Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 17 czerwca 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 205/16 oddalił skargę Gminy Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne:
Wnioskiem z dnia 3 listopada 2008 r. A. L. wystąpiła do Wojewody [...] o wydanie, na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945r. Nr 10, poz.51 ze zm.), decyzji stwierdzającej, że nieruchomość zabudowana zabytkowym murowanym dworem wieżowym z XVII wieku - tzw. lamusem, położona w P., gmina Z., objęta Lwh [...] i [...] gminy katastralnej P., obecnie stanowiąca działkę nr [...] o pow. 0,2100 ha, objętą księgą wieczystą [...] - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945r. Nr 3, poz.13 ze zm., dalej jako dekret PKWN bądź dekret). We wniosku podniesiono, iż budynek lamusa w żaden sposób nie był powiązany z gospodarstwem rolnym, "składowano w nim głównie stare meble i rupiecie pochodzące z zabudowań dworskich". Zdaniem wnioskodawczyni budynek lamusa wcześniej pełnił funkcję dworu, a po wybudowaniu nowego dworu mieszkalnego przestał pełnić taką funkcję i został użytkowany od tego czasu właśnie jako lamus.
Decyzją z dnia [...] marca 2013 r. Wojewoda [...] stwierdził, że wskazana powyżej nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że majątek ziemski "P." objęty był wykazami hipotecznymi lwh [...] ks. tab. P. oraz lwh [...] ks. gr. majątek gm. kat. P. i w dniu przejęcia nieruchomości ziemskiej P. na własność Skarbu Państwa w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (tj. 13 września 1944 r.) ciało hipoteczne lwh [...] ks. tab. gm. kat. P. stanowiło współwłasność A. L. i K. L. Wojewoda ustalił, że parcele katastralne pgr nr [...] część i pgr [...] część utworzyły działkę ewidencyjną nr [...].
Z kolei parcela katastralna pgr nr [...] powstała ze zniesienia parcel: pgr nr [...], pb nr [...] oraz pb nr [...]. Powyższe parcele katastralne tj. pgr nr [...], [...], [...], pb nr [...] oraz pb nr [...] objęte były księgą hipoteczną lwh [...] ks. tab. gm. kat. P. Według powyższego wykazu hipotecznego parcele te stanowiły następujące użytki: pgr [...] oraz [...] - ogrody, natomiast pgr [...] - pastwisko. Z kolei z mapy katastralnej wynika, iż pgr nr [...] stanowiła drogę. Na działce ewidencyjnej nr [...] mieszczącej się na terenie zespołu dworsko-parkowego, w dniu jej przejęcia znajdował się zabytkowy budynek lamusa pochodzący z XVII wieku, otoczony parkiem, ogrodem. Organ I instancji powołał się na opracowanie katalogowe parku podworskiego w P., autorstwa B. G. i G. C., opisujące m.in. zabytkowy budynek lamusa, jak i park. Zgodnie z danymi zawartymi w powyższym opracowaniu zabytkowy lamus usytuowany był (i jest) w północno - zachodniej części parku.
Lamus zlokalizowany był przy starym dworze, posiadał ogród włoski 6-cio kwaterowy. Pierwotnie lamus pełnił funkcję kaplicy. Natomiast część południowa parku (dawny ogród włoski) zwana dalej parkiem, względnie starym parkiem, ma kształt prostokąta wydłużonego po osi północ - południe. W północno - wschodniej części, najprawdopodobniej na miejscu starego dworu względnie pałacu, zlokalizowany jest drewniany parterowy dworek i obok murowany lamus. Wokół drewnianego dworu zostały zachowane ślady parku tylko w najbliższym jego otoczeniu w postaci wyrobionej skarpki (jakby pierwszego tarasu) z bocznymi "zielonymi" bastionami z krzewów i drzew (głównie utrzymał się zachodni bastion, pokrywa się to z planem katastralnym z 1848 r.). Rząd tui sadzonych przed dworkiem pochodzi z 1910 -1912 r. Na niższym tarasie w kierunku południowym znajduje się lamus. Na tym samym kierunku w odległości 100 m od dworu znajduje się grupa drzew w wieku 70 lat ze śladami starszych drzew (pnie) - może to być fragment ramowania ogrodu włoskiego od strony południowej.
Obecnie cały teren (dawnego ogrodu włoskiego) ramowany i wyznaczany jest tzw. ogranicznikami (tzn. drzewami sadzonymi na granicy działki (akacjowymi często 150 letnimi.). Od strony wschodniej lamus posiada fragment alei topolowej około 150 lat. Na szczycie wyniesionego zbocza znajdują się resztki dawnego dworu L., który spłonął w 1945 r. Ta część parku ma charakter krajobrazowy z dużymi grupami starodrzewia, stawami, łąkami. Całość jest terenem projektowanego J. (dowód: opracowanie E., B. G., G. C., VII 1979, pochodzące z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w K.; mapa katastralna; karta ewidencyjna budynku lamusa). Wojewoda podniósł że budynek lamusa pełnił funkcje mieszkalne i magazynowe, na co wskazuje m.in. decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K. z dnia [...] kwietnia 1965 r. o wpisie do rejestru zabytków powyższego budynku. W decyzji wskazano, iż murowany, piętrowy, podpiwniczony budynek "lamusa" w P. to przykład budowli należących do charakterystycznych zespołów dworskich, jest to obiekt o pewnych cechach obronności, wiążący funkcje mieszkalne i magazynowe.
W piśmie Powiatowej Rady Narodowej w C. z dnia 26 czerwca 1963 r., wskazano, że na resztówce w P. znajduje się stary budynek mieszkalny lamus, który jest bardzo zniszczony i wymaga kapitalnego remontu.
Wojewoda ustalił, że w wyniku przeprowadzenia reformy rolnej na mocy dekretu z dnia 6 września 1944 r. resztówkę majątku P. o powierzchni 13 ha przeznaczono na Gminną Szkołę [...], zaś przedmiotową nieruchomość, tj. budynek lamusa, po przejęciu przez Skarb Państwa kwalifikowano do rozbiórki ze względu na duży procent zniszczenia. Jednak jak wynika z treści pisma Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. Wydziału Kultury z dnia 16 kwietnia 1965 r. przedmiotowy budynek lamusa przeznaczono na cele świetlicy gromadzkiej PGRN R., wstrzymując tym samym dokonanie rozbiórki zawalonego dachu, ganku i schodów.
Powyższe, zdaniem organu wskazuje, iż budynek lamusa wraz z ogrodem nie został po przejęciu przeznaczony na żaden z celów określonych enumeratywnie w art. 1 ust. 2 dekretu o reformie rolnej. Jeśli chodzi o kwestię funkcjonowania majątku ziemskiego "P.", tj. badanie istnienia bądź braku istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zabytkowym budynkiem wieżowym i jego otoczeniem (tj. działką nr [...]) a pozostałą częścią gospodarczą majątku ziemskiego P., Wojewoda wskazał, że ta część nieruchomości, która stanowiła grunty rolne pełniła funkcję gospodarczą, natomiast zabytkowy budynek wieżowy lamusa otoczony ogrodem usytuowany na działce nr [...] pełnił funkcje mieszkaniową, magazynową, a wcześniej nawet funkcję kaplicy.
Z kolei ogrody pełniły funkcję dekoracyjną. Funkcje te: gospodarcza i mieszkaniowa są funkcjami rozdzielnymi, niespełniającymi tych samych celów. Dlatego też trudno jest, w ocenie organu, mówić o związku funkcjonalnym pomiędzy budynkiem lamusa" i jego najbliższym otoczeniem (ogrodami) a pozostałą częścią gospodarczą majątku ziemskiego "P." nakazującym łączne ich przejęcie na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Zdaniem organu, przejęcie budynku lamusa na rzecz Skarbu Państwa nie mogło realizować celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt d i e, gdyż jest w nich mowa o zarezerwowaniu terenów pod określone cele a nie obiektów. Ponadto sposób zagospodarowania przedmiotowego terenu w dacie jego przejęcia na rzecz Skarbu Państwa, jak i przeznaczenie obiektu, wskazuje w ocenie Wojewody, że nie mógł być on przydatny na cele reformy rolnej. Wojewoda przytoczył treść pisma Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K. z dnia 21 lipca 2009 r., w którym to piśmie konserwator stwierdził, iż "Lamusy zazwyczaj pełniły funkcje "skarbczyków", a także jako najczęściej jedyne murowane budynki na terenie założenia funkcje obronne.
Nie można więc lamusa zakwalifikować wyłącznie do kategorii budynków gospodarczych związanych z rolnictwem. Zgodnie z informacją zawartą w katalogu parku lamus w P. otoczony był "zielonymi" bastionami z drzew i krzewów, co potwierdzałoby historyczne przeznaczenie budynku".
Mając powyższe na uwadze, Wojewoda ustalił, iż parcele katastralne tworzące działkę ewidencyjną nr [...], na których mieścił się zabytkowy budynek wieżowy lamusa wraz z otaczającym ogrodem stanowiły jeden kompleks, o charakterze mieszkalnym, magazynowym, jak i obronnym. Powyższe parcele w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nie stanowiły nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym oraz nie były funkcjonalnie związane z częścią rolną majątku ziemskiego P. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła Gmina Z..
Decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Minister podzielił stanowisko Wojewody [...], że przedmiotowa nieruchomość nie podlegała przejęciu na własność Państwa z uwagi na brak związku funkcjonalnego z rolniczą częścią majątku. Przywołując ustalenia faktyczne organ I instancji stwierdził, że zespół pałacowo - parkowy położony w P., a zatem również będący przedmiotem niniejszego postępowania tzw. lamus, nie był wykorzystywany rolniczo, nie miał związku z gospodarką rolną, pełnił jedynie funkcje mieszkalno - rekreacyjne i reprezentacyjne. Wyraźne rozdzielenie funkcji zespołu pałacowo - parkowego i rolnej części majątku P. potwierdza, w ocenie organu II instancji, terytorialne i przestrzenne oddzielenie ww. kompleksów, związanych ze sobą jedynie osobą właściciela.
Natomiast sama osoba właściciela, ani też sąsiednie położenie kompleksu gospodarczego i mieszkalno - reprezentacyjnego nie przesądza o istnieniu takiego związku. Ponadto Minister wskazał, iż przejmowane na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. nieruchomości musiały nadawać się do realizacji celów reformy rolnej określonych w art. 1 ust. 2 dekretu. Jednym z celów reformy wskazanych w treści powołanego wyżej przepisu było zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół. W niniejszej sprawie przejęta nieruchomość przekazana została na mocy decyzji Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 16 lipca 1945 r. na rzecz Gminnej Szkoły [...] w P. Organ zauważył jednak, iż dwory mieszkalne nie stanowią terenów, a obiekty, w związku z czym co do zasady przejmowanie siedzib mieszkalnych właścicieli nieruchomości ziemskich, tj. w szczególności pałaców i dworów, ewentualnie innych budynków mieszkalnych stanowiących takie siedziby nie mogło mieścić się w celach reformy rolnej wyszczególnionych w art. 1 ust. 2 dekretu.
Przejmowanie tychże siedzib przez Państwo następowało zatem z naruszeniem przepisów dekretu. Minister podkreślił, iż w zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji dotyczącej tzw. lamusa brak jest informacji pozwalających zakwestionować powyższe ustalenia. Organ odwoławczy dodał, że dokumentacja związana z przekazaniem mienia pochodzącego z majątku P. na rzecz Gminnej Szkoły [...] w P. (decyzja Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...]lipca 1945 r. oraz akt zdawczo - odbiorczy z dnia [...] sierpnia 1945 r. wraz z załącznikami) wymienia tzw. lamus jako budynek należący do przekazanej szkole resztówki P. Wbrew twierdzeniom skarżącej, że dokumentacja ta traktuje wszystkie składniki majątku P. jako rolne, Minister wskazał, iż jest ona konsekwencją uznania majątku P. w całości za majątek rolny przez ówczesne władze. Nie stanowi oceny przeznaczenia ani wykorzystania składników majątku P., jest bowiem jedynie wykazem elementów mienia przejętych przez Państwo, a następnie przekazanych na rzecz szkoły.
Istotą niniejszego postępowania jest natomiast ustalenie, czy przejęty składnik mienia prawidłowo uznany został za rolny. Ww. dokument nie może zatem stanowić w przedmiotowej sprawie dowodu przesądzającego o tym, że objęta wnioskiem nieruchomość podlegała pod przepisy dekretu.
Minister ustalił, że resztówka P. była następnie przekazywana kolejno protokołami zdawczo - odbiorczymi z dnia 22 października 1947 r. na rzecz Gminnej [...] w K., z dnia 31 sierpnia 1949 r. na rzecz Wydziału Oświaty Rolniczej w K., z dnia 22 maja 1953 r. na rzecz Oddziału [...] w T. Ostatni z ww. dokumentów wskazuje, iż tzw. lamus stanowi budynek zabytkowy wymagający remontu. Tzw. lamus wskazany został również w protokole szacunkowo - rozliczeniowym z dnia 9 maja 1958 r., w łącznym zestawieniu budynków mieszkalnych i gospodarczych. Wskazana powyżej dokumentacja nie określa sposobu użytkowania przedmiotowego budynku.
Organ wskazał, że w aktach sprawy znajduje się ponadto korespondencja Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. i Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z 1963 r. dotycząca konieczności przeprowadzenia remontu tzw. lamusa oraz możliwości przekazania go w zarząd Centrali Rolniczej w K. W piśmie z dnia 17 lipca 1963 r. wskazano, iż budynek ten jest niezamieszkały i nienadający się do zamieszkania z powodu zniszczenia dachu, schodów i popękanych sufitów. Zdaniem Ministra, dokument ten wyraźnie wskazuje na mieszkalny charakter tzw. lamusa. Brak jest w ocenie organu podstaw aby uznać, iż działka oznaczona numerem [...] zabudowana tzw. lamusem stanowiła nieruchomość rolną podpadającą pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła Gmina Z. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Uczestniczka postępowania A. L. w odpowiedzi na skargę wniosła o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie Sąd I instancji wskazał, że na rozprawie w dniu 14 czerwca 2016 r. oddalił wniosek dowodowy strony skarżącej dotyczący dopuszczenia dowodu z aktu notarialnego z dnia 10 czerwca 2016 r. zawierającego protokół z przesłuchania świadków uznając ten dowód za niedopuszczalny i zmierzający do obejścia przepisów prawa, które nie dają kompetencji sądom administracyjnym do przeprowadzania dowodów z przesłuchania świadków. Przechodząc do merytorycznej oceny rozpoznawanej sprawy Sąd I instancji podzielił stanowisko organów, że działka nr [...] zabudowana zabytkowym murowanym dworem wieżowym z XVII wieku tzw. lamusem w P. nie mogła być przeznaczona na cele reformy rolnej wskazane w art. 1 dekretu i ze swej istoty nie mogła być wykorzystywana do prowadzenia produkcji rolniczej. Stwierdzono brak związku polegającego na współzależności tej części nieruchomości z pozostałymi częściami nieruchomości ziemskiej.
Lamus wchodził w skład kompleksu o charakterze dworsko-parkowym. Zabudowania dworskie otoczone były parkiem o charakterze krajobrazowym. Cały teren dawnego ogrodu był ramowany i wyznaczany drzewami sadzonymi na granicy, co wskazuje na jego oddzielenie od gospodarczej części majątku P.. Zespół dworsko - parkowy pełnił funkcję mieszkaniową - rezydencjalną, natomiast pozostała część nieruchomości funkcję gospodarczą. Rozdzielność obu części potwierdziły zebrane w sprawie dowody szczegółowo powołane przez organy, w tym materiały dokumentacyjne, archiwalne, opracowanie katalogowe autorstwa inż. B. G. i inż. G. C. z lipca 1979 r., jak również informacje uzyskane od Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K., decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K. z dnia [...] kwietnia 1965 r. Zdaniem Sądu I instancji, organ dokonał prawidłowej oceny tych dowodów uznając jednocześnie, że są one wystarczające do rozstrzygnięcia sprawy.
W żaden sposób organy nie naruszyły art. 7 i 77 k.p.a., zebrały bowiem i rozpatrzyły wszechstronnie zebrany w sprawie materiał dowodowy. Organ I instancji podejmował czynności niezbędne do wyjaśnienia sprawy z urzędu. Skarżąca w toku postępowania nie zgłaszała wniosków o przesłuchanie świadków.
Sąd I instancji za niezasadny uznał zarzut skargi odnośnie naruszenia przez organy przepisu art. 2 ust.1 lit e) dekretu poprzez dokonanie oceny według cech użytkowych budynku posadowionego na działce nr [...], a nie według przeznaczenia gruntu, które powinno rozstrzygać o stosowaniu przepisów dekretu. WSA wskazał, że decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia czy dana nieruchomość stanowi nieruchomość podlegającą pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu ma okoliczność czy nieruchomość lub jej część była lub mogłaby być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Takiej wykładni pojęcia nieruchomości ziemskiej podlegającej przejęciu w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej dokonał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 i jest ona w sposób niekwestionowany stosowana w orzecznictwie sądowo administracyjnym.
Ponadto z prawidłowych, zdaniem Sądu I instancji, ustaleń organów orzekających w niniejszej sprawie wynika, że zespół pałacowo-parkowy, na którego terenie znajdował się lamus nie był wykorzystywany rolniczo, nie miał związku z gospodarka rolną. Jeśli zaś chodzi o dowód przedstawiony na rozprawie w dniu 14 czerwca 2016 r. w postaci ortofotomapy, to w ocenie Sądu I instancji, pozostawał on bez wpływu na niniejszą sprawę, ponieważ przedstawia aktualny stan istniejący na gruncie, a organy orzekające badały stan faktyczny istniejący w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Mając powyższe na uwadze WSA w Warszawie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako: P.p.s.a.).
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Gmina Z. wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:
- I) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- 1) art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. poprzez błędne przyjęcie przez sąd meriti ustaleń stanu faktycznego sprawy w ślad za organami administracji publicznej, co doprowadziło do naruszenia w stopniu istotnym przepisów postępowania, skutkujących ostatecznie oddaleniem skargi przez Sąd I instancji, a polegających w istocie na dowolnej ocenie materiału dowodowego zalegającego w aktach sprawy, co również doprowadziło Sąd orzekający do kontrfaktycznych ustaleń, jakoby nieruchomość będąca przedmiotem postępowania miała nie stanowić nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, lecz kompleks o charakterze mieszkalnym, magazynowym i obronnym, podczas gdy prawidłowa ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego wcale nie prowadzi do kategorycznych wniosków w tym zakresie, zważywszy iż organy administracji publicznej w postępowaniu pierwszo, jak i drugoinstancyjnym nie zweryfikowały możliwości skorzystania z osobowych źródeł informacji, do jakich dotarł kasator, dopiero po wydaniu decyzji ostatecznej;
- 2) art. 106 § 5 i art. 106 § 3 P.p.s.a. w zw. 231 K.p.c. oraz art. 233 § 1 K.p.c. poprzez zaniechanie dokonania wszechstronnej oceny materiału dowodowego zalegającego w aktach sprawy, a w szczególności wydania orzeczenia oddalającego skargę bez uwzględniania przedłożonego na rozprawie dokumentu w postaci aktu notarialnego z dnia 10 czerwca 2016 r. na okoliczność wykazania faktycznego przeznaczenia budynku zabytkowego Lamusa przy pomocy osobowych środków dowodowych, co w istocie rzeczy świadczy o dwóch kwestiach, iż po pierwsze Sąd meriti bezzasadnie nie dopuścił dowodu z dokumentu urzędowego w procesie orzekania, po wtóre zaś dokonał tym samym dowolnej oceny materiału dowodowego, poprzestając bowiem na twierdzeniach organów wydających rozstrzygnięcie w sprawie, które stanowią w istocie biegunowo odmienne stanowisko, które dodatkowo nie jest w żaden sposób poparte dostępnymi osobowymi środkami dowodowymi, a w konsekwencji także poprzez zaniechanie poczynienia wszechstronnych ustaleń faktycznych w sprawie, przejawiających się zaniechaniem poszukiwania dowodów, świadczących o charakterze nieruchomości objętych postępowaniem, zarówno wedle stanu na dzień 1 września 1939 r. jak i na dzień 13 września 1944 r., do których strona skarżąca dotarła dopiero na etapie postępowania sądowoadministracyjnego;
- II. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, tj.:
- 1) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. w zw. z § 297, § 417 - § 419 i § 422 zd.1 "Powszechnej Księgi Ustaw Cywilnych dla Wszystkich Krajów Dziedzicznych Niemieckich Monarchii Austryackiej" ("ABGB") - wskutek przyjęcia, jakoby ocena podpadania nieruchomości pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu miała być dokonywana wyłącznie wedle cech użytkowych (funkcjonalnych) znajdującego się na niej obiektu budowlanego, choć zgodnie z przepisami ABGB nieruchomość stanowił przede wszystkim grunt i to jego przeznaczenie winno w konsekwencji rozstrzygać o stosowaniu przepisów Dekretu;
- 2) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. w związku z § 5 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy - poprzez powołanie się przez sąd orzekający w sprawie na brak istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zabytkowym Lamusem, a rolniczą częścią nieruchomości ziemskiej podpadającą pod przepisy Dekretu mimo, że żaden z dowodów zgromadzonych w sprawie nie przeczy tezie kasatora, iż wspomniany obiekt budowlany był bezpośrednio związany z częścią rolniczą nieruchomości jako obiekt magazynowy (wraz z niewielką częścią mieszkalną, w jakiej przebywali zarządcy nieruchomości), co świadczy o tym, iż okoliczność ta nie została w żaden sposób dowiedziona w sposób pozwalający uznać, iż wobec w/w budynku nie powinno się stosować przepisów Dekretu.
Na podstawie art. 191 P.p.s.a. Gmina zaskarżyła również w całości wydane na rozprawie w dniu 14 czerwca 2016 r. postanowienie w przedmiocie oddalenia wniosku dowodowego strony skarżącej, dotyczącego dopuszczenia dowodu z aktu notarialnego z dnia 10 czerwca 2016 r., wskazując jednocześnie na naruszenie w tym zakresie przepisów postępowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, a to art. 106 § 3 P.p.s.a., poprzez bezzasadne przyjęcie jakoby ów dokument urzędowy z dokumentu, miał stanowić obejście przepisów prawa, statuujących zakaz przesłuchiwania świadków w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, co nie ma nic wspólnego z tezą dowodową, na okoliczność której pełnomocnik Gminy wskazywał ten dowód, jako mający predestynujące znaczenie dla kontroli, dokonywanego przez sąd aktu indywidualnego w kontekście błędu w ustaleniach faktycznych.
W piśmie procesowym z dnia 8 marca 2017 r. uczestniczka postępowania A. L. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 19.10. 2018r. skarżący kasacyjnie podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi kasacyjne, okazał postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2017r. o [...] o wznowieniu postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją, poinformował o jednoczesnym zawieszeniu tego postępowania. Wyjaśnił, że zagadnienie prawidłowości oceny zeznań świadków będzie przedmiotem badania we wznowionym postępowaniu.
Uczestniczka postępowania podtrzymała stanowisko zawarte w odpowiedzi na skargę kasacyjną. Jej pełnomocnik nie potrafiła wskazać miejsca położenia murowanego dworu. Pełnomocnik skarżącej kasacyjnie nie posiadał również wiedzy w tym zakresie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W przedmiotowej sprawie skarga kasacyjna zawierała zarówno zarzuty naruszenia prawa procesowego jak i materialnego. Istotą sporu było istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomością stanowiącą działkę o nr [...], zabudowaną zabytkowym lamusem, a rolniczą częścią nieruchomości ziemskiej, położonej w P., gmina Z. celem ustalenia czy doszło do jej przejścia na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Nie budzi wątpliwości, że dekret PKWN z 1944r. nie odnosił się do wszelkich nieruchomości a jedynie nieruchomości ziemskich. Przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu stanowi, że na reformę rolną mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich kategorię, a mianowicie nieruchomości o charakterze rolniczym, które mogły służyć realizacji określonych celów i zostały wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu.
Państwo, aby te cele zrealizować, mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Przy wyjaśnianiu pojęcia "nieruchomości ziemskie" należy uwzględnić zatem normatywne cele reformy rolnej, aby ustalić dla realizacji jakich zamierzeń miały służyć nieruchomości przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Pogląd taki zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu powołanej uchwały 7 sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym przedmiotową sprawę podziela stanowisko przedstawione w uzasadnieniu w/w uchwały. Obowiązkiem organów administracji orzekających w przedmiotowym sporze było zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Organy musiały więc ustalić, czy wszystkie działki, składające się na nieruchomość ziemską miały charakter rolniczy, bądź były funkcjonalnie związane z prowadzeniem działalności rolniczej.
Pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia nieruchomości przepisami dekretu nie zostało normatywnie definiowane. W judykaturze, gdy wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi wtedy, gdy nieruchomości wchodzące w skład danego majątku stanowią funkcjonalną i gospodarczą całość o charakterze rolniczym. Przeprowadzone postępowanie winno w takiej sytuacji wykazać gospodarcze powiązania przedmiotowej nieruchomości z pozostałą częścią majątku, nakierowanego na produkcję rolną.
Dowody zgromadzone w sprawie winny również obrazować położenie całego majątku, poszczególnych jego części, w tym obszar i znajdujące się nań obiekty o charakterze folwarcznym, pałacowo parkowym bądź inne, rolę, pastwiska, ogrody itp. Służyć do tego celu mogą zarówno zeznania świadków, różnego rodzaju dokumenty w tym np. protokoły przekazania rozparcelowanego majątku, mapy, szkice, zdjęcia itp. Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż podstawą materialnoprawną decyzji, będącą wzorcem niniejszej kontroli jest wspomniany już art.2 ust.1 lit. e dekretu i tylko w świetle tego przepisu dokonywać należy oceny charakteru badanej nieruchomości w aspekcie dopuszczalności przejęcia jej na cele reformy rolnej z 1944r. Zastosowania w tej sprawie nie mają wskazane w kasacji przepisy Powszechnej Księgi Ustaw Cywilnych dla Wszystkich Krajów Dziedzicznych Niemieckiej Monarchii Austryackiej ("ABGB").
W tym kontekście rację przyznać należy skarżącemu kasacyjnie, że w niniejszej sprawie organy nie poczyniły wszelkich niezbędnych kroków celem zgromadzenia istotnego dla wyniku sprawy materiału dowodowego, w stopniu, który w sposób nie budzący wątpliwości dokumentowałby okoliczność relewantną tj. wymagany dla przejęcia w trybie dekretu związek funkcjonalny spornej działki z pozostałą częścią majątku. Organy tak pierwszej jak i drugiej instancji nie zweryfikowały możliwości skorzystania z osobowych źródeł informacji mimo, że Gmina Z. już w trakcie postępowania administracyjnego wskazywała na konieczność poszukiwania i przesłuchania świadków. Organy zaniechały poczynienia jakichkolwiek czynności w tym względzie mimo iż należało to do ich ustawowych obowiązków.
Zgodzić należy się z autorem kasacji, iż wątpliwe z punktu widzenia celu niniejszego postępowania było oparcie się na opracowaniach naukowych, skupionych na analizie charakteru obiektu lamusa w realiach XVII i XVIII stulecia w sytuacji gdy decydujące było jego rzeczywiste i możliwe wykorzystanie w dacie relewantnej z punktu widzenia celów dekretu. W tym aspekcie nie może mieć żadnego znaczenia sposób korzystania ze spornego obiektu po jego przejęciu na cele reformy. Na akceptację nie zasługują ustalenia odnoszące się do budynku lamusa także z tego względu, że zarówno organy jak i sąd I instancji pominęły w swych rozważaniach konieczność wyjaśnienia rozbieżności jakie w zakresie wykorzystania obiektu jawią się po lekturze treści znajdującego się w tomie I dokumentu, zatytułowanego Spis budynków w K., P., M. Wynika z niego, że w P. znajdował się dom mieszkalny drewniany, lamus na narzędzia z warsztatem stelmacha i mieszkaniem na piętrze murowany. Stelmach to w przeszłości rzemieślnik, który zajmował się wyrobem kół i innych części powozów, bryczek, sań.
Wyjaśnić niejasności pozwoli dopiero ponowna analiza powiązań gospodarczych spornej nieruchomości z całym majątkiem, na co zwrócono uwagę powyżej.
W tej sytuacji zarzuty kwestionujące zgodność dotychczasowych czynności dowodowych z regułami zawartymi w art. 7, 77§1, 80 kpa okazały się zasadne, w aktualnym stanie sprawy oddalenie skargi na podstawie art. 151P.p.s.a. nie miało więc podstaw prawnych.
Przyjęcie braku zaistnienia przesłanek z art. 2 ust.1 lit. e dekretu jako co najmniej przedwczesne nie powinno zatem znaleźć akceptacji tak sądu jak i organów obu instancji.
Z kolei niezasadny okazał się zarzut naruszenia przez kontrolowany sąd przepisów art. 106 § 3 i 5 P.p.s.a. W myśl tych uregulowań Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Nie budzi wątpliwości w orzecznictwie sądowoadministracynym, że wskazane przepisy nie mogą służyć do obejścia ustawowych nakazów, a tak byłoby w przypadku gdyby sąd przeprowadził dowód wprawdzie z dokumentu, jednak zawierający zapis wypowiedzi osób, które na etapie postępowania administracyjnego winny być słuchane w charakterze świadków. Tymczasem dowód ze świadków może być przeprowadzony wyłącznie przed organem w myśl zawartych w kodeksie postępowania administracyjnego zasad.
Skoro ustawodawca w art. 106 § 3 P.p.s.a. nie wymienił innych niż dokumenty środków dowodowych, to brak podstaw do stosowania rozszerzającej wykładni art. 106 § 3 P.p.s.a. i dopuszczenia możliwości prowadzenia przez sąd administracyjny postępowania dowodowego z zakresie szerszym niż dowody wymienione expressis verbis w tym przepisie. Celem postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 P.p.s.a. jest ocena, czy organy prawidłowo ustaliły ten stan i czy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego do poczynionych ustaleń, co oznacza, że postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym nie może zmierzać do rozpatrzenia sprawy, w tym ustalania stanu faktycznego sprawy. Art. 106 § 3 P.p.s.a. stanowi, że sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie.
Przepis ten wyznacza więc ścisłe granice wykorzystania w postępowaniu sądowoadministracyjnym nowych dowodów. Z regulacji tej wynika, że nie każdy dowód może być dopuszczony w postępowaniu sądowym, lecz może to być jedynie dowód z dokumentu, przy czym ma to być dowód uzupełniający, a więc taki, który nie był przedstawiony i oceniony w postępowaniu administracyjnym zakończonym zaskarżaną decyzją. Z kolei zarzut naruszenia art. 106 § 5 P.p.s.a. w związku z art. 231 kpc i art. 233§1 kpc może być skutecznie podnoszony w skardze kasacyjnej jedynie wtedy, gdy sąd administracyjny pierwszej instancji prowadził postępowanie dowodowe w zakresie wynikającym z treści art. 106 § 3 P.p.s.a. W sytuacji, gdy Sąd I instancji sam nie uzupełniał postępowania dowodowego, nie mógł naruszyć art. 106 § 5 P.p.s.a., a także przepisów kodeksu postępowania cywilnego.
Wadliwość tego zarzutu nie miała jednak wpływu na ocenę zasadności pozostałej części skargi kasacyjnej, która skutkować musiała uchyleniem zarówno kontrolowanego wyroku sądu jak i decyzji organów obu instancji na zasadzie art. 188 P.p.s.a.
O kosztach orzeczono na zasadzie art. 203 pkt.1 P.p.s.a.
- - ---------------------- 9