Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 5 listopada 2009 r. (sygn. akt II SA/Wa 804/09) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] wydaną w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:
Decyzją z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku J. K., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) - odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej córki wnioskodawcy – W. K. W uzasadnieniu swego stanowiska organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.
Odnosząc powyższe do przedmiotowej sprawy, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, iż nie została w tym przypadku spełniona jedna z wyżej wymienionych przesłanek, gdyż wykazany dochód, w przeliczeniu na jednego członka rodziny wnioskodawcy, nie pozwalał na uznanie, że małoletnia pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. K. podnosił, iż łączny dochód, jaki przypada na niego i córkę wynosi 350 zł. miesięcznie.
Rozpatrując sprawę ponownie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie, podzielając zawartą w nim argumentację.
Wskazał, iż małoletnia W. K. zamieszkuje razem z wnioskodawcą, którego miesięczne wynagrodzenie wynosi [...] zł. brutto. Miesięczny dochód przypadający na osobę w rodzinie wynosił zatem [...] zł. co nie pozwalało na uznanie, iż w przedmiotowej sprawie spełniona została przesłanka w postaci braku niezbędnych środków utrzymania. W celu ustalenia tego kryterium należy bowiem – jak wywodził organ - posiadane przez stronę środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2009 r. wynosi kwotę 675,10 zł miesięcznie.
Od przedstawionej wyżej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł J. K., który zarzucił organowi błędne ustalenie stanu faktycznego poprzez przyjęcie, iż jego wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia wynosi [...] zł. miesięcznie a dochód na osobę w rodzinie - [...] zł. podczas, gdy w rzeczywistości dochód netto na jednego członka rodziny wynosi jedynie [...] zł.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Oddalając skargę (pkt 1 wyroku) - na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że nie zasługiwała ona na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie naruszała prawa.
Sąd podzielił stanowisko organu, że w niniejszej sprawie nie mógł znaleźć zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem nie wystąpiła w tym przypadku jedna z obligatoryjnych przesłanek, koniecznych do przyznania przedmiotowego świadczenia.
Bezspornym było, iż małoletnia W. K. pozostawała we wspólnym gospodarstwie domowym z ojcem – J. K. i organ prawidłowo ustalił, iż dochód przypadający na osobę w rodzinie skarżącego wynosi [...] zł. brutto, która to kwota przekraczała kwotę najniższych świadczeń z ubezpieczenia społecznego (kwota najniższej emerytury to 675,10 zł. brutto). W tych warunkach Sąd podzielił pogląd organu, że nie można było stwierdzić, iż małoletnie dziecko nie ma niezbędnych środków utrzymania. To natomiast, czy środki te zaspokajały potrzeby małoletniej, a więc czy są wystarczające, stanowiło zupełnie inną kwestię.
Sąd podkreślił przy tym, że jedną z przesłanek przyznania świadczenia wyjątkowego jest brak niezbędnych - a nie brak wystarczających – środków utrzymania a - w ocenie sytuacji materialnej małoletniej córki skarżącego - nie można było kierować się kryterium ponoszonych przez niego wydatków, lecz kryterium dochodu, jaki osiąga. Przedmiotowe świadczenie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb wnioskodawcy, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej.
W skardze kasacyjnej wniesionej – na zasadzie art. 173 § 1 i art. 174 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - J. K. zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie przepisu postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez oddalenie skargi wówczas, gdy skarżący podnosił, iż postępowanie administracyjne dotknięte było wadami, które uniemożliwiały prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy, mającego istotny wpływ na rozstrzygniecie, w szczególności w przypadku, gdy decyzja wydana w przedmiocie sprawy miała charakter uznaniowy.
Wskazując na powyższą podstawę kasacyjną skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie pkt 1 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie wraz z zasądzeniem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
W motywach skargi kasacyjnej kasator akcentował, że Sąd Wojewódzki podzielił ustalenia organu, co do sytuacji majątkowej strony, które zostały dokonane wyłącznie w oparciu o zaświadczenie o dochodach skarżącego. Nie została natomiast uwzględniona informacja przekazana przez wnioskodawcę, że wymieniony w tym zaświadczeniu dochód brutto nie odzwierciedla faktycznie uzyskiwanych dochodów, którymi w rzeczywistości może dysponować skarżący i jego córka, a które (w przeliczeniu na jedna osobę) wynoszą kwotę netto 168, 95 zł. Organ zatem nie ustosunkował się do powyższej informacji, z której wynikało, iż znaczna część dochodu skarżącego jest przekazywana komornikowi, a to miało istotne znaczenie do przyjęcia, iż strona nie dysponuje niezbędnymi środkami na utrzymanie.
Zarzucano też, że organ nie poczynił żadnych ustaleń odnośnie ponoszonych przez skarżącego wydatków i kosztów, choć obowiązek taki wynikał z przepisów art. 7,77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności podstaw kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej.
Zawarty w niej zarzut sprowadzał się do naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy – zdaniem skarżącego kasacyjnie – winna ona zostać uwzględniona ze względu na wadliwe ustalenie przez organ stanu faktycznego, odnośnie wysokości dysponowania przez stronę środkami utrzymania.
Ze stanowiskiem tym nie można się jednak zgodzić.
Wysokość dochodów skarżącego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalił w oparciu o dowód z dokumentu urzędowego w postaci stosownego zaświadczenia o wysokości zarobków, osiąganych miesięcznie przez J. K. Zaświadczenie to nie było zresztą w sprawie kwestionowane.
Kwestią sporną było natomiast, czy w sytuacji, w której strona ponosi znaczne wydatki, w tym wypadku związane ze spłatą zadłużeń, należało przyjąć do rozważań wysokość jej wynagrodzenia otrzymywanego z tytułu zatrudnienia, czy też wysokość tego wynagrodzenia, ale pomniejszonego o ponoszone wydatki.
W tym miejscu właściwym wydaje się odwołanie do treści przepisu art. 83 cytowanej wyżej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, jeśli ubezpieczeni oraz pozostali po nich członkowie rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.
Środki utrzymania to środki pieniężne, które mogą być wydatkowane na potrzeby związane z utrzymaniem danej czy danych osób. W tych warunkach są nimi z całą pewnością dochody uzyskiwane z tytułu wynagrodzenia za pracę. Z tego też powodu, urzędowe zaświadczenie o wysokości zarobków wnioskodawcy, niekwestionowane przy tym przez stronę, było wystarczającym dowodem w sprawie, w kwestii ustalenia wysokości uzyskiwanych przez J. K. dochodów. Tym samym dowodziło ono wysokości posiadanych przez niego i jego córkę środków utrzymania.
Okoliczność natomiast, w jaki sposób dochody te były przez stronę rozdysponowywane, było zupełnie rzeczą odrębną. Okoliczność, że skarżący kasacyjnie był dłużnikiem, co w rezultacie doprowadziło nawet do wszczęcia w stosunku do niego postępowania egzekucyjnego, pozostawało bez wpływu na zapadłe rozstrzygnięcie. Spłata zaciągniętych zobowiązań jest bowiem sposobem rozdysponowania środkami finansowymi (środkami utrzymania) przez ich właściciela. Rozdysponowanie zaś tymi środkami może nastąpić dopiero po ich wcześniejszym uzyskaniu.
Ściąganie należności w drodze egzekucji nie jest przy tym kwestią obligatoryjną a stanowi jedynie realizację przez wierzyciela jego praw w przypadku zaniechania przez dłużnika jego obowiązków. Okoliczność ta zatem nie miała w sprawie znaczenia.
Z tych względów Sąd Wojewódzki zasadnie dokonał oceny legalności zaskarżonej decyzji, uznając ją za prawidłową. Skoro bowiem, w przeliczeniu na osobę, wysokość zarobków J. K. przekraczała wysokość najniższej emerytury, to nie można było uznać, że córka jego – W. K. nie miała niezbędnych środków utrzymania. Fakt ten zatem dowodził, że Sąd Wojewódzki nie naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż przepis ten umożliwia Sądowi uchylenie zaskarżonej decyzji, ale jedynie w przypadku stwierdzenia, że decyzja ta narusza przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Taka zaś sytuacja, jak wyjaśniono to wyżej, w tym przypadku nie zachodziła.
Biorąc pod uwagę zatem, że skarga kasacyjna nie miała usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny - na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - orzekł jak w sentencji.