla prowadzonej działalności rolniczej. Doraźna pomoc, zwyczajowo świadczona przez członków rodziny rolnika nie stanowi stałej pracy w gospodarstwie rolnym, a tym samym pracy mającej wpływ na wysokość wysługi lat ustalanej dla celów pracowniczych" (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 lutego 2015 r, sygn. akt l OSK 1959/13 oraz z dnia 22 maja 2015 r, sygn. akt l OSK 2208/13).

Nie można zatem stwierdzić, że praca każdego ucznia, a zarazem mieszkańca internatu miała istotne znaczenie dla prowadzenia działalności rolniczej i była pracą niezbędną do funkcjonowania tego gospodarstwa. Również istotne jest nastawienie do samej pracy w gospodarstwie rolnym, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 29 lipca 2011 r., sygn. akt l OSK 321/11 oraz z dnia 11 lutego 2016 r., sygn. akt l OSK 2286/14 "stała praca wymaga pewnego nastawienia psychicznego polegającego na wiązaniu się na określony czas z gospodarstwem rolnym. Pojmowana w ten sposób cecha stałości świadczy o istotnym znaczeniu nastawienia samego domownika na stałe świadczenie pracy w gospodarstwie rolnym i odpowiadającą temu nastawieniu niezmienną możliwość skorzystania z jego pracy przez rolnika prowadzącego gospodarstwo". Głównym zajęciem wnioskodawcy w tym okresie była nauka w liceum i obowiązki z nią związane. Samo uczęszczanie do liceum i zamieszkiwanie w internacie oraz pomoc świadczona przez uczniów w gospodarstwie rolnym nie daje podstaw do przypisywania uczniowi statusu domownika.

Organ podniósł ponadto, że zeznania świadków są lakoniczne, nieprecyzyjne i de facto nie stanowią wystarczającego materiału dowodowego, przy ewentualnym zaliczaniu pracy w gospodarstwie rolnym do stażu pracy.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniósł skarżący.

W odpowiedzi na skargę Małopolski Komendant Wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie wniósł o jej oddalenie podtrzymując przy tym argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności Sąd I instancji wskazał, że materialnoprawną podstawę żądania zaliczenia do wysługi lat pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym stanowiły przepisy ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczeniu okresów prac w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, ilekroć przepisy prawa lub postanowienia układu zbiorowego pracy albo porozumienia w sprawie zakładowego systemu wynagradzania przewidują wliczanie do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownika wynikające ze stosunku pracy, okresów zatrudnienia w innych zakładach pracy, do stażu tego wlicza się pracownikowi także przypadające po dniu 31 grudnia 1982 r. okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. Stosownie do art. 3 ust. 1 ustawy, na wniosek zainteresowanej osoby właściwy urząd gminy jest obowiązany stwierdzić, zgodnie z art. 1, okresy jej pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym, wydając stosowne zaświadczenie w celu przedłożenia w zakładzie pracy.

W myśl ust. 2 tego artykułu - jeżeli organ, o którym mowa w ust.1, nie dysponuje dokumentami uzasadniającymi wydanie zaświadczenia o pracy zainteresowanej osoby w indywidualnym gospodarstwie rolnym, zawiadamia ją o tej okoliczności na piśmie. Ustęp 3 tego artykułu stanowi zaś, że - w wypadku, o którym mowa w ust. 2, okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym mogą być udowodnione zeznaniami co najmniej dwóch świadków zamieszkujących w tym czasie na terenie, na którym jest położone to gospodarstwo rolne.

Bez wątpienia okresem, który można wliczyć do pracowniczego stażu pracy, jest praca w gospodarstwie w charakterze domownika po dniu 31 grudnia 1982 r., czyli po objęciu rolników ubezpieczeniem społecznym. Z punktu widzenia spełnienia warunku opisanego w pkt. 3 art. 1 ust. 1 przesądzające znaczenie ma stwierdzenie, czy mamy do czynienia z "domownikiem" w rozumieniu tego przepisu. Przepis ten co do pojęcia "domownika" odsyła z kolei do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin. Art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników domownika definiuje, jako osobę, która spełnia łącznie pięć warunków: (a) jest osobą bliską rolnikowi, (b) pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z rolnikiem lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie, (c) ukończyła 16 lat, (d) stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym, (e) nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.

Dalej Sąd zauważył, że z dokumentów załączonych do wniosku i zgormadzonych w aktach sprawy wynika, że skarżący w okresie od 25 listopada 1997 r. do dnia 24 czerwca 2000 r. spełniał tylko niektóre warunki wskazane w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Nie ulega bowiem wątpliwości, że miał ukończone 16 lat, mieszkał w internacie zakonu, który prowadził gospodarstwo, a także nie był związany stosunkiem pracy.

Zdaniem Sądu, w sprawie istotnym jest rozważnie, czy skarżącego można uznać za osobę bliską rolnikowi, a także czy faktycznie stale pracował w gospodarstwie rolnym. Ustawa z 1990 r. nie określa bliżej pojęcia "osoby bliskiej rolnikowi". Dlatego przyjąć należy, że będą to osoby powiązane z rolnikiem więzami rodzinnymi, jak również osoby związane z rolnikiem więzami o charakterze emocjonalnym, pozostające w faktycznym związku, np. konkubinat. Zawsze jednak będzie to osoba, której osobiste relacje z rolnikiem uzasadniają wykonywanie pracy bez wynagrodzenia w gospodarstwie.

Biorąc pod uwagę powyższe trudno byłoby uznać skarżącego za osobę bliską rolnikowi. Strażak we wskazanym we wniosku okresie był uczniem Liceum Ogólnokształcącego [...] w [...], gdzie zamieszkiwał w internacie. Jak sam wskazał każdy z uczniów i mieszkańców internatu pomagał w pracach w gospodarstwie. Nie można stwierdzić, że praca każdego ucznia była pracą niezbędna go funkcjonowania tego gospodarstwa. W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie jest przyjęte, że doraźna pomoc, zwyczajowo świadczona przez członków rodziny rolnika, nie stanowi stałej pracy w gospodarstwie rolnym wpływającej na wysokość wysługi lat ustalanej dla celów pracowniczych (por. wyrok NSA z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt I OSK 1959/13).

Ponadto w ocenie Sądu I instancji, w sprawie istotna jest jeszcze jedna kwestia, na którą wyraźnie zwrócił uwagę organ II instancji, a mianowicie to czy Klasztor [...] w [...] można uznać za rolnika. Zgodnie z definicją zawartą w art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez rolnika rozumie się pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. Tymczasem klasztor bez wątpienia jest osobą prawną. Zatem nie można uznać gospodarstwa należącego do Klasztoru [...] za indywidualne gospodarstwo rolne.

Sąd I instancji podkreślił również, że skarżący na poparcie swoich twierdzeń o wykonywaniu stałej pracy w gospodarstwie rolnym przedłożył enigmatyczne zeznania dwóch świadków. Z ich oświadczeń wynika, że skarżący wykonywał pracę w gospodarstwie rolnym. Nie dość, że oświadczenia są lakoniczne, to zdaniem Sądu, są one zupełnie niewystarczające do uwiarygodnienia twierdzeń skarżącego. W ocenie Sądu, jeśli skarżący faktycznie chciał wykazać, że wykonywał pracę w gospodarstwie rolnym do akt sprawy powinien dołączyć stosowne zaświadczenia czy też zeznania poszczególnych braci z Klasztoru [...] w [...], a więc dokumenty wystawione przez klasztor, które miałyby potwierdzać jego stałą pracę w gospodarstwie rolnym zakonu.

Podkreślić w tym miejscu należy, że w świetle art. 3 ust. 3 ustawy o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy, zaznania świadków przedstawione w sprawie dotyczącej przyznania prawa do wzrostu uposażenia zasadniczego z tytułu wysługi powinny być na tyle wiarygodne, aby można je było potraktować jako równoważne w zakresie wartości dowodowej z informacjami zawartymi w świadectwach służby, czy świadectwach pracy, które co do zasady stanowią podstawowy dowód w takim postępowaniu. Zeznania świadków - w przypadku nieposiadania przez właściwy urząd gminy dokumentów uzasadniających wydanie zaświadczenia o pracy zainteresowanej osoby w indywidualnym gospodarstwie rolnym, stanowią bowiem podstawowe i obligatoryjne dowody w sprawie. Jako takie nie powinny budzić wątpliwości co do ich wiarygodności i stwierdzonych faktów. W ocenie Sądu należy zgodzić się z organem, że zeznania złożone przez świadków w niniejszej sprawie budzą uzasadnione wątpliwości co do ich wiarygodności.

W ocenie Sądu, organ w decyzji wyczerpująco uzasadnił powody dla których odmówił prawa do wzrostu uposażenia zasadniczego z tytułu wysługi lat pracy w okresie od 25 listopada 1997 r. do 24 czerwca 2000 r. w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez [...]. Przedstawił swoje rozumowanie w procesie oceny dowodów w postaci zeznań świadków, a także przeanalizował obowiązujące w tym zakresie przepisy prawa. W takiej sytuacji nie można zarzucić organowi naruszeń prawa procesowego. Konkludując Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, zaś zarzuty skargi nie zasługują na uwzględnienie. Przed podjęciem rozstrzygnięcia organ przeprowadził postępowanie wyjaśniające czyniąc zadość wymogom określonym w art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Swe stanowisko w sprawie uzasadnił zaś należycie - stosownie do przesłanek zawartych w art. 107 § 3 K.p.a.

W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznając skargę za niezasadną, oddalił ją na podstawie art. 151 P.p.s.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, zaskarżając go w całości, zarzucił Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.

1. 1) art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., poprzez dokonanie pozytywnej oceny legalności i prawidłowości zaskarżonej decyzji administracyjnej nie dostrzegając naruszenia przez organy administracji art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., tj. prawdy materialnej i co mimo wytyku skarżącego nie zostało naprawione jeśli organ czy Sąd:
2. a) uznały że oświadczenia świadków są niewiarygodne, co zaś doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych w sprawie,
3. b) także poprzez brak dążenia do prawdy obiektywnej mimo, iż skarżący zwracał uwagę na możliwości i wnioskował o uzyskanie dowodów i sprawdzeń przez organy których on jako osoba fizyczna uzyskać nie mógł, a z czego na jego wniosek organ nie skorzystał,
4. c) błędnie ustaliły i uznały że praca każdego ucznia, w tym skarżącego, nie była pracą niezbędną do funkcjonowania gospodarstwa mimo, iż praca ta była stała, niejednrazowa, konieczna i niemożliwe było funkcjonowanie gospodarstwa bez pracy uczniów;
5. 2) art. 151 P.p.s.a. poprzez oddalenie skargi mimo, iż decyzja oparta została na błędnie ustalonym stanie faktycznym. Organy oraz Sąd I instancji błędnie uznały, że skarżacy nie był osobą bliską dla rolnika, podczas gdy bliskość może także wynikać z przyjaźni, opieki, autorytetu. Podobnie błędnie uznały że praca skarżącego nie miała charakteru stałego, podczas gdy istnienie ospodarstwa opierało się na pracy mieszkańców internatu, domowników braci zakonnych, a praca nie była sporadyczna i dobrowolna, przy czym pominięto okoliczność, iż uczeń nie mógł odmówić pracy w gospodarstwie.

Ponadto skarżący kasacyjnie zarzucił Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.

1) art. 1 ust 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy w zw. z art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez błędną wykładnię pojęć składających się na definicję "domownika" i "osoby bliskiej" rolnikowi co doprowadziło do błędnego uznania, iż skarżący nie spełniał wszystkich warunków dla uznania go za domownika tj. nie był osobą bliską dla rolnika błędnie uznając, że osobą bliską może być tylko osoba powiązania więzami rodzinnymi lub emocjonalnymi odnoszącymi się do relacji quasi małżeńskich jak konkubinat, pomijając inne możliwości jak relacja przyjaźni, opieki, autorytetu, co doprowadziło do oddalenia skargi;

2) art. 1 ust 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy w zw. z art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez uznanie, że praca wykonywana przez skarżącego nie miała istotnego znaczenia dla prowadzonej działalności rolniczej a była tylko doraźną pomocą, podczas gdy prowadzenie całego gospodarstwa opierało się na pracy mieszkańców internatu, domowników braci zakonnych, a praca nie była sporadyczna i dobrowolna, przy czym pominięto okoliczność iż uczeń nie mógł odmówić pracy w gospodarstwie;

3) art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez całkowite pominięcie rozważań w kwestii statusu prawnego zakonników a nie zakonu, a co za tym idzie błędne uznanie, iż to Klasztor OO [...] miał spełniać definicję rolnika, podczas gdy definicję tę wypełniali bracia zakonni tam mieszkający i będący osobami bliskimi dla swoich wychowanków, co zaś prowadzi do konkluzji, iż w okresie wskazanym decyzją skarżący pracował w gospodarstwie rolnym rolnika i spełnia wymagania dla wzrostu uposażenia zasadniczego tytułu wysługi lat.

W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i ropoznanie skargi, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), dalej "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje więc zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w zakresie wyznaczonym przez podstawy skargi kasacyjnej.

W skardze kasacyjnej zgłoszone zostały zarzuty zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się jednak w sposób bezpośredni z zarzutami naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego przez błędną wykładnię, stąd ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do podstawowej kwestii w niniejszej sprawie, tj. do poprawności dokonanej przez Sąd I instancji wykładni art. 1 ust 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy w zw. z art. 6 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Rozpoznawana sprawa dotyczyła odmowy przyznania skarżącemu prawa do wzrostu uposażenia zasadniczego z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez [...].

W związku z tym należy przede wszystkim przypomnieć, że jak stanowi art. 88 ust. 4 pkt 4 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej do okresu służby, od którego zależą prawo do wzrostu uposażenia i jego wysokość, zalicza się również "inne okresy, które z mocy odrębnych przepisów podlegają one wliczeniu do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze".

Bezspornie do takich odrębnych przepisów należy ustawa z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy (Dz. U. Nr 54, poz. 310) - zwana "ustawą o wliczaniu okresów pracy".

Stosownie do art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r., ilekroć przepisy prawa (...) przewidują wliczanie do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownika wynikające ze stosunku pracy, okresów zatrudnienia w innych zakładach pracy, do stażu tego wlicza się pracownikowi także przypadające po dniu 31 grudnia 1982 r. okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.

Przepis art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. przewidując zaliczanie do stażu pracowniczego okresów pracy w gospodarstwie rolnym, odwołuje się do pojęcia domownika w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. Pojęcie "domownika" definiuje między innymi powołany w skardze kasacyjnej art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. Zgodnie z tym przepisem, ilekroć w ustawie jest mowa o domowniku, to należy przez to rozumieć osobę bliską rolnikowi, która: a) ukończyła 16 lat, b) pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie, c) stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.

Spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do sposobu interpretacji pojęcia "domownika" oraz określenia "stała praca", a następnie oceny czy przesłanki te zachodziły w przypadku skarżącego.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, analiza obowiązujących w przedmiotowej materii przepisów prowadzi do wniosku, iż aby zaliczyć skarżącemu do wysługi lat, uwzględnianej przy ustalaniu wzrostu uposażenia zasadniczego, wnioskowane przez niego okresy pracy w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez [...], należało ustalić, czy w podanych okresach wnioskodawca miał ukończone 16 lat, pozostawał z rolnikiem w gospodarstwie domowym lub zamieszkiwał na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie oraz stale pracował w tym gospodarstwie, nie będąc związanym z rolnikiem stosunkiem pracy. Innych przesłanek niż wyżej wymienione skarżący spełniać nie musi, bowiem nie wymienia ich zarówno przepis art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy, jak i przepis art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, definiujący pojęcie "domownika".

W ocenie NSA, Sąd I instancji dokonał trafnej wykładni pojęcia domownika, o którym mowa w art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników i słusznie uznał, że skarżący nie spełnia tej przesłanki, bowiem nie jest osobą "bliską rolnikowi". Zauważyć bowiem należy, że zgodnie z treścią art. 6 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez pojęcie "rolnik" rozumie się pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym.

Zatem za rolnika w rozumieniu w/w ustawy może być uznana tylko osoba fizyczna, wniosek taki wynika bowiem wprost z legalnej definicji "rolnika" w art. 6 pkt 1 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Tym samym, zarówno organy jak i Sąd I instancji zasadnie uznały, że skarżący nie może być uznany za osobę bliską rolnikowi, skoro prowadzący gospodarstwo rolne [...] nie jest osobą fizyczną, a zatem nie spełnia jednego z elementów pojęcia rolnika. Ubocznie należy zauważyć, że gdyby nawet przyjąć, jak chce tego skarżący, iż za rolników powinni być traktowani zakonnicy tego Klasztoru a nie sam Klasztor, to wyjaśnić należy, iż i w tym przypadku nie można by uznać skarżącego za osobę bliską rolnikowi. W tym miejscu wskazać należy na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2018 r. I UK 154/17, w którym Sąd ten stwierdził, że "ustawa nie określa bliżej pojęcia "osoby bliskiej rolnikowi".

W orzecznictwie sądów przyjmuje się, że są to osoby powiązane z rolnikiem więzami rodzinnymi, jak również osoby związane z rolnikiem więzami o charakterze emocjonalnym, pozostające w faktycznym związku, np. w konkubinacie (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 30 września 2016 r., III AUa 736/16, LEX nr 2174883 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 31 maja 2017 r., III AUa 825/16, LEX nr 2375005). Pogląd ten jest trafny, uwzględnia bowiem specyfikę stosunków wiejskich, opierających się na tradycyjnych więziach rodzinnych i quasi-rodzinnych. Osoby bliskie rolnikowi to osoby mające z rolnikiem takie więzi osobiste, które wyjaśniają przyczynę wykonywania pracy na rachunek rolnika bez wynagrodzenia z tego tytułu. Za osoby bliskie rolnikowi można uznać przede wszystkim osoby zaliczane do członków najbliższej rodziny rolnika, a więc zstępnych (dzieci własne i przysposobione), wstępnych (rodzice) oraz rodzeństwo.

Do osób bliskich może być także zaliczona osoba pozostająca w konkubinacie z rolnikiem, a także inna osoba (np. macocha, pasierb czy dziecko przyjęte na wychowanie - także nieformalnie), która z powodu osobistych relacji łączących ją z rolnikiem (podobnych do tych, jakie łączą rodziców i dzieci, rodzeństwo) wykonuje nieodpłatną pracę w gospodarstwie rolnym".

Trafnie w tej sytuacji w sprawie przyjęto, że skarżący nie spełnia podstawowej przesłanki aby uznać go za domownika w rozumieniu art. 6 pkt 2 ustawy, bowiem nie jest osobą bliską rolnikowi. Zatem odnoszenie się do kolejnej przesłanki, jaką jest stała praca w gospodarstwie rolnym, wydaje się, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, niecelowe, bowiem już samo uznanie, iż skarżący nie spełnia pojęcia "osoba bliska rolnikowi" determinowało treść rozstrzygnięcia w sprawie.

W związku z powyższym niezasadne okazały się zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego.

W konsekwencji za niezasadne uznać należało podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7, 8, 77 i 80 k.p.a. W rozpoznawanej sprawie zebrany materiał dowodowy był wystarczający do rozstrzygnięcia sprawy. Z akt sprawy wynika bowiem, że organy dysponowały m. in. zaświadczeniem Starosty [...] potwierdzającym, że to właśnie [...] był właścicielem gruntu rolnego na którym pracował skarżący. Ponadto organ posiadał ogólnikowe, niemal identycznej treści zeznania dwóch świadków. Taki materiał dowodowy pozwalał na jednoznaczne ustalenie, że skarżący nie spełniał definicji domownika bowiem nie był osobą bliską rolnikowi, o czym była mowa wyżej. Natomiast zeznania świadków mające wykazać, iż skarżący wykonywał stałą pracę w indywidualnym gospodarstwie rolnym, nie miały znaczenia w rozpoznawanej sprawie.

Zupełnie niezasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 151 P.p.s.a. poprzez oddalenie skargi. Odnosząc się do powyższego zarzutu wskazać należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jednolicie wskazuje się, że przepisy art. 145 - 151 P.p.s.a. nie mogą stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, gdyż błąd w postaci uwzględnienia lub oddalenia skargi Sąd I instancji popełnia w fazie wcześniejszej niż etap orzekania, czyli w fazie kontroli zaskarżonego aktu lub czynności poprzedzającej wydanie orzeczenia. Kontroli tej sąd dokonuje w oparciu o konkretne przepisy ustawy P.p.s.a. (por. m.in. wyroki NSA: z 17 grudnia 2019 r., sygn. akt I OSK 3175/18; z 10 grudnia 2019 r., sygn. akt I OSK 244/19; z 26 września 2019 r., sygn. akt II OSK 2639/17; z 24 stycznia 2019 r. sygn. akt I OSK 679/17; z10 stycznia 2019 r., sygn.. akt I OSK 1717/18 - wyroki dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem cbois.nsa.gov.pl, dalej jako "CBOSA").

W konsekwencji należy przyjąć, że wymienioną w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. podstawą skargi kasacyjnej mogą być jedynie przepisy regulujące proces dochodzenia do rozstrzygnięcia, w powiązaniu z konkretnym przepisem wynikowym, a nie przepisy określające samo rozstrzygnięcie (por. wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2019 r. sygn. akt I GSK 586/17).

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na zasadzie art. 184 P.p.s.a. w zw. z art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 P.p.s.a.