Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 maja 2013 r. sygn. akt II SA/Wa 678/13 oddalił skargę P. R. i M. R. – reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową B. R.-W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2012 r., odmawiającą przyznania małoletnim P. R. i M. R., reprezentowanym przez ich matkę – B. S.-R., renty rodzinnej w drodze wyjątku po ich ojcu – J. R., zmarłym w dniu 11 lutego 2012r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekał w następującym stanie faktycznym.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2013 r. utrzymał w mocy swoją poprzedzającą decyzję z dnia 6 grudnia 2012 r., odmawiającą przyznania małoletnim P. R. i M. R., reprezentowanym przez ich matkę – B. S.-R., renty rodzinnej w drodze wyjątku po ich ojcu – J. R., zmarłym w dniu 11 lutego 2012 r.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wskazał, że świadczenie, które wnoszą zainteresowani wynika z art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS. Podkreślił, że świadczenie to jest związane ze świadczeniem przysługującym osobie zmarłej.
Podniósł, że renta rodzinna udzielana na zasadach art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może być przyznana dla małoletnich dzieci, ponieważ ich zmarły ojciec nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu tej ustawy. Jak ustalił organ J. R. pobierał rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003r. o rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.). Zauważył, że ustawa ta nie przewiduje prawa do renty rodzinnej dla członków rodziny po zmarłym. Brak związku pomiędzy ustawą o emeryturach i rentach z FUS a ustawą o rencie socjalnej nie może stanowić szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Ponadto organ zaznaczył, że ubiegający o rentę rodzinną po zmarłym ojcu nie spełniają przesłanki dotyczącej braku niezbędnych środków utrzymania, które nie mogą przekraczać wysokości najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2012 r. wynosi 799,18 zł (brutto) miesięcznie. Jak ustalił organ dochód na osobę w tej rodzinie wyniósł 1158,44 zł. brutto i tym samym przekroczył wysokość najniższej emerytury, co nie pozwoliło mu przyjąć, iż dzieci pozostają bez niezbędnych środków utrzymania.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję złożyła matka B. R.-W. w imieniu małoletnich P. R. i M. R., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.
Zarzucono w niej naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez wadliwe przyjęcie, iż w tej sprawie nie są spełnione przesłanki z wymienionego przepisu, do przyznania małoletnim dzieciom renty rodzinnej w drodze wyjątku. Zdaniem skarżącej naruszono art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz 107 § 3 Kpa, poprzez niewyczerpujące zebranie i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego, a także niedostateczne uzasadnienie wydanej decyzji.
Na potwierdzenie zarzutów skarżąca opisała przebieg choroby męża, który od dziecka był osobą niepełnosprawną oraz sytuację życiową całej rodziny. Wskazała, że chorował na postępujący zanik mięśni, - genetyczna dystrofia mięśniowa o charakterze tzw. mutacji przypadkowej (zaświadczenie lekarskie z dnia 8 lutego 1985 r.). W wieku 8 nie poruszał się samodzielnie, a w wieku 14 lat poruszał się tylko na wózku inwalidzkim i ósmą klasę szkoły podstawowej skończył już w trybie indywidualnym. Choroba szybko postępowała. Wymagał pomocy we wszystkich podstawowych czynnościach życiowo - fizjologicznych, takich jak ubieranie, karmienie, korzystanie z toalety. Był całkowicie uzależniony od pomocy innych osób. Orzeczeniem z dnia 10 stycznia 2011 r. zaliczono J. R. do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, uznając go na stałe za niezdolnego do pracy. Nie miał możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy i wymagał stałej opieki - początkowo matki a później swojej żony.
Ukończył szkołę zawodową o profilu dziewiarz i kilkanaście różnych kursów komputerowych. Hobbystycznie zajmował się grafiką komputerową, (tworzeniem stron internetowych). Nie wykorzystywał zainteresowań do celów zarobkowych ze względu na ciężki stan zdrowia. Matka małoletnich – B. S.-R. obecnie B. R.-W. również od dzieciństwa jest osobą niepełnosprawną zaliczoną do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, wymagającą częściowej opieki i rehabilitacji. Jej niepełnosprawność jest wynikiem przeżytego w wieku 9-ciu lat, poważnego wypadku. Dzieci P. R. lat 12 i M. R. – lat 10 uczęszczają do szkoły.
Odnosząc się do sytuacji majątkowej rodziny wskazała, że po śmierci J. R. jedynym źródłem jej utrzymania było wynagrodzenie z tytułu pracy B. R.-W. w kwocie 2.698,18 zł. miesięcznie. Z przedstawionych wydatków wynikało, że prowadzą normalny tryb życia. Zaspokajają jedynie podstawowe potrzeby, dbając przy tym o edukację i prawidłowy rozwój zainteresowań dzieci. Majątek rodziny stanowi mieszkanie własnościowe o pow. 49,7 m² oraz będący współwłasnością B. R.-W. i jej ojca, samochód marki VW Caddy (rok produkcji 2000) przystosowany dla osób niepełnosprawnych przewożonych na wózkach inwalidzkich.
W ocenie skarżących analiza art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS prowadzi do wniosku, że w szczególnej sytuacji w jakiej znalazł się ojciec dzieci (niepełnosprawność w stopniu wykluczającym podjęcia zatrudnienia) i wobec tego niespełnienie ustawowych warunków uzyskania prawa do emerytury lub renty możliwe jest przyznanie w drodze wyjątku świadczenia w postaci renty rodzinnej po ojcu małoletnim dzieciom.
Na tym, w ocenie skarżących, polega "szczególność" tej sytuacji, która stanowiła podstawę prośby do Prezesa ZUS o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
Odnosząc się do. twierdzenia, że wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby małoletnie dzieci pozostawały bez niezbędnych środków na utrzymanie, podniesiono w skardze, iż o sytuacji materialnej danej rodziny nie świadczy wyłącznie dochód przypadający na osobę, ale przede wszystkim stosunek wielkości niezbędnych wydatków do uzyskiwanych dochodów. Podkreślono, że w sytuacji rodziny R. takimi niestandardowymi, niezbędnymi wydatkami są chociażby wydatki związane z rehabilitacją B. R.-W., która od dzieciństwa jest osobą niepełnosprawną. Ocena niezbędności, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, powinna być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji skarżącego. Organ nie tylko nie dokonał w zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji ustaleń w tym zakresie, pomijając konieczność ponoszenia stałych wydatków na utrzymanie małoletnich dzieci oraz kosztów mojej rehabilitacji.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wnosił o jej oddalenie, wskazując na argumentację zawartą w uzasadnieniach obu decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę zajął stanowisko, że art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS adresowany jest wyłącznie do kręgu osób ubezpieczonych, co wprost wynika z jego początkowego brzmienia. W ocenie Sądu zasadniczą przesłanką warunkującą możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku było istnienie związku ubezpieczonego z ubezpieczeniem z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zmarły ojciec dzieci – J. R. nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ww. ustawy. Z przedłożonej dokumentacji wynikało, że J. R. pobierał rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003r. o rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.). Powyższe zdaniem Sądu w ogóle wykluczyło J.R. z grona osób uprawnionych do świadczeń przewidzianych w tej ustawie, w tym również przewidzianego w niej w art. 83 świadczenia w drodze wyjątku.
Sąd uznał, że użyte w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienie w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania przez zainteresowanego danego świadczenia w trybie zwykłym, ale przy jednoczesnym założeniu istnienia jego związku z tym ubezpieczeniem.
Sąd zważył, że z uwagi na to, że w niniejszej sprawie zaistniała generalna przesłanka wyłączająca możliwość zastosowania dochodzonego świadczenia, rozważanie dalszych przesłanek warunkujących jego przyznanie – tu rozważanie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przez organ sytuacji materialnej rodziny, było w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zbędne. Aspekty skargi, które odnoszą się do sytuacji materialnej rodziny nie miały w niniejszej sprawie żadnego znaczenia.
Skarżąca w dniu 24 lipca 2013 r. złożyła skargę kasacyjną na powyższy wyrok zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji.
Skarżąca podniosła zarzut naruszenia przez Sąd prawa materialnego – art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), poprzez błędną jego wykładnię. Stwierdziła, że przepis ten znajduje zastosowanie wobec tych wszystkich osób, którzy nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, w tym wobec małoletnich stron postępowania.
Jednocześnie wniosła o przedstawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego czy art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest zgodny z art. 2 Konstytucji w zakresie w jakim wyłącza z grona osób uprawnionych doświadczenia "w drodze wyjątku" osoby, które z uwagi na swoją chorobę nie były zdolne do pracy i nie mogły podlegać ubezpieczeniu z ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Uzasadniając zarzuty podniosła, że w realiach niniejszej sprawy zachodzą podstawy do przyznania małoletnim stronom świadczenia w drodze wyjątku albowiem przemawiają za tym szczególne okoliczności a strony nie spełniają określonych ustawą warunków do uzyskania tych świadczeń. Podkreśliła, że ojciec małoletnich dzieci ze względu na swoja chorobę i znaczną niepełnosprawność nigdy nie mógł uzyskać przymiotu ubezpieczonego. Tą okoliczność należy poczytać za wyjątkową i w ramach wyjątku przyznać małoletnim świadczenie w oparciu o ten przepis ustawy.
Motywując wystąpienie z pytaniem prawnym do TK wskazała, że rażąco sprzeczne z interesem społecznym jest wyłączenie z grona uprawnionych do świadczenia w drodze wyjątku, osób które z uwagi na swoja chorobę nie były zdolne do pracy i nie mogły podlegać ubezpieczeniu społecznemu z ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Od odpowiedzi na postawione przez nią pytanie zależy rozstrzygnięcie niniejszej sprawy.
Organ w odpowiedzi na skargę kasacyjną uznał za słuszne stanowisko Sądu zajęte w zaskarżonym wyroku i podkreślił brak podstaw do zastosowania kwestionowanego art. 83 ust 1. ustawy o emeryturach i rentach z FUS w rozumieniu przyjętym przez skarżącą. Zauważył, że powyższy przepis adresowany jest wyłącznie do kręgu osób ubezpieczonych, co wprost wynika z jego początkowego brzmienia. Zasadniczą przesłanką warunkującą możliwość przyznania świadczenia jest istnienie związku ubezpieczonego z ubezpieczeniem z FUS. Zmarły ojciec nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu w.w. ustawy. Korzystał z renty socjalnej, które to świadczenie nie miało nic wspólnego ze świadczeniami przewidzianymi w powołanej ustawie. Wobec powyższego pozostali po nim członkowie rodziny nie są osobami pozostałymi po osobie ubezpieczonej i nie może im być przyznane świadczenie rentowe w żadnym trybie – także w drodze wyjątku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 183 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2002.153.1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Z urzędu bierze pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 P.p.s.a. przesłanek nieważności nie występowała Skarga kasacyjna rozpoznawana w tym zakresie nie zawierała usprawiedliwionych podstaw i nie zasługiwała na uwzględnienie.
Chybiony w istocie okazał się zarzut naruszenia prawa materialnego w zakresie art. 83 ust.1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powołany art. 83 ust.1 stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten wymienia kumulatywne warunki przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Zatem, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mógł przyznać przedmiotowe świadczenie konieczne jest łączne spełnienie wszystkich wymienionych w nim przesłanek. Każda z przesłanek podlega osobnej ocenie przez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu, bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu.
Z powyższego wynika, że w omawianej kategorii spraw decydujące znaczenie ma przede wszystkim status osoby, której przedmiotowe świadczenie ma być przyznane. Świadczenie to niewątpliwie finansowane jest z budżetu państwa, ale ma charakter ubezpieczeniowy a nie socjalny. Adresowane jest więc tylko do ubezpieczonych lub pozostałych po nich członków rodziny. Chodzi tu przy tym o ubezpieczonego, którego definicję legalną zawiera art. 4 pkt 13 ustawy, stanowiąc, że ubezpieczonym jest osoba podlegająca ubezpieczeniom emerytalno - rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych a także osoba, która przed wejściem w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Ubezpieczonym w tym znaczeniu jest zatem osoba, która kiedykolwiek podlegała jednemu z ubezpieczeń określonych w tym przepisie, z wyłączeniem tylko ubezpieczenia społecznego rolników, które jest nadal odrębne i nieobjęte przepisami o systemie ubezpieczeń społecznych.
Świadczenie z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z funduszu FUS jest umiejscowione w systemie ubezpieczeń społecznych. Wynika z tego, że musi być ono powiązane z występowaniem okresu ubezpieczenia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji, a poprzednio Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, bezbłędnie przyjęli, że J. R. powyższego warunku nie spełniał, a w konsekwencji jego dzieci P. R., M. R. nie mogą być uznane za osoby pozostałe po ubezpieczonym. Z ustaleń faktycznych przyjętych w zaskarżonym wyroku i niepodważonych skutecznie przez skargę kasacyjną wynika bowiem, że J. R. zmarł w wieku 41 lat. Z okresu jego aktywności zawodowej brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących na to, że kiedykolwiek był on zatrudniony legalnie i z tego tytułu podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu. Takimi dowodami nie dysponował Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Na jakiekolwiek okresy ubezpieczenia społecznego byłego męża nie powoływała się w trakcie postępowania administracyjnego także matka dzieci. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że wobec zmarłego od urodzenia orzeczona była całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji, nigdy nie podlegał ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia.
Oznacza to, że skoro zmarły nie podlegał ubezpieczeniu, to ani jemu ani pozostałym po jego śmierci dzieciom nie mogły być przyznane świadczenia wynikające z art. 83 ust.1.
Niespełnienie przez ubiegającego się jednej z przesłanek warunkujących łącznie uzyskanie przedmiotowego uprawnienia, wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia. Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie nie można zatem zarzucić naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Sąd kasacyjny nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku zawartego w skardze kasacyjnej o skierowanie pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego w trybie art. 193 Konstytucji RP
Nie budzi wątpliwości bowiem co do konstytucyjności, mający w sprawie zastosowanie przepis art. 83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS
Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.