Uzasadnienie
Uzasadnienie:
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 26 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 546/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalił skargę K. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Sąd I instancji w uzasadnieniu wyroku przedstawił następujący stan faktyczny sprawy:
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r., działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 z późn. zm.), zwaną dalej: "u.e.r.", po rozpatrzeniu wniosku skarżącego K. R. (ur. [...] r.) odmówił przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżący w wieku 56 lat został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i do tego czasu udokumentował jedynie 10 lat 9 miesięcy i 7 dni ubezpieczenia.
Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę w trybie zwykłym z tytułu niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w tym trybie, nie udokumentował żadnego z tych okresów. Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że w latach 1980 – 1981, 1986 – 1988 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ponadto z dniem 30 kwietnia 1997 r. zaprzestał pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy i do powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu 29 sierpnia 2009 r., tj. przez okres 12 lat, nie wykonywał żadnego zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz emerytalne i rentowe. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające skarżącemu przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do podjęcia zatrudnienia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium do przyznania świadczenia.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżący nie zgodził się z zaskarżoną decyzją i podał, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji życiowej, a po przebytych przez niego urazach i chorobach nie pamięta, co się z nim działo na przestrzeni kilkunastu lat i nie jest w stanie zweryfikować udokumentowanego okresu zatrudnienia. Jednak jak sobie przypomina, to gdzieś pracował, jednakże nie pamięta gdzie i dane o zatrudnieniu są przez niego nieweryfikowalne. Aktualnie "komunikacja" z nim jest utrudniona, bowiem ma problem z mową, formułowaniem myśli, skupieniem uwagi i prostymi czynnościami manualnymi, a stan jego zdrowia nie uległ poprawie. Ponadto zamieszkuje w schronisku dla bezdomnych, nie ma rodziny ani przyjaciół i utrzymuje się z zasiłku z opieki społecznej.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2013 r., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia, podał, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Pojęcie "w drodze wyjątku" dotyczy zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto z przedłożonej dokumentacji wynika, że w okresach od 15 czerwca 1980 r. do 20 października 1981 r., od 21 listopada 1986 r. do 15 stycznia 1988 r., od 27 października 1988 r. do 30 listopada 1989 r. i od 1 maja 1997 r. do 29 sierpnia 2009 r. nie wykonywał żadnego zatrudnienia, a komisja lekarska orzeczeniem z dnia 1 października 2012 r. ustaliła, że jest on całkowicie niezdolny do pracy od 29 sierpnia 2009 r. do 30 września 2014 r.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucając, że została wydana z zaniechaniem wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, jak też z pominięciem interesu społecznego wyrażającego się w konieczności zapewnienia zabezpieczenia życiowego jednostkom niezdolnym do samodzielnej egzystencji oraz z pominięciem słusznego interesu skarżącego.
W uzasadnieniu skargi, powołując się na stan faktyczny sprawy i argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, opisał swoją sytuację życiową akcentując, że od 1 grudnia 1989 r. do 30 kwietnia 1997 r. przysługiwało mu prawo do renty, zaś aktualnie występują u niego zaburzenia o charakterze psychofizycznym i dominujące spowolnienie, po rozległym ubytku czaszki, a ponadto przeszedł gruźlicę naciekową. Ponadto, argumentował, że od 1997 r. stan jego zdrowia pogorszył się drastycznie.
W odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że nie jest wystarczającym zapewnienie tylko, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, bez ich konkretnego wskazania, zaś niezdolność do pracy powstała po wypadku i datuje się na 2009 r., zaś organ nie dysponuje żadnymi danymi potwierdzającymi zatrudnienie skarżącego od roku 1997.
Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Przytoczył treść przepisów art. 7, 9, 75, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 k.p.a., uznając, że organ zgodnie z powyższymi przepisami zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny.
Przytaczając treść przepisu art. 83 ust. 1 u.e.r., Sądu wyjaśnił, że jednym z warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zaistnienie szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki ustawowe do uzyskania świadczenia, zaznaczając, iż żaden przepis ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone tylko indywidualnie. W ocenie Sądu I instancji, konieczne jest więc wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, za które uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (przytoczono wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 marca 2001 r., II SA 3191/00, publ. LEX nr 537884).
Tymczasem, jak wskazał Sąd, skarżący na przestrzeni 56 lat życia, to jest do 29 sierpnia 2009 r., udowodnił ogółem jedynie 10 lat i 9 miesięcy i 7 dni okresów składkowych. Natomiast w ostatnim dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę w trybie zwykłym z tytułu niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenie w trybie zwykłym, nie udowodnił żadnego okresu ubezpieczenia. Niezależnie od powyższego w okresach od 15 czerwca 1980 r. do 20 października 1981 r., od 21 listopada 1986 r. do 15 stycznia 1988 r., od 27 października 1988 r. do 30 listopada 1989 r. i od 1 maja 1997 r. do 29 sierpnia 2009 r., tj. przez okres ponad 15 lat nie podejmował zatrudnienia oraz innej działalności objętej ubezpieczeniem, a więc przez prawie 1/2 okresu swojej aktywności zawodowej, jeśli się uwzględni moment rozpoczęcie działalności zawodowej po odjęciu okresu pobierania renty od 1 grudnia 1989 r. do 30 kwietnia 1997 r. Sąd dodał, że w czasie niewykonywania zatrudnienia, skarżący nie był osobą całkowicie niezdolną do pracy i nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia według opisanych już wyżej kryteriów.
W ocenie Sądu, tak długi okres nieodprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, nieuzasadniony żadnym zdarzeniem o charakterze nadzwyczajnym i niemożliwym do przewidzenia, stanowił uzasadnioną podstawę odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Sąd podkreślił, ze świadczenie z art. 83 ust. 1 u.e.r., nie jest świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o nie i to nawet, gdy są one uzasadnione. Potrzeby te, jak wskazał Sąd, mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Podobnie, w ocenie Sądu I instancji, rzecz się ma z sytuacją zdrowotną skarżącego, lecz nie nosi ona znamion "szczególnych okoliczności", bowiem schorzenia te, determinujące orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy, uwidoczniły się dopiero po 2009 r.
Sąd I instancji stwierdził też, że nie można stawiać organowi zarzutu, iż w swej dokumentacji nie posiada potwierdzonego innego okresu zatrudnienia skarżącego, skoro strona nie jest w stanie wywieść dowodu przeciwnego.
W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", oddalił skargę.
Skarżący wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości, domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, jak też przyznania pełnomocnikowi kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
- I. Naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 u.e.r., poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że wobec skarżącego nie nastąpiły szczególne okoliczności usprawiedliwiające jego zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, że skarżącemu nie przysługuje świadczenie w drodze wyjątku.
- II. Naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy:
- 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy w przedmiotowej sprawie zaszły przesłanki wskazujące na potrzebę uchylenia zaskarżonej decyzji, gdyż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydając zaskarżoną decyzję i odmawiając przyznania świadczenia w drodze wyjątku, naruszył przepis art. 83 u.e.r..
- 2) art. 151 p.p.s.a. poprzez jego zastosowanie w sytuacji, gdy w przedmiotowej sprawie nie istniały przesłanki do oddalenia skargi, ponieważ skarżący spełniał warunki określone w art. 83 ust. 1 u.e.r., i w konsekwencji organ wydając zaskarżoną decyzję i odmawiając przyznania świadczenia w drodze wyjątku, naruszył wspomniany przepis;
- 3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a., poprzez przyjęcie za prawidłowe ustalenie stanu faktycznego dokonanego przez organ, w sytuacji, gdy ustalenia te zostały dokonane z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono, że w myśl utrwalonego orzecznictwa i poglądów literatury, za "okoliczność szczególną" na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 u.e.r., uznaje się zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, pomimo podejmowanych przez tę osobę starań skierowanych na zmianę tego stanu rzeczy. W szczególności może to dotyczyć niemożności zatrudnienia ze względu na cechy osobowe, które czynią konkretną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy (przytoczono wyrok NSA z dnia 29 kwietnia 2010 r., I OSK 151/10, Lex nr 595174).
Wskazano, że świadczenie w drodze wyjątku jest skierowane do osób, które miały w przeszłości lub mają obecnie status ubezpieczonych, zwracając uwagę na fakt, że skarżący nie jest osobą, która nigdy nie podjęła żadnej działalności stanowiącej tytuł do ubezpieczeń społecznych, albowiem pracował, miał przyznane prawo do renty z uwagi na przewlekłe złamanie nogi od 01.12.1989 — 30.04.1997 r., za okres 29.08.2009 r. do 30.09.2014 r. została orzeczona przez Komisję Lekarską ZUS całkowita jego niezdolność do pracy.
Podkreślono, ze skarżący jest osobą ciężko chorą, niezdolną do podjęcia jakiejkolwiek pracy, cierpiącą na szereg chorób, które uniemożliwiają mu podjęcie jakiejkolwiek pracy. Wskazano, że występują u niego powikłania, po usunięciu krwiaka z mózgu po jego stłuczeniu w sierpniu 2009 r., w postaci zaburzeń o charakterze psychofizycznym. Wyjaśniono, że strona posiada rozległy ubytek kości czaszki, występują u niej powikłania po gruźlicy naciekowej, ma ona problemy z pamięcią, ze sformułowaniem myśli, wypowiedzią, czynnościami manualnymi, a urazy których doznała są trwałe. Podkreślono, że wszystkie te okoliczności mają charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli skarżącego.
Przytoczono argument, że jego stan zdrowia wyklucza aktywność zawodową i podjęcie jakiejkolwiek pracy. Zwrócono uwagę, że komplikacje po złamaniu nogi i w konsekwencji przyznanie prawa do renty świadczą również o tym, że we wcześniejszym okresie stan zdrowia uniemożliwiał skarżącemu aktywność zawodową, a wszystkie ww. okoliczności czynią go osobą nieatrakcyjną na rynku pracy i czynią go do niej niezdolną, nawet przy dołożeniu największego wysiłku i staranności, co spowodowane było przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości zatrudnienia, przy czym stan ten ma charakter stały i niezależny od niego.
Wywodzono, że organ powinien wziąć pod uwagę stan zdrowia skarżącego, jego wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania, w tym ocenę miejsca zamieszkania przez pryzmat bezrobocia strukturalnego i dostępności pracy, co oznacza, że nie można ocenić czasu pozostawania skarżącego poza ubezpieczeniem jako przyczyny wyłączającej przesłankę istnienia szczególnych okoliczności.
Stwierdzono, ze przepis art. 83 ust. 1 u.e.r., nie uzależnia prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego ani od długości przerwy, jaka zaistniała pomiędzy ustaniem zatrudnienia a powstaniem niezdolności do pracy i dlatego te okoliczności mają w sprawie drugorzędne znaczenie, dlatego też nie można stwierdzić, że pomiędzy wiekiem skarżącego, a okresem zatrudnienia występuje zbyt duża dysproporcja i że występują niczym nieuzasadnione przerwy w ubezpieczeniu.
Dodatkowo wskazano, że pobyt w domu dla bezdomnych i otrzymywanie zasiłku z pomocy społecznej nie może być utożsamiane, jako posiadanie przez stronę niezbędnych środków utrzymania.
Wywodzono, że obiektywnie istniejąca sytuacja na rynku pracy, w powiązaniu z problemami zdrowotnymi, w tym orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy, mogła stanowić szczególną przyczynę, która uniemożliwiła skarżącemu wypracowanie odpowiednio dłuższego stażu ubezpieczeniowego.
Powołano się również na fakt, że skarżący ma bardzo trudną sytuację materialną i korzysta z pomocy opieki społecznej, a z uwagi na stan zdrowia pieniądze przeznacza na leki.
Stwierdzono, ze prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia przepisów art. 7, 9, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 k.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem nie podjął niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, błędnie ustalając, iż nie nastąpiły szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie renty w trybie art. 83 u.e.r.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego, Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych, będąc związany granicami skargi kasacyjnej, a więc granicami, jakie strona wnosząca ten środek odwoławczy sama nakreśliła w ramach podstaw, o których mowa w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.
Wniesiona skarga kasacyjna zawiera zarzuty naruszenia przepisów postępowania jak i przepisów prawa materialnego. Mając na uwadze charakter tych zarzutów w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów związanych z naruszeniem norm procesowych, aby ustalić czy prawidłowy był proces subsumcji przywołanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego.
Wysuwając zarzut naruszenia przepisów postępowania, wskazano art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Podany przepis stanowi podstawę do uwzględnienia skargi w wypadku stwierdzenia przez NSA naruszenia w postępowaniu pierwszoinstancyjnym przepisów prawa procesowego, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Wymagało to więc obok wskazania art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., podania również konkretnego przepisu prawa procesowego i uzasadnienia zarzutu jego naruszenia z wyeksponowaniem związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem sądu administracyjnego I instancji. Przepis art. 145 p.p.s.a. ma bowiem charakter ogólny (blankietowy) i samodzielnie nie może stanowić skutecznej podstawy kasacyjnej. Taki charakter tego przepisu wymaga, by strona opierająca na nim skargę kasacyjną powiązała go z przepisami prawa procesowego, których naruszenie zarzuca Sądowi I instancji.
Tymczasem w podstawie skargi kasacyjnej wskazano wyłącznie przepis art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Co prawda w dalszym jej wywodzie powiązano ów przepis z naruszonym w ocenie skarżącego kasacyjnie przez organ przepisem art. 83 u.e.r., lecz, po pierwsze, przepis ten nie jest przepisem prawa procesowego, a po wtóre, nie wskazano jego pełnej jednostki redakcyjnej w sytuacji, kiedy składa się z trzech punktów (1. 1 a, oraz 2). Brak niezbędnej w tym zakresie precyzji strony zwalnia Naczelny Sąd Administracyjny od obowiązku merytorycznego rozpoznania omawianego zarzutu.
Sąd kasacyjny nie jest bowiem uprawniony do samodzielnego konkretyzowania rozpatrywanego środka zaskarżenia ani też poszukiwania takiej podstawy, która w świetle uzasadnienia skargi kasacyjnej byłaby najbardziej adekwatna do prawdopodobnego zamysłu wnoszącego skargę kasacyjną.
Z kolei, z treści zarzutu naruszenia art. 151 p.p.s.a., wynika ostatecznie, że powiązano naruszenie tego przepisu z art. 83 ust. 1 u.e.r., co umożliwiało jego rozpoznanie. Zarzut ten nie okazał się jednak zasadny, albowiem niespełnianie przez skarżącego warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, skutkujące odmową uwzględnienia jego wniosku w tym zakresie przez organ, zostało zaakceptowane przez Sąd I instancji, a konsekwencją tego było adekwatnie do zajętego przez Sąd stanowiska zastosowanie przepisu art. 151 p.p.s.a., co było jak najbardziej uzasadnione w świetle materiału zgromadzonego w sprawie i co szerzej zostanie omówione przy ocenie zarzutów naruszenia prawa materialnego.
Nie okazał się zasadny również zarzut naruszenia przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a., poprzez przyjęcie za prawidłowe ustalenie stanu faktycznego dokonanego przez organ, w sytuacji, gdy ustalenia te zostały dokonane - w ocenie kasatora - z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego. Należy zauważyć, że w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, w stosunku do powyższego zarzutu, dodano jedynie, że organ nie podjął niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy.
Odnosząc się do tak sformułowanych zarzutów, należy stwierdzić, że skarga kasacyjna nie wskazała, jakie okoliczności nie zostały wyjaśnione, jak również wpływu tego uchybienia na wynik sprawy, co uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu merytoryczne ustosunkowanie się do tak sformułowanych zarzutów.
Nie był również zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 u.e.. Jak wynika z tego przepisu, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
W orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowanym na tle tego przepisu, przyjmuje się, że aby świadczenie mogło zostać przyznane, wszystkie określone w nim przesłanki muszą zostać spełnione łącznie. Podkreśla się, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku nie ma charakteru świadczenia socjalnego, przyznawanego wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (wyrok NSA z dnia 22 maja 2003 r., II SA 497/03, z dnia 7 sierpnia 2013 r., I OSK 517/13).
Mimo, że w świetle powyższego przepisu, tylko zaistnienie szczególnych okoliczności pozwala na przyznanie renty w drodze wyjątku, to ustawodawca nie zdefiniował, co należy rozumieć pod pojęciem "szczególnych okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W judykaturze przyjmuje się jednak, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową. Niezależnie od tego nie można tracić z pola widzenia, – co niezasadnie kwestionowano w skardze kasacyjnej - że przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej wyjątkowej podstawie, organ rentowy bierze pod uwagę również łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika, który to okres powinien być adekwatny do jego wieku (tak NSA w wyrokach z dnia 7 marca 2008 r., I OSK 1907/07, z dnia 18 grudnia 2009 r., I OSK 1132/09 czy z dnia 28 lutego 2013 r., I OSK 2908/12).
Przechodząc na grunt rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że poza sporem pozostaje fakt, iż skarżący na przestrzeni 56 lat życia, to jest do 29 sierpnia 2009 r., udowodnił ogółem jedynie 10 lat i 9 miesięcy i 7 dni okresów składkowych. Natomiast w ostatnim dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę w trybie zwykłym z tytułu niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenie w trybie zwykłym, nie udowodnił żadnego okresu ubezpieczenia, przy czym w czasie niewykonywania zatrudnienia, skarżący nie był osobą całkowicie niezdolną do pracy i nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia według opisanych już wyżej kryteriów.
Należało zgodzić się więc ze stanowiskiem Sądu I instancji, że tak długi okres nieodprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, nieuzasadniony żadnym zdarzeniem o charakterze nadzwyczajnym i niemożliwym do przewidzenia, stanowił uzasadnioną podstawę odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oraz że brak jest podstaw do czynienia organowi zarzutu, iż w swej dokumentacji nie posiada potwierdzonego innego okresu zatrudnienia skarżącego, skoro strona nie jest w stanie wywieść dowodu przeciwnego.
Co się tyczy eksponowanej w skardze kasacyjnej sytuacji zdrowotnej skarżącego, to sytuacja ta nie może odnosić się do zawartego w art. 83 ust 1 u.e.r., pojęcia "szczególnych okoliczności", bowiem schorzenia strony, determinujące orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy, uwidoczniły się dopiero po 2009 r., a więc nie miały wpływu na to, iż skarżący nie spełniał warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym.
W tych warunkach nie można skutecznie zarzucać organowi, że nie uwzględnił aktualnie trudnej sytuacji strony, tak w zakresie jej stanu zdrowia, jak i sytuacji materialnej, skoro, jak już wspomniano, warunkiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest spełnienie wszystkich przesłanek art. 83 ust. 1 u.e.r. Świadczenie przyznawane w oparciu o powyższy przepis nie jest świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o nie i to nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te, jak słusznie wskazał Sąd I instancji, mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej.
Biorąc pod uwagę powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną, jako niemającą usprawiedliwionych podstaw.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a.