Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 24 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 209/12 oddalił skargę J. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze w Skierniewicach z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
W uzasadnieniu wyroku Sąd podał następujący stan sprawy:
Decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. Burmistrz Miasta Łowicza odmówił J. Ł. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 4800 zł wraz z odsetkami osobie uprawnionej M. Ł., reprezentowanej przez matkę M. C., ustalonych decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. Świadczenie, o którym mowa w tej decyzji przyznane zostało z funduszu alimentacyjnego na M. Ł. w kwocie 400 zł miesięcznie na okres od 1 października 2009 r. do 30 września 2010 r. W decyzji z dnia [...] listopada 2011 r. Burmistrz Miasta Łowicza podał, że na podstawie art. 27 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w dniu 26 stycznia 2011 r. została wydana decyzja zobowiązująca J. Ł. do zwrotu należności w łącznej kwocie 4800 zł. Na podstawie art. 30 ust. 2 wskazanej ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Jednocześnie ustawodawca nie określił przesłanek, jakimi ma kierować się organ właściwy podejmując decyzję o umorzeniu lub odroczeniu terminu płatności.
Podniesiono, że z wywiadu środowiskowego, przeprowadzonego przez pracownika socjalnego w dniu 19 października 2011r., wynika, że J. Ł. jest osobą zdrową, nie pracuje, nie posiada własnego dochodu, utrzymuje kontakt telefoniczny i korespondencyjny z córką oraz jej matką. Od sześciu lat przebywa w areszcie śledczym i nie ma zezwolenia na pracę. Ma obecnie 60 lat. Koniec kary przypada na rok 2018. Zdaniem organu odbywanie kary pozbawienia wolności i związana z tym niemożność wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego nie może być uznana za sytuację wyjątkową, uzasadniającą zastosowanie ulgi.
Po rozpatrzeniu odwołania J. Ł. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Skierniewicach decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję, podkreślając w uzasadnieniu uznaniowy charakter decyzji o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wydawanej na podstawie art. 30 ust. 2 i ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego okoliczność, że skarżący odbywa karę pozbawienia wolności i obecnie brak jest po jego stronie możliwości zarobkowania nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie jest to bowiem okoliczność pozwalająca na wyjątkowe potraktowanie wnioskodawcy i uwzględnienie jego żądania. Trudna sytuacja dochodowa lub rodzinna dłużnika i związana z tym niemożność wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego powinna być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie okoliczności mogą uzasadniać umorzenie świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Sytuacje wyjątkowe to okoliczności powstałe niezależnie od zobowiązanego, w następstwie których jego sytuacja ulega takiemu pogorszeniu, że nie jest on w stanie na bieżąco spłacać swoich należności, a nadto nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji. Natomiast pobyt J. Ł. w Areszcie Śledczym jest sytuacją przejściową w życiu dłużnika alimentacyjnego i konsekwencją jego świadomego działania. Nie jest spowodowany zdarzeniem niezależnym od jego woli. Nie występują ponadto żadne inne okoliczności uzasadniające umorzenie należności w tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych w kwocie 4800 zł. Skarżący jest osobą zdrową, w wieku aktywności zawodowej, posiada kwalifikacje zawodowe o kierunku mechanicznym oraz średnie wykształcenie.
Ponadto, zdaniem organu, przedwczesnym byłoby uwzględnienie wniosku strony, bowiem po zakończeniu odbywania kary sytuacja majątkowa skarżącego może ulec zmianie, w skutek podjęcia zatrudnienia lub otrzymywania świadczeń emerytalnych bądź rentowych.
W skardze na powyższą decyzję J. Ł. wniósł o jej uchylenie i umorzenie należności. Powołał się na całkowity brak możliwości uregulowania należności i swoją bardzo trudną sytuację związaną z pobytem w areszcie śledczym. Podniósł, że od 2007r. nie ma uregulowanej sytuacji prawnej pod względem okresu kar już wykonanych i tych, które pozostały mu do odbycia. Jego zadłużenie w tej chwili, w tym na rzecz MOPS, wynosi już około 100.000 zł.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Skierniewicach wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. dalej p.p.s.a.), bowiem uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji podał, że decyzja o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, o której mowa w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ma charakter uznaniowy, a organ właściwy wierzyciela zobowiązany jest rozważyć, czy w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania, co następnie winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej.
Zdaniem Sądu I instancji materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organy respektowały w postępowaniu przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego.
Sąd podzielił stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego, że za wyjątkową nie może zostać uznana sytuacja będąca efektem zawinionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji. W przeciwnym wypadku naganne działania dłużnika, sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych, uprzednio spełnianych na koszt podatnika. Sąd zaznaczył, że nie można przy tym zapominać o charakterze zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny.
Ponadto podniesiono, że należy mieć na uwadze fakt, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie, zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, powinny być interpretowane w sposób ścisły. Sąd I instancji stwierdził także, że nawet okoliczność, iż dopiero na 2018r. przypada koniec odbywania przez skarżącego kary pozbawienia wolności oraz aktualny brak możliwości podjęcia zatrudnienia w Areszcie Śledczym nie przesądzają o tym, że nie będzie miał on możliwości spłaty długu, który na nim ciąży. Nie można bowiem wykluczyć, że skarżący podejmie pracę nawet w warunkach odbywania kary. Przebywając zaś w Areszcie Śledczym ma zapewnione całodobowe utrzymanie i stąd też przyszłe, ewentualne zarobki, mogą zostać przeznaczone na spłatę zaległości.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł J. Ł. reprezentowany przez adwokata ustanowionego z urzędu, zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.), polegające na jego błędnej wykładni i niezastosowaniu, pomimo iż przesłanki umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zostały spełnione.
W oparciu o powyższy zarzut wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi poprzez umorzenie należności skarżącego wobec funduszu alimentacyjnego, zmianę rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi w zakresie wysokości kosztów zastępstwa adwokackiego i zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania wywołanego wniesieniem skargi kasacyjnej według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego z urzędu, które nie zostały zapłacone w całości lub w części.
Ponadto zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisu § 18 ust. 1 pkt 1a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) poprzez jego niezastosowanie, pomimo, że przedmiotem zaskarżenia była należność pieniężna. Zasądzona w pkt 2 wyroku kwota 240 zł wskazuje natomiast, że Sąd zastosował §18 ust. 1 pkt 1c.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że przesłankami umorzenia przedmiotowych należności są złożenie wniosku przez dłużnika alimentacyjnego oraz sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwiająca spłatę zobowiązań z tytułu wypłaconych przez fundusz świadczeń. Nie ulega wątpliwości, zdaniem pełnomocnika skarżącego, że przesłanki te w okolicznościach niniejszej sprawy zostały spełnione. Skarżący obiektywnie nie posiada żadnych możliwości spłaty zobowiązań wobec Funduszu, a jego sytuacja nie daje żadnych w tej kwestii widoków na przyszłość i nie uzasadnia wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi przypuszczenia, że w przyszłości J. Ł. będzie mógł te zaległości spłacić. Okoliczności te uzasadniały uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Skierniewicach oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta Łowicza celem umorzenia należności funduszu alimentacyjnego w całości zgodnie wnioskiem J. Ł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. dalej p.p.s.a.) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jedynie pod uwagę nieważność postępowania.
Badając, stosownie do treści art. 183 § 2 p.p.s.a., zaistnienie przesłanek nieważności Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w rozpoznawanej sprawie takich naruszeń. Dlatego też w postępowaniu kasacyjnym sprawa podlegała ocenie w ramach podstaw kasacyjnych przytoczonych w skardze kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu.
Za bezzasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 30 § 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z powyższym przepisem, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Użycie przez ustawodawcę sformułowania "może" wskazuje, że decyzje organów administracji w tym przedmiocie mają charakter decyzji uznaniowych, jakkolwiek organ jest związany przesłankami wskazanymi w tym przepisie. Przesłankami tymi są: sytuacja dochodowa i rodzinna. Zgodzić należy się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, że organy nie uchybiły tej zasadzie. Okoliczności sprawy istotne dla podjęcia decyzji zostały należycie wyjaśnione, a wyciągnięty wniosek nie jest sprzeczny ze stanem sprawy. Kwestionowane przez skarżącego decyzje zawierają uzasadnienia należycie wyjaśniające ich podstawę faktyczną i prawną, nie noszą cech dowolności, tym samym organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego.
Zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, wynikające z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.), mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach. Podobnie umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak trafnie wskazał Sąd I instancji, nie uzasadnia pobyt w zakładzie karnym. Odbywanie kary pozbawienia wolności nie jest okolicznością obiektywną, lecz stanowi efekt zabronionych z punktu widzenia prawa działań skazanego, nie może więc stanowić okoliczności uzasadniającej umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Nie uzasadniają też umorzenia przedmiotowych należności trudności w znalezieniu pracy w czasie odbywania kary czy trudności w znalezieniu źródła zarobkowania po jej zakończeniu. Obecnie zaistniałe trudności w tym względzie, a także wiek skarżącego, nie wykluczają zmiany takiego stanu rzeczy w przyszłości. Umorzenie w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami może być dokonane jedynie wówczas, gdy ocena całokształtu okoliczności dotyczących sytuacji finansowej i rodzinnej dłużnika pozwala uznać, że wystąpiła szczególna sytuacja uprawniająca do wnioskowania o takie rozstrzygnięcie.
W skardze kasacyjnej nie kwestionowano ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę wyrokowania. W okolicznościach niniejszej sprawy odmowa zastosowania umorzenia należności w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zaakceptowana przez Sąd I instancji, nie mogła być skutecznie podważona.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a.
Nie mógł być uwzględniony zarzut skargi kasacyjnej dotyczący niezastosowania przez Sąd I instancji przepisu § 18 ust. 1 pkt 1a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, bowiem w sytuacji – jak ma to miejsce w rozpoznawanej sprawie - gdy przedmiotem zaskarżenia jest odmowa umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, związek między treścią tego aktu a należnością pieniężną jest tylko związkiem pośrednim. Istotą sporu jest zasadność odmowy umorzenia tych należności, a nie obowiązek zapłaty określonej kwoty. Do określenia wysokości opłaty za czynności adwokackie nie ma zatem zastosowania § 18 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 6 pkt 6 rozporządzenia z dnia 28 września 2002 r. Wysokość tych opłat należało określić na podstawie § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) tego rozporządzenia, co też prawidłowo uczynił Sąd I instancji.