Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 27 maja 2014 r., sygn. akt II SA/Lu 771/13, po rozpoznaniu skargi S.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 14 czerwca 2013 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia nienależnie pobranego, oddalił skargę. U podstaw rozstrzygnięcia Sądu I instancji legły następujące ustalenia i ocena prawna.
Decyzją z dnia 14 czerwca 2013 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie, po rozpoznaniu odwołania S.K. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] z dnia 22 stycznia 2013 r., nr [...], ustalającej nadpłatę świadczeń, to jest zaliczki alimentacyjnej na rzecz K.N. za okres od 1 sierpnia 2008 r. do 30 września 2008 r. w łącznej wysokości 500,00 zł i uznającej to świadczenia za nienależnie pobrane – utrzymało w mocy tę decyzję.
W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium wyjaśniło, iż Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 13 sierpnia 2008 r., nr [...], przyznał m.in. osobie uprawnionej – K.N. zaliczkę alimentacyjną w wysokości 250,00 zł miesięcznie na okres od 1 sierpnia 2008 r. do 30 września 2008 r. W dniu 25 lutego 2009 r. organ ten powziął informację, że w okresie pobierania świadczenia osoba uprawniona przebywała w rodzinie zastępczej, jaką pełnili dla niej dziadkowie. W związku z tym wskazaną wyżej decyzją, wydaną po ponownym rozpoznaniu sprawy, organ pierwszej instancji orzekł o nadpłacie zaliczki alimentacyjnej za wskazany okres oraz o uznaniu tego świadczenia za nienależnie pobrane. Organ ten wskazał, że umieszczenie osoby uprawnionej w rodzinie zastępczej nastąpiło na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia 30 listopada 2007 r., sygn. akt. [...]. Wnioskodawczyni, zdaniem organu, świadoma była tego, że jej syn K. mieszka u dziadków, tam chodzi do szkoły i nie pozostaje na jej utrzymaniu, a pomimo tego wystąpiła o przyznanie zaliczki alimentacyjnej. Strona zatem składając wniosek o to świadczenie, świadomie zataiła faktyczną sytuację rodzinną i dochodową, poprzez wskazanie syna K. w składzie rodziny.
Utrzymując w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 22 stycznia 2013 r. Kolegium podzieliło stanowisko wyrażone w tej decyzji. Organ drugiej instancji podkreślił, że odwołująca się nigdy nie ujawniła organom okoliczności, iż miała ograniczoną władzę rodzicielską w stosunku do syna K.N. ani faktu, że od 2007 r. mieszkał on u dziadków, którzy następnie zostali ustanowieni dla niego rodziną zastępczą. W oświadczeniu z dnia 30 listopada 2007 r. S.K. stwierdziła tylko, że syn K. mieszka u babci i chodzi tam do szkoły, przyjeżdża na weekendy, natomiast wskazała, iż ponosi ona koszty jego utrzymania. W trakcie wywiadu w dniu 5 grudnia 2007 r. pracownik socjalny stwierdził, że odwołująca się bardzo niechętnie udzielała jakichkolwiek informacji dotyczących jej sytuacji rodzinnej i o przyczynach przebywania jej najstarszego syna u jego dziadków. Składając powyższe oświadczenie, w którym nie ujawniła umieszczenia syna K. w rodzinie zastępczej, odwołująca świadomie zataiła faktyczną sytuację rodzinną i dochodową.
W tej sytuacji zasadnie organ pierwszej instancji uznał, że odwołująca się nienależnie pobrała zaliczkę alimentacyjną, skoro świadczenie to zostało jej przyznane i wypłacona na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu.
Skargę do Sądu na powyższą decyzję Kolegium złożyła S.K. Skarżąca wskazała, że nie może ponosić odpowiedzialności finansowej za błąd organu administracji, który pomimo wiedzy, że jej syn przebywa w rodzinie zastępczej, wypłacał jej przyznane świadczenia.
Powołanym wyżej wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę S.K.. Sąd I instancji wskazał, że definicja legalna pojęcia świadczenia "nienależnie pobranego" została określona w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1456 ze zm.) do stosowania którego odsyła art. 18 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Zgodnie z art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Niewątpliwie wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się zaś świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1).
Nienależnie pobranym świadczeniem jest także, świadczenie rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2) oraz świadczenie rodzinne wypłacone osobie, która stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (art.30 ust. 2 pkt 3), a także świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego (art. 30 ust. 2 pkt 4).
Z akt administracyjnych sprawy wynika, że Sąd Rejonowy w [...] z dnia 24 września 2007 r., sygn. akt [...], w trybie zarządzenia tymczasowego zezwolił na pobyt małoletniego K.N. w miejscu zamieszkania i pod bezpośrednią opieką jego dziadków B. i R. małżonków B. Postanowieniem z dnia 30 listopada 2007 r., sygn. akt [...], Sąd ten zmienił postanowienie Sądu Rejonowego [...] z dnia 10 marca 2005 r. w sprawie o sygn. akt [...], w ten sposób, że ograniczył władzę rodzicielską skarżącej S.K. nad małoletnim K.N., poprzez ustanowienie dla niego rodziny zastępczej w osobie macierzystych dziadków – B. i R. małżonków B., w miejsce dotychczas ustalonego w nadzoru kuratora nad jej wykonaniem. Postanowienie to uprawomocniło się dnia 16 stycznia 2008 r. (k. 204 akt adm. I inst.). Od dnia 1 lutego 2008 r. rodzinie zastępczej udzielana jest pomoc pieniężna na częściowe pokrycie kosztów utrzymania umieszczonego w niej dziecka (decyzje przyznające pomoc od lutego 2008r. do 31 sierpnia 2011 r.; k. 117, 199, 200, 201 akt adm. I inst.).
Sąd I instancji podkreślił, że jakkolwiek Sąd Rejonowy w [...] przywrócił S.K. władzę rodzicielską nad małoletnimi dziećmi: K.N. i W.N. (postanowienie z dnia 9 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...], sprostowane postanowieniem z dnia 9 czerwca 2008 r., o tej samej sygn. akt), to jej syn K.N. nadal pozostał pod pieczą dziadków macierzystych B. i R. małżonków B. jako rodziny zastępczej, albowiem w stosunku do niego skarżącej nie przywrócono władzy rodzicielskiej. Potwierdza to również znajdujące się w aktach administracyjnych oświadczenie B. B. (babki K.N.) z dnia 17 marca 2008 r., stwierdzające, że syn skarżącej przebywa pod opieką dziadków od dnia 15 września 2007 r. (k. 203 akt adm. I inst.).
Sąd I instancji podzielił stanowisko organów obu instancji, co do tego, iż skarżąca pobrała nienależnie zaliczkę alimentacyjną na syna K.N. w okresie od 1 sierpnia 2008 r. do 30 września 2008 r. w łącznej kwocie 500,00 zł. Zdaniem Sądu zasadnie podkreśliło Kolegium fakt, iż skarżąca nigdy nie ujawniła organom administracji obu instancji, że miała ograniczoną władzę rodzicielską w stosunku do syna K.N. ani faktu, że dziecko od 2007 r. mieszkało u dziadków, którzy następnie zostali ustanowieni dla niego rodziną zastępczą. Skarżąca w oświadczeniu z dnia 30 listopada 2007 r. wskazała jedynie, że jej syn K. mieszka u babci i chodzi tam do szkoły, przyjeżdża na weekendy, podkreślając, iż jako matka ponosi ona koszty jego utrzymania. Z tego powodu skarżąca "prosiła, by ująć go w strukturze rodziny" (k. 234 akt adm. I inst.).
Nadto, jak wskazało Kolegium, w trakcie aktualizacji rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 5 grudnia 2007 r. pracownik socjalny stwierdził, że skarżąca bardzo niechętnie udzielała jakichkolwiek informacji dotyczących jej sytuacji rodzinnej i o przyczynach przebywania jej najstarszego syna u jego dziadków, tłumacząc to koniecznością ochrony danych osobowych syna (k. 241 akt adm. I inst.).
Według Sądu I instancji z doświadczenia życiowego wynika, że wnuki mogą przybywać u dziadków, nawet przez długi okres czasu, to okoliczność ta – sama przez się nie jest równoznaczna z tym, iż dziadkowie ci stanowią rodzinę zastępczą dla przebywających pod ich opieką wnuków. Nie może zatem skarżąca twierdzić, że skoro informowała organ administracji o przebywaniu swojego syna wraz z dziadkami, to tym samym powiadomiła organ o ustanowieniu dla niego pieczy zastępczej.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu I instancji wywiodła S.K. zarzucając naruszenie:
- 1) przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80, i art. 136 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, dalej "K.p.a." – poprzez brak należytego i wyczerpującego wyjaśniania wszystkich okoliczności faktycznych, wskutek nie ustalenia czy skarżąca miała świadomość, że wprowadza organ w błąd,
- 2) przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm.) w związku z art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2004 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) poprzez błędne ich zastosowanie i brak prawidłowych ustaleń, bowiem skarżąca nie miała świadomości wprowadzenia organu w błąd.
Skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
W motywach skargi kasacyjnej podniesiono, że ani organy administracji publicznej, ani Sąd I instancji nie rozważyli poprawnie stanu świadomości skarżącej co do uprawnień w zakresie spornych świadczeń na syna. Brak takich ustaleń wymaga uzupełnienia postepowania dowodowego w tym zakresie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W świetle art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 P.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Skarga kasacyjna usiłuje wykazać, że nie było podstaw do wydania orzeczenia o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane, bowiem skarżąca nie miała świadomości, że wypłacane jej świadczenie nie przysługuje.
W rozpoznawanej sprawie zastosowanie miał przepis art. 42 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. nr 1, poz. 7 ze zm.) w myśl którego osoba, która nienależnie pobrała zaliczki alimentacyjne, jest obowiązana do ich zwrotu. Sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne podlegają rozpatrzeniu i dochodzeniu na zasadach i w trybie określonym w dotychczasowych przepisach, to jest w przepisach ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. nr 86, poz. 732 ze zm.).
Z kolei według art. 8 ust. 3 pkt 1 o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej zaliczka alimentacyjna nie przysługuje, jeżeli osoba uprawniona przebywa w rodzinie zastępczej. Z art 15 wspomnianej ustawy wynika, że osoba, która pobrała nienależnie zaliczkę, jest zobowiązana do jej zwrotu. Art. 18 ust. 2 tej ustawy odsyła do pojęcia świadczenia "nienależnie pobranego" zdefiniowanego w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1456 ze zm.) Według powołanego przepisu świadczenie nienależne to świadczenie:
- 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
- 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;
- 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;
- 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.
W podstawie prawnej decyzji organu I instancji podano art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych - świadczenie przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.
Zdaniem Naczelnego Sadu Administracyjnego kwalifikacja prawna zachowania skarżącej i podciągnięcie tego zachowania pod powołany przepis art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest zgodne z prawem. Nie jest kwestionowane w sprawie, że Sąd Rejonowy w [...] w dniu 24 września 2007 r., sygn. akt [...], w trybie zarządzenia tymczasowego zezwolił na pobyt małoletniego K.N. w miejscu zamieszkania i pod bezpośrednią opieką jego dziadków B. i R. małżonków B. Postanowieniem z dnia 30 listopada 2007 r., sygn. akt [...], Sąd ten zmienił postanowienie Sądu Rejonowego [...] z dnia 10 marca 2005 r. w sprawie o sygn. akt [...], w ten sposób, że ograniczył władzę rodzicielską skarżącej nad małoletnim K.N., poprzez ustanowienie dla niego rodziny zastępczej w osobie macierzystych dziadków, w miejsce dotychczas ustalonego nadzoru kuratora nad jej wykonaniem. Postanowienie to uprawomocniło się dnia 16 stycznia 2008 r. (k. 204 akt adm.
I inst.). Od dnia 1 lutego 2008 r. rodzinie zastępczej udzielana była pomoc pieniężna na częściowe pokrycie kosztów utrzymania umieszczonego w niej dziecka (decyzje przyznające pomoc od lutego 2008r. do 31 sierpnia 2011 r.; k. 117, 199, 200, 201 akt adm. I inst.). K.N. pozostał pod pieczą dziadków macierzystych jako rodziny zastępczej, albowiem w stosunku do niego skarżącej nie przywrócono władzy rodzicielskiej. Potwierdza to również znajdujące się w aktach administracyjnych oświadczenie B. B. (babki K.N.) z dnia 17 marca 2008 r., stwierdzające, że syn skarżącej przebywa pod opieką dziadków od dnia 15 września 2007 r. (k. 203 akt adm. I inst.).
Nie jest sporna też okoliczność, że organ pierwszej instancji, na wniosek skarżącej, przyznał K.N. zaliczkę alimentacyjną w wysokości 250,00 zł miesięcznie na okres od 1 sierpnia 2008 r. do 30 września 2008 r.
Niewątpliwie też organ pierwszej instancji, już po wypłaceniu świadczeń przyznanych tą decyzją, na podstawie pisma Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie z dnia 25 lutego 2009 r., dowiedział się, że syn skarżącej K.N. został umieszczony w rodzinie zastępczej, jaką pełnią dla niego dziadkowie.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela argumentację organów zaaprobowaną przez Sąd I instancji a dotyczącą kwalifikacji prawnej zachowania skarżącej. Jak wynika z akt sprawy Skarżąca nigdy nie ujawniła organom administracji obu instancji, że miała ograniczoną władzę rodzicielską w stosunku do syna K.N. ani faktu, że dziecko od 2007 r. mieszkało u dziadków, którzy następnie zostali ustanowieni dla niego rodziną zastępczą. Nie budzi wątpliwości Sądu, iż istotnie skarżąca w oświadczeniu z dnia 30 listopada 2007 r. wskazała jedynie, że jej syn K.N. mieszka u babci i chodzi tam do szkoły, przyjeżdża na weekendy, podkreślając, iż jako matka ponosi koszty jego utrzymania. Z tego powodu skarżąca "prosiła, by ująć go w strukturze rodziny" (k. 234 akt adm. I inst.).
Nadto, w trakcie aktualizacji rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 5 grudnia 2007 r. pracownik socjalny stwierdził, że skarżąca bardzo niechętnie udzielała jakichkolwiek informacji dotyczących jej sytuacji rodzinnej i o przyczynach przebywania jej najstarszego syna u jego dziadków, tłumacząc to koniecznością ochrony danych osobowych syna (k. 241 akt adm. I inst.).
W związku z powyższym - wobec złożenia powyższego oświadczenie, w którym skarżąca nie ujawniła umieszczenia syna K. w rodzinie zastępczej, prawidłowo stwierdziły organy administracji obu instancji, iż skarżąca świadomie zataiła faktyczną sytuację rodzinną – co wypełnia dyspozycję art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Z tych względów na podstawie art. 184 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.