Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 679/12, po rozpoznaniu sprawy ze skargi J. K.-K. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP – uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...].
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji podał, że Minister Skarbu Państwa powołaną wyżej decyzją z dnia 24 lutego 2012 r., po rozpatrzeniu odwołania J. K.-K. od decyzji Wojewody Śląskiego z dnia [...] grudnia 2011 r., nr.[...] odmawiającej potwierdzenia J. B. i J. K.-K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K. nieruchomości w T. – utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji podano, że J. B. wnioskiem z dnia 30 października 1990 r. zwróciła się do Urzędu Rejonowego w Częstochowie o przyznanie ekwiwalentu za mienie pozostawione przez J. K. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Ponadto wnioskiem z dnia 28 grudnia 1990 r. J. K.-Ka. wystąpiła do Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miasta Łodzi o przyznanie ekwiwalentu za mienie pozostawione przez A. N. R. na terenach niewchodzących obecnie w skład państwa polskiego. Jedyną spadkobierczynią A. N. R. była I. E. K. (matka wnioskodawczyń).
Z postanowienia Sądu Rejonowego w Częstochowie z dnia 24 października 1990 r., sygn. akt II Ns 2243/90 wynika, że spadek po J. K., na podstawie ustawy nabyły: żona I. K. i córki J. K.-K. oraz J. B. po 1/3 części każda z nich, zaś spadek po I.E. K., na podstawie ustawy, po połowie nabyły córki: J. B. i J. K.-K.
Na okoliczność pozostawienia nieruchomości w T. przez J. K. oraz celem udokumentowania powierzchni i rodzaju nieruchomości pozostawionej przedłożono następujące dokumenty: orzeczenie nr [...] Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Wojewódzki Oddział w Kielcach z dnia [...] lipca 1946 r., orzeczenie PUR Oddział Wojewódzki w Kielcach nr [...] z dnia [...] lipca 1946 r., oświadczenie złożone przez W.a S. i J. O. przed notariuszem Z. J. w dniu 21 września 1945 r., protokół z przesłuchania w charakterze świadków S. B. i W. G. z dnia 14 grudnia 1956 r. (Nr Repertorium [...]). Z wyżej wskazanych dokumentów wynika, iż J. K., ostatnio zamieszkały w T., pozostawił tamże następujący majątek nieruchomy: działkę gruntową o ogólnej powierzchni około 2,50 ha, składającą się z około 2 ha ogrodu i sadu, 0,50 ha pod zabudowaniami oraz dom mieszkalny murowany z cegły, kryty blachą o 8 izbach, o długości 22 m, szerokości 18 m, tudzież budynki gospodarcze (garaż, stajnia i komórka murowana) z cegły, kryte blachą. Ponadto w T. pozostawił młyn turbinowy.
Zgodnie z aktem nadania ziemi z dnia 1 lutego 1957 r. J. K. otrzymał na własność nadział ziemi o obszarze około 1 ha ze stanowiącej własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej W. O wykonaniu wyżej wskazanego aktu świadczy orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Częstochowie z dnia [...] lutego 1957 r. o nadaniu J. K. opisanej nieruchomości na własność. Jak wynika jednak z pisma Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 27 stycznia 1961 r. oba wyżej wymienione akty z powodu uchybień proceduralnych zostały uchylone.
J. B. wnioskiem z dnia 3 kwietnia 1996 r. ponownie wystąpiła do Wojewody Częstochowskiego o przyznanie ekwiwalentu za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowościach T. i B., dołączając dwa operaty szacunkowe.
Kierownik Urzędu Rejonowego w Częstochowie zaświadczeniem z dnia [...] kwietnia 1998 r., nr [...] potwierdził, iż J. B. oraz J. K. posiadają łącznie uprawnienia na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej budynków i lokali stanowiących własność Skarbu Państwa w wysokości 343 000 zł, odpowiadającej wartości nieruchomości pozostawionej przez J. K. w miejscowości T., powiat i województwo T., w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.
W toku postępowania do akt sprawy został dołączony wyrok Sądu Rejonowego w Częstochowie z dnia 2 kwietnia 1998 r., sygn. akt I C 32/98 ustalający, że I. E. K., z domu S., pozostawiła na terenie niewchodzącym obecnie w skład Państwa Polskiego, nieruchomość o powierzchni 16 ha gruntu ornego, na terenie której wybudowane zostały fundamenty pod drewniany budynek mieszkalny.
Oświadczeniem złożonym w Urzędzie Rejonowym w Częstochowie w dniu 5 marca 1998 r. J. B. wskazała J. K.-K. jako osobę uprawnioną do otrzymania rekompensaty za mienie pozostawione przez A. R. Wnioskiem z dnia 16 marca 2001 r. J. B. zwróciła się do Urzędu Miasta w Częstochowie o wydanie zaświadczenia potwierdzającego wartość mienia pozostawionego poza granicami kraju przez I. E. K. Pismem z dnia 22 marca 2001r. została poinformowana, iż przedłożony dotychczas do akt sprawy operat szacunkowy, określający wartość nieruchomości pozostawionej w miejscowości B., jest nieaktualny.
Wobec zmiany stanu prawnego w zakresie potwierdzenia prawa do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie, J. K.-K. wnioskiem z dnia 8 grudnia 2008 r., zwróciła się do Wojewody Śląskiego o ujawnienie w Wojewódzkim Rejestrze Uprawnień wybranej formy realizacji prawa do rekompensaty. Z tożsamym wnioskiem w dniu 11 grudnia 2008 r. wystąpiła J. B. Pismem z dnia 6 listopada 2009 r. Śląski Urząd Wojewódzki zwrócił się do Śląskiego Stowarzyszenia Rzeczoznawców Majątkowych o wykonanie oceny prawidłowości sporządzenia operatu szacunkowego sporządzonego przez T. S. oraz biegłego sądowego R. B. Wojewoda Śląski powziął bowiem wątpliwość co do wykonania wyżej wskazanego operatu szacunkowego zgodnie z przepisami dotyczącymi zasad szacowania tzw. mienia zabużańskiego. Jak wynika z odpowiedzi udzielonej przez Śląskie Stowarzyszenie Rzeczoznawców Majątkowych, dokonanie takiej oceny jest niemożliwe po upływie 3 lat od daty sporządzenia operatu szacunkowego.
Wobec powyższego Wojewoda Śląski pismem z dnia 12 marca 2010 r. zwrócił się do Polskiej Federacji Stowarzyszeń Rzeczoznawców Majątkowych z analogicznym zapytaniem. W opinii Komisji Arbitrażowej przy Polskiej Federacji Stowarzyszeń Rzeczoznawców Majątkowych z dnia 8 listopada 2010 r. wyjaśniono, że sporządzony przez T. S. i R. B. operat szacunkowy z dnia 18 kwietnia 1996 r. nie powinien stanowić na dzień 1 kwietnia 1998 r. podstawy do określenia wartości nieruchomości w zaświadczeniu Kierownika Urzędu Rejonowego o potwierdzeniu uprawnień, ze względu na ujawnione rozbieżności w stanach prawnych w zakresie uwarunkowań wyceny pozostawionej nieruchomości między dniem 18 kwietnia 1996 r., a dniem 1 kwietnia 1998 r.
W następstwie ww. okoliczności Wojewoda Śląski ostateczną decyzją z dnia [...] lutego 2011 r., nr [...] stwierdził nieważność zaświadczenia Kierownika Urzędu Rejonowego w Częstochowie z dnia [...] kwietnia 1998 r. potwierdzającego, że J. B. oraz J. K.-K. przysługuje prawo do realizacji uprawnień wynikających z art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Wobec powyższego Wojewoda Śląski, prowadząc postępowanie w oparciu o przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, pismem z dnia 21 marca 2011 r. wezwał J. B. oraz J. K.-K. do uzupełnienia braków formalnych wniosku.
W oświadczeniu złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej z dnia 15 lipca 2011 r. J. K.-K. wskazała, że w okresie wojny do roku 1944 r., wraz z ojcem – J. K. i matką – I. E. K., zamieszkiwali w C. przy ul. [...]. Powyższe potwierdzają dokumenty przekazane przez Centralne Archiwum Wojskowe, ankieta I. E. K. złożona celem uzyskania dowodu osobistego oraz karta osobowa E. K., z których wynika, że wyżej wskazani do 1939 r. oraz w czasie okupacji zamieszkiwali w miejscowości C. Ponadto w dniu 3 sierpnia 2011 r. J. K.-K. oświadczyła, pod rygorem odpowiedzialności karnej, że jej ojciec pełniąc służbą wojskową w tym okresie (tj. 1 września 1939 r.) przebywał na terenie Okręgowego Szpitala Wojskowego w C. Z protokołu przesłuchania J. K.-K., sporządzonego przez Wojewodę Łódzkiego w dniu 22 września 2011 r. wynika, że J. K. na dzień 1 września 1939 r. zamieszkiwał w C. jako Komendant II Okręgowego Szpitala Wojskowego, tj. przebywał jako lekarz i komendant (służbowo). Z ww. protokołu wynika również, że J. K. zamieszkiwał w C. do 1944 r.
Wojewoda Śląski decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] odmówił J. B. i J. K.-K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości przez J. K. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tj. w miejscowości T. Organ I instancji wskazał, że z akt sprawy wynika, iż J. K. w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwał na terytorium obecnego państwa polskiego, tj. w C., gdzie pracował jako lekarz w szpitalu wojskowym. Tym samym nie spełnił przesłanki wynikającej z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Odwołanie od decyzji organu I instancji wniosła J. K.-K.
Minister Skarbu Państwa, podzielając w pełni stanowisko Wojewody Śląskiego, decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...] utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu wyjaśnił, że kwestie rekompensat za "mienie zabużańskie" reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, dalej powołana jako "ustawa". Zgodnie z treścią art. 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1;
- 2) posiada obywatelstwo polskie.
Organ II instancji podniósł, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. nie wyjaśnia co należy rozumieć pod pojęciem "zamieszkiwanie", w związku z czym w tej materii należy się odnieść do art. 25 k.c., a następnie przyjąć, że "zamieszkanie" jest to miejscowość, w której dana osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu. Na miejsce zamieszkania składają się dwa składniki: obiektywny, czyli pobyt stały w danej miejscowości (corpus) oraz subiektywny w postaci uzewnętrznionego zamiaru, woli tego pobytu (animus). Łączne występowanie tych składników pozwala wskazać daną miejscowość jako centrum życiowej aktywności osoby, w którym koncentrują się jej interesy osobiste i majątkowe. Składnikiem pobytu stałego jest realizowanie w danej miejscowości obiektywnie sprawdzalnej aktywności życiowej (rodzinnej, zawodowej, społecznej). Pobyt stały w danym lokalu stanowi z kolei fakt zamieszkiwania w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego lub długotrwałego przebywania oraz wolą koncentracji spraw życiowych jednostki. Za taki zaś zamiar uznać należy osiedlenie się w związku z oddelegowaniem do pracy.
Organ odwoławczy wskazał, że opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez J. K. nastąpiło przed wybuchem drugiej wojny światowej i związane było ze zmianą miejsca pełnienia służby wojskowej w zawodzie lekarza w miejscowości C. Minister Skarbu Państwa stwierdził, że J. K., jako żołnierz oraz jednocześnie lekarz pełniący swoją służbę na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, pierwotnie pozostawił mienie poza obecnymi granicami RP, jednak w zupełnie innych okolicznościach, niż te określone w art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy, zaś żaden z dokumentów zgromadzonych w trakcie postępowania nie dowodził istnienia jakiejkolwiek aktywności życiowej J. K. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Za bezsporny organ uznał fakt pozostawienia przez J. K. nieruchomości położonej w T. Podkreślił jednak, że prawo do rekompensaty wynikające z przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie przysługuje wszystkim właścicielom, którzy pozostawili swoje mienie poza obecnymi granicami państwa polskiego, a jedynie tym, którzy spełniali przesłanki określone w art. 1 i art. 2 ustawy.
W przedmiotowej sprawie, ze względu na brak kumulatywnego spełnienia przez właściciela nieruchomości pozostawionej przesłanek zawartych w art. 2 pkt 1 ustawy, zasadnym była, zdaniem Ministra, odmowa potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz jego następców prawnych.
Skargę na decyzję z dnia 24 lutego 2012 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła J. K.-K. Zarzuciła naruszenie norm prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a nadto art. 64 ust. 2 i art. 87 ust. 1 w związku z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a także naruszenie prawa procesowego mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, 7, 8, 76, 77 i 80 k.p.a. wskutek dokonania błędnych ustaleń.
Skarżąca podkreśliła m.in., że pełniąc służbę J. K. nie utracił swego miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, czyli w T., a więc pozostawił swoje mienie w warunkach określonych w art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 2 ustawy. J. K.-K. wyjaśniła, że z jej zeznań, a także ze znajdujących się w aktach dokumentów dotyczących służby wojskowej wynika, że J. K. pełnił służbę również na Wschodzie, a po wybuchu wojny, zostawszy Komendantem Szpitala Polowego, poruszał się zgodnie z rozkazami zależnie od linii frontu. Po wkroczeniu wojsk rosyjskich na terytorium Polski dowodzony przez niego Szpital Polowy znajdował się w miejscowości Równe i wówczas został rozwiązany. J. K. zagrożony aresztowaniem przez NKWD, jako polski oficer, wyjechał do Lwowa, skąd również w końcu 1939 r. musiał uciec. W 1944 r. zagrożony wydanym na niego przez nacjonalistów ukraińskich wyrokiem śmierci opuścił C. i udał się wraz z żoną i córką do Częstochowy, gdzie zmarł.
W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko prezentowane w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej: "p.p.s.a.").
W ocenie Sądu I instancji stan faktyczny ustalony w sprawie przez organ I instancji i w całości zaakceptowany przez organ odwoławczy został tylko częściowo ustalony prawidłowo. W konsekwencji, analiza zebranych w sprawie materiałów i ustalenia, jakich dokonały organy orzekające, są niewłaściwe i nie znajdują oparcia w zgromadzonych dokumentach. Takie działanie organu skutkuje niewłaściwą interpretacją i zastosowaniem przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418, ze zm.) – dalej: "ustawa o rekompensacie", której przepisy stanowiły materialnoprawną podstawę wydanych decyzji.
Sąd I instancji podniósł, że Wojewoda Śląski odmówił skarżącej i jej siostrze potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez ich ojca J. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości T., a Minister Skarbu Państwa rozstrzygnięcie to utrzymał w mocy, powołując się na art. 2 omawianej ustawy. Organ wskazał, że kwestią sporną oraz podstawą odmownej decyzji jest fakt zamieszkiwania właściciela nieruchomości (J. K.) w dniu 1 września 1939 r. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej. Minister interpretując art. 25 k.c., obowiązujący w dacie wejścia w życie ustawy o rekompensacie, dotyczący pojęcia miejsca zamieszkania wskazał, iż o miejscu zamieszkania rozstrzyga całokształt okoliczności. Składnikiem pobytu stałego miejsca zamieszkania jest realizowanie w danej miejscowości obiektywnie sprawdzalnej aktywności życiowej (rodzinnej, zawodowej, społecznej).
Za taki zaś zamiar organ uznał osiedlenie się w związku z oddelegowaniem do pracy. W konsekwencji, zdaniem organów administracji, skoro opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez J. K. nastąpiło przed wybuchem drugiej wojny światowej i, jak wynika z akt sprawy, było związane ze zmianą miejsca pełnienia służby wojskowej w zawodzie lekarza – to niewątpliwie centrum życiowym właściciela pozostawionej nieruchomości była miejscowość C. L., i to zarówno przed dniem 1 września 1939 r., w tym dniu, jak i po 1 września 1939 r. Na powyższe, zdaniem Ministra, wskazują dokumenty zgromadzone w sprawie jak: dokumenty przekazane przez Centralne Archiwum Wojskowe, ankieta I. E. K. złożona – celem uzyskania dowodu osobistego, karta osobowa E. K., oraz zeznania strony postępowania złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej.
Zdaniem Sądu I instancji z powyższym stanowiskiem organu nie można się zgodzić. Z treści znajdującego się w aktach sprawy dokumentu pochodzącego z Centralnego Archiwum Wojskowego – Arkusz Ewidencyjno-Kwalifikacyjny, obrazującego dokładny przebieg służby wojskowej J. K. (s.
6) – J. K. od 1926 r. przebywał w kilku miejscowościach (C., L., W., T., G.). Potwierdza to także sama strona postępowania J. K.-K. w oświadczeniu z dnia 15 lipca 2011 r. wskazując, iż ojciec pełniąc służbę wojskową poruszał się zgodnie z rozkazami wojskowymi w czasie wojny i po jej zakończeniu. W ocenie Sądu I instancji, służbowe przeniesienie ojca wnioskodawczyni do służby jako żołnierza-lekarza, w sytuacji kiedy jego rodzina pozostawała poza C. (we Lwowie) wcale nie świadczy o stałym opuszczeniu miejsca zamieszkania, a jedynie o charakterze wykonywanej pracy, związanej z rozkazami wojskowymi. Fakt, iż ośrodek rodzinny był we Lwowie, w dniu 1 września 1939 r., potwierdza karta osobowa I. K. (żony), w której wskazano jako miejsce zamieszkania do 1 września 1939 r. – Lwów, zaś w czasie okupacji – C. Należy jednak domniemywać, iż miejscem zamieszkania rodziny, także po dniu 1 września 1939 r., pozostawał Lwów, skoro w dniu 1 stycznia 1940 r. urodziła się tam skarżąca J.K.-K. Na to z kolei, wskazuje kserokopia dowodu osobistego, znajdującego się w aktach sprawy. Przeczy to więc stanowisku Ministra, który stwierdził, iż składnikiem pobytu stałego jest realizowanie w danej miejscowości obiektywnie sprawdzalnej aktywności życiowej (rodzinnej, zawodowej, społecznej), skoro rodzina przebywała w dniu 1 września 1939 r. (i po tym dniu) we Lwowie, a dopiero w późniejszym okresie przeniosła się do C. Lubelskiego.
Sąd I instancji podał także, że Minister stwierdził także, iż J. K. – lekarz pełniący służbę na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, pierwotnie pozostawił mienie poza obecnymi granicami RP, jednak w zupełnie innych okolicznościach, niż te określone w art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy. Na tę okoliczność, zdaniem Sądu I instancji, organ nie przeprowadził wystarczających wyjaśnień. Ponadto, przyjmując pogląd Ministra, iż w sytuacji przemieszczenia się osoby wojskowej (bez rodziny), w związku z rozkazem, następowałaby zmiana miejsca zamieszkania (np. co kilka miesięcy), następowałoby automatycznie i nie wypełnienie przesłanek z art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy o rekompensacie.
Zdaniem Sądu I instancji w postępowaniu administracyjnym nie ma miejsca na taki stopień ogólności twierdzeń, jak miały miejsce w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wydane rozstrzygnięcia muszą wynikać z jednoznacznego ustalonego stanu faktycznego. W konsekwencji Sąd uznał, że kontrolowane postępowanie nie wyjaśniło istoty rozpatrywanej sprawy, organ nie poczynił wszystkich niezbędnych ustaleń, przez co nie wyjaśnił dokładnie sprawy i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego. Zapadła decyzja wydana została z naruszeniem przepisów art. 7 i art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz z naruszeniem art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Minister Skarbu Państwa reprezentowany przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok Sądu I instancji w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- 1) naruszenie prawa materialnego, to jest art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) poprzez bezzasadne zarzucenie organom administracji publicznej, iż błędnie uznały, że J. K. w dniu 1 września 1939 r. nie zamieszkiwał na terytorium byłej RP;
- 2) naruszenie przepisów prawa procesowego, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. poprzez bezzasadne zarzucenie naruszenia przez organ przepisów art. 7, art. 75 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz bezzasadne uznanie, że organ niedostatecznie ustalił stan faktyczny sprawy, w sytuacji gdy ciężar dowodu spoczywa również na stronie i to ją obciążają negatywne konsekwencje nieudowodnienia konkretnych przesłanek – co miało istotny wpływ na wynik postępowania.
W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi J. K.-K. na decyzję Ministra Skarbu Państwa, a ponadto o zasądzenie na rzecz Ministra Skarbu Państwa kosztów postępowania według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że niebudzący wątpliwości jest fakt, iż centrum życiowym J. K., zarówno przed dniem 1 września 1939 r., w tym dniu, jak i po dniu 1 września 1939 r., była miejscowość C. Z materiału dowodowego zgromadzonego w przedmiotowej sprawie wynika bowiem, że J. K., jako żołnierz oraz jednocześnie lekarz pełnił swoją służbę na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wskazano także, że żaden z dokumentów zgromadzonych w trakcie postępowania nie dowodzi istnienia jakiejkolwiek aktywności życiowej J. K., poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a powyższe potwierdza również oświadczenie J. K.-K. złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej z dnia 15 lipca 2011 r. i dokumenty przekazane przez Centralne Archiwum Wojskowe dotyczące przebiegu sprawowania służby przez J. K. Za nieuzasadnione należy więc uznać zdaniem Ministra zarzuty Sądu, dotyczące niedokładnego wyjaśnienia okoliczności powrotu na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zwłaszcza że mimo spoczywającym na stronie ciężarze dowodów, w przedmiotowej sprawie organ wojewódzki prowadził również postępowanie wyjaśniające z urzędu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie okoliczności uzasadniające nieważność postępowania. Tego rodzaju okoliczności wskazane w art. 183 § 2 ustawy, w rozpatrywanej sprawie nie zachodziły. Z tego względu postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności podstaw kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej, które okazały się nieuzasadnione.
Na wstępie omówienia przez Naczelny Sąd Administracyjny wymagają kwestie związane z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12 oraz z wynikającą z treści tego wyroku nowelizacją ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). Przepisy powołanej ustawy (w jej pierwotnym brzmieniu) przewidywały, że oprócz przesłanek obiektywnych, wymienionych w art. 1 tej ustawy, które musi spełniać były właściciel mienia pozostawionego na Kresach Wschodnich, by moc skutecznie ubiegać się o potwierdzenie przysługującego mu prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia ww. mienia, musi on również spełniać przesłanki podmiotowe. Określa je zaś art. 2 ustawy, który – w dacie orzekania przez organy obu instancji, a także przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – stanowił, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie.
W dniu 27 lutego 2014 r. weszła jednak w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 2014 r., poz. 195), która zmieniła art. 2 pkt 1 cytowanej wyżej ustawy w ten sposób, iż obecnie do wymogów podmiotowych, które musi spełniać były właściciel mienia pozostawionego należy by: był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz.U. Nr 101, poz. 580 ze zm.) lub b) art. 24 K.p.c. z 1932 r. lub c) § 3–10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności (Dz.U. Nr 54, poz. 489 ze zm.) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić.
Wyjaśnienia przy tym wymaga, że wprawdzie – co do zasady – Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę kasacyjną ocenia legalność wyroku sądu I instancji i przez to również zaskarżonej decyzji, biorąc pod uwagę stan prawny, jaki obowiązywał w dacie ich wydawania, ale sytuacja, która wystąpiła w sprawie rozpoznawanej była szczególna. Przedstawiona bowiem wyżej nowelizacja ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. podyktowana została treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. (sygn. akt SK 11/12), w którym Trybunał stwierdził, że art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Jednocześnie Trybunał postanowił, by – na zasadzie art. 190 ust. 3 Konstytucji – ww. przepis, we wspomnianym zakresie, utracił moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku (termin ten upłynął w dniu 30 kwietnia 2014 r.).
Istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy mają skutki prawne związane z wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12. Jeżeli bowiem (tak jak w sprawie niniejszej) po wniesieniu skargi kasacyjnej Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP przepisu, na podstawie którego zostało wydane zaskarżone orzeczenie, NSA powinien – stosując bezpośrednio art. 190 ust. 1 i 4 Konstytucji RP – uwzględnić wyrok TK, nie będąc związany granicami skargi kasacyjnej (tak uchwała NSA z dnia 7 grudnia 2009 r., sygn. akt I OPS 9/09). W rozpoznawanej sprawie norma prawna, której niekonstytucyjność stwierdził TK w powołanym wyroku z dnia 23 października 2012 r. była elementem podstawy prawnej zaskarżonego wyroku, przepis uznany przez TK za niekonstytucyjny stał się jedną z podstaw kasacyjnych powołanych przez Ministra Skarbu Państwa, powyższy wyrok TK został wydany już po wniesieniu skargi kasacyjnej.
W powyższej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny, kierując się stanowiskiem zajętym w uchwale sygn. akt I OPS 9/09 obowiązany był z urzędu, niezależnie od podstaw kasacyjnych wskazanych przez Ministra Skarbu Państwa i ich uzasadnienia do dokonania oceny zaskarżonego wyroku z uwzględnieniem skutków prawnych powyższego wyroku TK.
W wyroku z dnia 23 października 2012 r. Trybunał stwierdził, że norma prawna, zgodnie z którą uzyskanie prawa do rekompensaty zależało od zamieszkiwania właściciela nieruchomości na byłym terytorium Polski w dniu 1 września 1939 r., jest niezgodna z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Zasadniczym skutkiem prawnym ogłoszenia tego wyroku było obalenie domniemania zgodności normy o powyższej treści z Konstytucją. W konsekwencji – niezależnie od tego, że TK odroczył utratę mocy art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty (w zakresie wskazanym w sentencji wyroku) – norma wyrażona w tym przepisie, uwarunkowująca przyznanie rekompensaty od zamieszkiwania na terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., jest pozbawiona domniemania konstytucyjności.
Z tego powodu NSA stwierdził, że w sprawie, której przedmiotem jest potwierdzenie prawa do rekompensaty, nie ma zastosowania art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty w zakresie, w jakim przepis ten uzależnia przyznanie rekompensaty od zamieszkiwania na byłym terytorium RP w dniu 1 września 1939 r. Dla ustalenia, czy stronom przysługuje prawo do rekompensaty jest zatem bez znaczenia, gdzie zamieszkiwał właściciel nieruchomości w chwili wybuchu II wojny światowej. Wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty powinien być rozpoznany ponownie, z pominięciem normy uznanej za niekonstytucyjną wyrokiem TK, sygn. akt SK 11/12. Jakkolwiek analizowany wyrok TK nie ma mocy wstecznej, to należy przyjąć, że norma o treści wskazanej w sentencji tego wyroku była już od momentu jej wejścia w życie niezgodna z prawem do równej ochrony praw majątkowych (art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP).
W konsekwencji, stosowanie tej normy w sprawach indywidualnych prowadziło od samego początku jej obowiązywania do wydawania decyzji naruszających Konstytucję. A zatem decyzje, którymi odmówiono prawa do rekompensaty, już w chwili ich wydania naruszały prawa podmiotowe osób wnioskujących, wynikające z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (takie stanowisko wyrażone zostało w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 października 2012 r., sygn. akt I OSK 1497/11 i z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 2296/12.
Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że – mimo tego, iż w zaskarżonym wyroku Sąd I instancji zastosował art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zakresie, który został oceniony przez TK jako niezgodny z Konstytucją RP – treść rozstrzygnięcia zawartego w tym wyroku, niezależnie od jego uzasadnienia, odpowiada prawu. Uchylenie zaskarżonych decyzji odmawiających przyznanie prawa do rekompensaty, skutkujące koniecznością ponownego rozpoznania sprawy, jest bowiem uzasadnione w świetle nowych okoliczności, jakie powstały na skutek wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12.
Ponownie rozpoznając sprawę Wojewoda Śląski winien poczynić ustalenia faktyczne dotyczące miejsca zamieszkania J. K. w rozumieniu przepisów wymienionych w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty... w jej aktualnym brzmieniu, obowiązującym od dnia 27 lutego 2014 r. Organ winien przy tym zwrócić m.in. uwagę, że przepisy te – w odróżnieniu od art. 25 k.c. – umożliwiały osobie fizycznej posiadanie kilku miejsc zamieszkania, zaś zgodnie z treścią § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r., za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach miała być uważana, stosownie do okoliczności, jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiadała siedzibę główną, lub w której wykonywa swój zawód lub urząd, lub gdzie znajdowała się jej majętność.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w myśl art. 204 pkt 2 p.p.s.a.