Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 2413/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę E.R. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 1582/11.
Wyrok wydany został w następujących okolicznościach sprawy:
Wydanym na rozprawie w dniu 14 grudnia 2011 r. wyrokiem w sprawie o sygn. akt II SA/Wa 1582/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę E.R. na decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z (...) maja 2011r., odmawiającą uwzględnienia wniosku w sprawie ze skargi na odmowę udostępnienia skarżącej przez Komendanta (...) Policji danych osobowych policjantów w zakresie ich adresów zamieszkania.
Pismem z (...) grudnia 2013 r. skarżąca, reprezentowana przez adwokata ustanowionego dla niej z urzędu w ramach prawa pomocy na podstawie art. 271 pkt 2 p.p.s.a., wniosła o wznowienie postępowania sądowego zakończonego powyższym wyrokiem, żądając jego uchylenia, rozpoznania sprawy i uchylenia zaskarżonej decyzji. Wskazała, że została pozbawiona możliwości działania w związku z naruszeniem przepisów art. 245 § 1 i 2 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., art. 6 p.p.s.a. oraz art. 109 p.p.s.a.
Uzasadniając swoją skargę, skarżąca podniosła, że informowała Sąd, że nie jest w stanie stawić się na rozprawę, ma poważne trudności z poruszaniem się i ze wzrokiem. Tym samym nie mogła bronić swoich praw, bowiem wskutek poważnych problemów zdrowotnych, była pozbawiona możliwości podejmowania w procesie czynności procesowych. Pomimo tego, Sąd nie zdecydował się na ustanowienie pełnomocnika dla skarżącej. Nie uczyniono tego, pomimo iż wielokrotnie zwracała się o prawo pomocy, choć dopiero w ostatnim wniosku prosząc wprost o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Brak pełnomocnika spowodował, iż została w istocie pozbawiona prawa do sądu.
Nadto skarżąca podniosła, że Sąd winien pouczyć ją zgodnie z art. 6 p.p.s.a. o możliwości złożenia wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Zauważyła jednocześnie, że jej trudna sytuacja majątkowa uzasadniała przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 245 § 1 i 2 p.p.s.a.), dlatego obowiązkiem Sądu było przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).
Niezależnie od powyższego, zdaniem skarżącej, Sąd winien był odroczyć rozprawę w dniu 14 grudnia 2011 r., w sytuacji gdy wiedział, że nieobecność strony jest spowodowana jej stanem zdrowia, a zatem "inną znaną sądowi przeszkodą". Przeprowadzenie rozprawy w tych okolicznościach oznacza naruszenie przepisu art.109 p.p.s.a. Skarżąca podkreśliła przy tym, że w jej piśmie nie został zawarty wniosek o rozpoznanie sprawy pod jej nieobecność, co mogłoby uzasadniać decyzję Sądu o przeprowadzeniu rozprawy.
Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych wniósł o oddalenie skargi o wznowienie postępowania sądowego.
W uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę o wznowienie postępowania, Sąd wskazał, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodziła podstawa wznowienia postępowania przewidziana w art. 271 pkt 2 p.p.s.a.
Skarżąca w pierwszej kolejności wiązała pozbawienie jej możliwości działania z naruszeniem art. 245 § 1 i 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd I instancji wskazał, że prawo pomocy może być przyznane wyłącznie na wniosek strony. Ustawa wyklucza możliwość działania sądu w tym zakresie z urzędu. Skarżąca z takim wnioskiem wystąpiła, składając do Sądu skargę na decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych. Skarżąca do czasu wydania wyroku w sprawie o sygn. akt II SA/Wa 1582/11 więcej z takim wnioskiem nie występowała. We wniosku dołączonym do skargi skarżąca zakreśliła, iż domaga się prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i prawo pomocy w tej części zostało jej przyznane postanowieniem z 25 lipca 2011 r. Nie może stanowić o naruszeniu powyższych przepisów okoliczność, że Sąd nie potraktował wniosku skarżącej szerzej niż to wynika jednoznacznie z jego treści i nie ustanowił dla niej adwokata bądź radcy prawnego.
Nawet gdyby przyjąć, że Sąd nie był związany zakresem wniosku, to na tym etapie postępowania konieczność ustanowienia dla skarżącej profesjonalnego pełnomocnika nie ujawniała się. Nie budzi przy tym wątpliwości sądu I instancji, że strona ma prawo wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w tej samej sprawie. Ponowne złożenie wniosku w tej samej sprawie może być spowodowane w szczególności zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek, jak również zmianą etapu postępowania, w szczególności gdy skarżący wnosi o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w celu sporządzenia skargi kasacyjnej. Kolejny wniosek powinien być rozpoznany merytorycznie, a poprzednie postanowienie należy uchylić lub zmienić na podstawie art. 165 p.p.s.a. Zawsze jednak postępowanie wpadkowe w tym zakresie musi być inicjowane wnioskiem strony.
Skarżąca z kolejnym wnioskiem do dnia wydania wyroku tj. do 14 grudnia 2011 r. nie wystąpiła. Z pisma procesowego skarżącej z (...) listopada 2011r. nie można wyczytać intencji ustanowienia pełnomocnika, jak również nie wynika z niego taka bezwzględna konieczność. Okoliczności podnoszone w skardze o wznowienie postępowania sądowego zaistniały już po wydaniu wyroku i pozostają bez wpływu na ocenę naruszenia przepisu art. 245 § 1 i 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
Sąd wypełniając powinność wynikającą z art. 6 p.p.s.a., zgodnie z którym sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań w wezwaniu na termin rozprawy 14 grudnia 2011 r., pouczył skarżącą o przysługujących jej prawach w zakresie doręczenia i zaskarżenia orzeczenia wydanego przez Sąd, a następnie realizując wniosek skarżącej doręczył jej odpis wyroku ponownie informując o możliwości złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku i określając termin w jakim może to nastąpić.
W rozpoznawanej sprawie szczegółowe wskazówki zostały skarżącej udzielone. Natomiast okoliczność, że skarżąca dokonała czynności procesowej – złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia z uchybieniem terminu nie może wpływać na ocenę realizacji przez Sąd obowiązku określonego w art. 6 p.p.s.a. Wskazać jednocześnie należy, że jako naruszenie tego przepisu nie może być potraktowane niepouczenie skarżącej o możliwości złożenia wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Zważyć bowiem należy na działania podejmowane przez skarżącą, która już wraz ze skargą kierowaną do Sądu wystąpiła z wnioskiem o prawo pomocy w zakresie zwolnienia z opłat i złożyła stosowny formularz, w którym szczegółowo wskazany jest zakres prawa pomocy, o który można wnioskować. Świadczy to bezsprzecznie o tym, iż skarżąca miała świadomość przysługujących jej uprawnień.
W postępowaniu, którego dotyczy skarga o wznowienie, nie został również naruszony art. 109 p.p.s.a., stosownie do którego rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem, lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności.
Udział w rozprawie nie jest obowiązkowy, ani nie jest jedyną formą zapewnienia stronie możliwości obrony jej interesów. Odroczenie rozprawy jest sytuacją wyjątkową i nadzwyczajną i przypadki wskazane w przywołanym przepisie nie mogą być interpretowane rozszerzająco. Przypomnieć przy tym należy, że zgodnie z art. 7 p.p.s.a. sąd administracyjny powinien podejmować czynności zmierzające do szybkiego załatwienia sprawy i dążyć do jej rozstrzygnięcia na pierwszym posiedzeniu. Rozważając ewentualne odroczenie rozprawy sąd musi brać też pod uwagę sformułowany w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP nakaz rozpatrywania spraw bez zbędnej zwłoki.
Sąd I instancji wskazał, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie wniosła o odroczenie rozprawy. Co więcej, w piśmie z (...) listopada 2011 r. usprawiedliwiając swoją nieobecność na rozprawie 14 grudnia 2011 r., zaznaczyła, że nie będzie stawiać się na rozprawy nieobowiązkowe. Zdaniem WSA w Warszawie zasadnym jest postawienie pytania w jakim celu miałoby nastąpić odroczenie rozprawy wyznaczonej na 14 grudnia 2011 r., skoro skarżąca na kolejny termin rozprawy również nie stawiłaby się. Stosownie do art. 108 p.p.s.a. w razie nieobecności strony lub jej pełnomocnika na rozprawie, przewodniczący lub wyznaczony przez niego sędzia sprawozdawca przedstawia ich wnioski, twierdzenia i dowody znajdujące się w aktach sprawy. Stosownie do cytowanego przepisu stanowisko skarżącej zostało przestawione na rozprawie, która odbyła się 14 grudnia 2011 r.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła E.R., domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w części, tj. w zakresie pkt 1 wyroku oddalającego skargę o wznowienie postępowania, a następnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. W razie zaś uznania przez NSA, iż doszło do nieważności postępowania, na podstawie art. 186 p.p.s.a. wniosła o uchylenie wyroku w całości oraz o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu.
Sądowi pierwszej instancji skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
- 1) art. 6 p.p.s.a., poprzez uznanie, że jako naruszenie tego przepisu nie może być potraktowane niepouczenie skarżącej o możliwości złożenia wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, podczas gdy w sytuacji, w której skarżąca dała wyraz nawet nieprawidłowo, że chciałaby z takiej możliwości skorzystać, Sąd I instancji powinien był pouczyć stronę o prawidłowym trybie dokonywania czynności zmierzających do skorzystania z tego uprawnienia przez stronę,
- 2) art. 7 p.p.s.a. poprzez uznanie, że właściwym było nieodroczenie rozprawy pomimo istnienia znanej sądowi przeszkody, której nie można przezwyciężyć, w związku z postulatem szybkości postępowania, sformułowanym w art. 7 p.p.s.a., podczas gdy sąd administracyjny powinien podejmować czynności zmierzające do szybkiego załatwienia sprawy i dążyć do jej rozstrzygnięcia na pierwszym posiedzeniu, o ile jednak nie doprowadzi to do naruszenia uprawnień procesowych strony,
- 3) art. 109 p.p.s.a. w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. poprzez uznanie, że niecelowym było odraczanie rozprawy, skoro skarżąca o to nie wniosła, jak również oświadczyła, że nie będzie stawiać się na rozprawy nieobowiązkowe podczas gdy istniała inna znana sądowi przeszkoda, której nie można przezwyciężyć, a strona nie wnosiła o rozpoznanie sprawy podczas jej nieobecności, których to okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny nie kwestionuje, co powodowało, że rozprawa powinna zostać odroczona, zaś w konsekwencji jej nieodroczenia doszło do nieważności postępowania,
- 4) art. 271 pkt 2 p.p.s.a. i art. 282 § 2 p.p.s.a., poprzez uznanie, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodziła podstawa wznowienia postępowania i w konsekwencji oddalenie skargi o wznowienie, podczas gdy skarżąca została pozbawiona możności działania w związku z naruszeniem przepisów art. 6 p.p.s.a., art. 7 p.p.s.a. i art. 109 p.p.s.a. w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., zaś naruszenie wskazanych przepisów było bezpośrednią i wyłączną przyczyną pozbawienia strony możności działania.
W uzasadnieniu wskazano, że sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. W przedmiotowej sprawie skarżąca wielokrotnie dawała wyraz temu, że nie jest w stanie samodzielnie zajmować się swoimi sprawami ze względu na udokumentowany ciężki stan zdrowia. Okoliczność ta winna była skutkować właśnie pouczeniem strony przez Sąd o prawidłowym trybie złożenia wniosku o ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu.
Nadto skarżąca podniosła, iż doszło do naruszenia art. 109 p.p.s.a., a w konsekwencji do nieważności postępowania. Sąd uznał bowiem, że niecelowym było odraczanie rozprawy w dniu 14 grudnia 2011 r. pomimo istnienia znanej Sądowi przeszkody, której nie można było przezwyciężyć. Skarżąca wyjaśniła nadto, iż została pozbawiona możności działania, albowiem brak odroczenia rozprawy i powołanie się na błędnie zinterpretowaną zasadę szybkości postępowania (art. 7 p.p.s.a.) nie pozwolił stronie wziąć udziału w jedynej rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym poprzedzającej wydanie wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 powołanej ustawy przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw.
Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej nie sposób dostrzec w czynnościach procesowych sądu I instancji, które doprowadziły do wydania wyroku z dnia 14 grudnia 2011 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Wa 1582/11 naruszeń przepisów postępowania, a zwłaszcza takich, które mogłyby skutkować pozbawieniem możności działania przez stronę skarżącą. Takie bowiem jedynie naruszenie prawa skutkowałoby koniecznością wznowienia postępowania na podstawie art. 271 pkt 2 p.p.s.a.
Sąd I instancji nie naruszył w żadnej mierze art. 6 p.p.s.a., nie udzielając skarżącej pouczenia o możliwości zwrócenia się o ustanowienie radcy prawnego lub adwokata z urzędu. Powołany wyżej przepis nakłada na sąd administracyjny obowiązek udzielania stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek. Sąd nie ma obowiązku udzielania pouczeń co do wszelkich możliwych zachowań, powinien jedynie ograniczyć się do wskazówek celowych z punktu widzenia prawidłowego przebiegu postępowania i zapewnienia gwarancji procesowych strony.
Słusznie uznał WSA w Warszawie, że brak było podstaw do udzielania takiego pouczenia w sytuacji, gdy skarżąca przy skardze złożyła własnoręcznie wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu, w którym uwidoczniono wszystkie formy prawa pomocy, wraz z ustanowieniem adwokata lub radcy prawnego. Skoro w formularzu tym skarżąca zakreśliła jednoznacznie, że wnosi jedynie o zwolnienie od kosztów sądowych, to przyjąć należało, że uczyniła to świadomie i nie było podstaw do zwracania jej uwagi na to, że istnieją inne jeszcze formy prawa pomocy. W tej sytuacji procesowej nie była to bowiem potrzebna wskazówka, o której mowa w art. 6 p.p.s.a. Potrzeba otrzymania takiej wskazówki występuje bowiem jedynie wówczas, gdy z okoliczności sprawy wynika, że strona nie wie o swych uprawnieniach procesowych. Z formularza PPF złożonego przez skarżącą wynikało natomiast jednoznacznie, że strona może ubiegać się o ustanowienie radcy prawnego lub adwokata.
Powołany w skardze kasacyjnej wśród innych podstaw kasacyjnych przepis art. 109 p.p.s.a stanowi, że rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. Odniesienie się do tego zarzutu wymaga dokonania interpretacji pisma skarżącej, które wpłynęło do sądu I instancji w dniu (...) listopada 2011 r., a wniesione zostało po otrzymaniu przez skarżącą zawiadomienia o rozprawie wyznaczonej na dzień 14 grudnia 2011 r. W piśmie tym skarżąca informuje, że z powodu stanu zdrowia nie może się stawić na rozprawy nieobowiązkowe i w związku z tym prosi o oto, by "...tylko wyroki wysyłać do domu". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego treść tego pisma nie budzi wątpliwości i wynika z niego, że skarżąca rezygnuje z powodów zdrowotnych z udziału w rozprawach na których stawiennictwo nie jest obowiązkowe, z tym zastrzeżeniem, że wyroki wydane na tych rozprawach powinny być jej przesyłane.
Zatem skarżąca, oświadczając, że nie zamierza stawiać się na rozprawach "nieobowiązkowych" z przyczyn zdrowotnych przewlekłych i akceptując możliwość wydania na rozprawie pod jej nieobecność wyroku - w istocie wnosi o rozpoznanie sprawy pod jej nieobecność.
Zatem rozpatrzenie sprawy na rozprawie w dniu 14 grudnia 2011 r. nie miało miejsca z naruszeniem art. 109 p.p.s.a., a co za tym idzie nie doszło do zrealizowania się przesłanki nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (pozbawienie strony możliwości obrony swych praw).
W skardze kasacyjnej powołano się także na zarzut naruszenia przez sąd I instancji przepisu art. 7 p.p.s.a., który stanowi, że sąd administracyjny powinien podejmować czynności zmierzające do szybkiego załatwienia sprawy i dążyć do jej rozstrzygnięcia na pierwszym posiedzeniu. Zarzut ten jest bezpodstawny, gdyż WSA w Warszawie powołał go wyłącznie jako argument wspierający zasadność przeprowadzenia rozprawy w dniu 14 grudnia 2011 r., a skoro z przedstawionych wyżej wywodów wynika, że nie było uzasadnionych przyczyn odroczenia rozprawy w tym dniu, to nie sposób uznać za zasadny zarzut naruszenia art. 7 p.p.s.a.
Zarzuty naruszenia art. 271 pkt 2 p.p.s.a. i art. 282 § 2 p.p.s.a. mają charakter wtórny w stosunku do omówionych powyżej podstaw kasacyjnych. Skoro bowiem sąd I instancji słusznie uznał, że przy rozpoznaniu sprawy II SA/Wa 1582/11 na rozprawie w dniu 14 grudnia 2011 r. nie doszło do naruszenia prawa, to nie zachodziła podstawa wznowieniowa określona w art. 271 pkt 2 p.p.s.a. i brak było podstaw do ponownego rozpoznania sprawy w trybie art. 282 § 2 p.p.s.a.
W tym stanie sprawy, uznając wszystkie podstawy kasacyjne za nieusprawiedliwione, Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną oddalił na podstawie art. 184 p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od obciążania skarżącej kosztami postępowania w sprawie na podstawie art. 207§2 p.p.s.a., pomimo oddalenia jej skargi kasacyjnej, uznając, że jej stan zdrowia oraz szczególnie trudna sytuacja życiowa pozwalają na przyjęcie, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w powołanym przepisie.
Wniosek adwokata ustanowionego w ramach prawa pomocy dla skarżącej - o przyznanie jej wynagrodzenia związanego z udziałem w postępowaniu kasacyjnym podlega, zgodnie z art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a., rozpoznaniu przez referendarza sądowego właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego.