Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2650/13, oddalił skargę J. K. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP
Wyrok zapadł w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.
Wnioskiem z dnia 29 grudnia 2008 r., J. K. zwrócił się do Wojewody [...] o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K. poza obecnymi granicami RP nieruchomości położonej w miejscowości R., gm. C., pow. N., woj. n.
Decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] Wojewoda W. po ponownym rozpoznaniu sprawy odmówił J. K. potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia poza obecnymi granicami RP wyżej opisanej nieruchomości. W uzasadnieniu wyjaśnił, że J. K. otrzymał jako repatriant ekwiwalent za mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP w postaci gospodarstwa rolnego o powierzchni 10,4094 ha z zabudową siedliskową, położonego we wsi D., gmina R., powiat K. Podstawą nadania J. K. przedmiotowego gospodarstwa był art. 16 dekretu o reformie rolnej. Ustalenie, że strona zrealizowała prawo do rekompensaty organ poczynił na podstawie następujących dokumentów:
- - odpisu księgi wieczystej KW nr [...] z dnia 30 października 1990 r., dotyczącej gospodarstwa nadanego J. K., w której w dziale III KW określono ciężar realny w ilości 442,79 kg żyta na rzecz Skarbu Państwa,
- - pisma Zarządu Gminy R. w C. z dnia 8 maja 1945 r. w którym stwierdzono, iż: "na podstawie pisma Urzędu Repatriacyjnego w K. z dnia 8 maja I945r. nr [...] gospodarstwo po Niemcu (....) zostało przydzielone ob. K. J. repatriantowi z za Bugu".,
- - orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. o przejęciu nieruchomości J. K. na własność Skarbu Państwa z dnia [...] września 1957 r. (nr [...]),
- - orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia [...] listopada 1957 r. (nr [...]), zgodnie z którym uchylono orzeczenie PPRN w K. z dnia [...] września 1957 r. o stwierdzeniu przejścia na własność Państwa gospodarstwa rolnego o pow. 10,40 ha z budynkami: "przydzielonego w 1945 r. repatriantowi J. K., tytułem rekompensaty za mienie pozostawione za Bugiem", w treści powyższego orzeczenia stwierdzono, iż gospodarstwo jest prywatną własnością spadkobierców po zmarłym J. K.,
- - orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Ł. z dnia [...] maja 1958 r. zatwierdzające w/w orzeczenie PPRN w K. z dnia [...] września 1957 r. oraz uchylające w/w orzeczenie z dnia [...] listopada 1957 r. (nr [...]).
- - wyroku Sądu Powiatowego w K. z dnia [...] lutego 1958 r. (sygn. akt [...]), w treści którego stwierdzono, iż gospodarstwo zostało nadane J. K. w zamian za gospodarstwo pozostawione za Bugiem.
Zdaniem organu mimo, że w sprawie nie udało się odszukać dokumentów, które posłużyły ówczesnym władzom do zakwalifikowania J. K. jako repatrianta - rolnika i które były punktem wyjścia do przydzielenia mu gospodarstwa rolnego, to nie można pomijać wyżej wymienionych dokumentów urzędowych zawierających określenia "repatriant", "spadkobiercy repatrianta", w szczególności prawomocnego wyroku Sądu Powiatowego w K. z dnia [...] lutego 1958 r. Z uwagi na istnienie tego m.in. kontrdowodu organ nie podzielił stanowiska wnioskodawcy, że przydzielenie gospodarstwa rolnego J. K. w miejscowości D. nie stanowiło realizacji prawa do rekompensaty, lecz było gospodarstwem nadanym w ramach reformy rolnej.
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. Minister Skarbu Państwa utrzymując w mocy powyższą decyzję podniósł, że wyrok Sądu Powiatowego w K. dotyczył eksmisji z nieruchomości we wsi D., w tym też wyroku Sąd zawarł informację o nadaniu gospodarstwa w zamian za gospodarstwo pozostawione za Bugiem, dlatego organy zobowiązane były wziąć go pod uwagę i uwzględnić przy ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Za istotne organ odwoławczy uznał orzeczenia organów stopnia powiatowego i wojewódzkiego z 1957 r. ponieważ odnoszą się do podstawy prawnej nabycia gospodarstwa rolnego przez J. K. - repatrianta - tytułem rekompensaty za mienie pozostawione za Bugiem. Jeśli bowiem nie zachowały się pierwotne dokumenty stwierdzające fakt zakwalifikowania J. K. jako repatrianta (orzeczenie PUR itp.) to należy domniemywać, że w posiadaniu takich dokumentów był Sąd Powiatowy ustalając stan faktyczny, skoro stwierdził, że gospodarstwo rolne zostało nadane J. K. w zamian za gospodarstwo pozostawione za Bugiem.
Organ odwoławczy zauważył również, że w księgach wieczystych obejmujących przyznane repatriantom grunty wpisywano ciężary realne, jednak nie stanowiły one ceny nabycia gospodarstwa, a jedynie określały jego wartość. Tak więc, repatrianci, którzy wykazali się dowodami dotyczącymi pozostawionego mienia, (np. orzeczeniem Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, opisem mienia itp.) nie płacili rat z tytułu ceny nabycia gruntów. Stąd też w dokumentach dotyczących nadania gruntów jako istotna okoliczność wymieniany był fakt repatriacji i pozostawienia gospodarstwa rolnego na Kresach. W przedmiotowej sprawie ani J. K., ani też jego spadkobiercy nie płacili rat obciążeń wpisanych w księdze wieczystej.
W skardze na powyższą decyzję J. K. zarzucił naruszenie:
- - art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 16 w zw. z art. 14 dekretu o reformie rolnej oraz art. 12 ust. 1 do 3 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym przez przyjęcie, że przepisy te przewidywały przyznanie repatriantom z ziem wschodnich obligatoryjne i nieodpłatne gospodarstw rolnych na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej, a w kolejności zwolnienie z obowiązku zapłaty, gdy w rzeczywistości przepis art. 16 dekretu o reformie rolnej nakazywał jedynie uwzględniać wnioski repatriantów przy przydziale ziemi,
- - błędną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego prowadzącą do wadliwego przyjęcia, iż J. K. otrzymał nieodpłatnie nieruchomość położoną we wsi D. tytułem rekompensaty za mienie pozostawione za Bugiem.
Oddalając skargę opisanym na wstępie wyrokiem Sąd podzielił stanowisko orzekających organów, że zarówno orzeczenie Prezydium Rady Narodowej w Ł. z dnia [...] maja 1956 r., Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Ł. z dnia [...] listopada 1957 r., jak i wyrok Sądu Powiatowego w K. mimo, iż dotyczyły innych postępowań mogą być, jako dokumenty urzędowe, dowodami w sprawie, zwłaszcza że nie udało się odnaleźć dokumentów repatriacyjnych tj. orzeczenia PUR, opisu mienia pozostawionego oraz karty ewakuacyjnej. Z wymienionych dokumentów w ocenie Sądu wynika, że organy administracji, jak i Sąd Powiatowy traktowały wówczas J. K. jako repatrianta, który otrzymał gospodarstwo rolne we wsi D. w zamian za mienie pozostawione za granicami RP.
W ocenie Sądu, organy obu instancji były związane treścią powołanych wyżej dokumentów i były obowiązane uwzględnić ustalenia zawarte w ich sentencji i uzasadnieniu przy ustalaniu stanu faktycznego niniejszej sprawy. Należy bowiem przyjąć, iż zarówno Sąd Rejonowy w K., jak i Prezydium Rady Narodowej w Ł. zawierając w swoich orzeczeniach informacje o nadaniu J. K. gospodarstwa w zamian za gospodarstwo położone za Bugiem oraz określając tę osobę jako "repatrianta" dysponowały na potwierdzenie tych okoliczności dowodami (dokumentami, zeznaniami świadków) i na tej podstawie zawarły w tych orzeczeniach powyższe informacje.
W ocenie Sądu, nie ma przy tym znaczenia fakt, iż powołane orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Ł. z dnia [...] listopada 1957 r. zostało następnie unieważnione orzeczeniem PWRN z dnia [...] maja 1958 r. - w tym drugim orzeczeniu nie zakwestionowano bowiem stwierdzeń zawartych w orzeczeniu z dnia [...] listopada 1957 r. dotyczących podstawy prawnej nabycia gospodarstwa przez repatrianta J. K. jako rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami RP.
Sąd nie podzielił również zarzut skarżącego, iż materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie potwierdza, że cena za nabycie gospodarstwa w miejscowości D. nie została zapłacona. Za bezsporne uznał, iż w aktach administracyjnych brak jest wielu dokumentów, w tym ewentualnej decyzji o zwolnieniu J. K. od opłat za nadane mu gospodarstwo. Nie oznacza to jednak, że dokonał on zapłaty ceny za nabycie gospodarstwa rolnego. W ocenie Sądu okoliczność, że decyzja o zwolnieniu J. K. od opłat nie została odnaleziona nie oznacza, iż taka decyzja nie została w ogóle wydana.
W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, J. K. zarzucił:
- 1) naruszenie prawa materialnego tj.
- - art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), art. 16 w zw. z art. 14 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r. (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) oraz art. 12 ust. 1 – 3 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1959 r. Nr 14 poz. 78 ze zm.) poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tj. przyjęcie, że przepisy te przewidywały dla repatriantów z ziem wschodnich obligatoryjne i nieodpłatne przyznanie gospodarstw rolnych na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej, a w kolejności zwolnienie z obowiązku zapłaty (art. 12 dekretu z 1955 r.) gdy w rzeczywistości art. 16 dekretu o reformie rolnej nakazywał jedynie uwzględniać wnioski repatriantów przy przydziale ziemi, bez wskazywania, że nabycie to ma charakter nieodpłatny, chyba że wydano w tym zakresie niezbędną decyzję. W przeciwnym wypadku odpłatne nabycie gospodarstwa przez repatrianta nie miało charakteru rekompensaty za pozostawione mienie,
- - art. 32 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo o księgach wieczystych (Dz.U. z 1946 r. Nr 57, poz. 320) poprzez jego niezastosowanie, skutkujące błędnym przyjęciem, że gdyby ciężar realny został przez spadkobierców J. K. zapłacony, to nastąpiłoby jego wykreślenie z księgi wieczystej, w sytuacji gdy w wyniku utraty gospodarstwa położonego w miejscowości D., spadkobiercy repatrianta, nie byli uprawnieni do składania wniosku o wpis w księdze wieczystej,
- 2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.
- - art. 133 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) poprzez przyjęcie nieudowodnionych hipotez o możliwości istnienia decyzji zwalniającej spadkobierców J. K. z obowiązku zapłaty ciężarów realnych, nieznajdującej się w aktach sprawy i niewzmiankowanej w jakimkolwiek dokumencie, która mogła istnieć, a nie została jedynie odnaleziona.
Z uwagi na powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazał, że akt nadania ziemi, jak i dokumenty księgi wieczystej nie stanowią o zaliczeniu mienia pozostawionego na kresach wschodnich. Spadkobiercy J. K. otrzymali gospodarstwo na podstawie przepisów o reformie rolnej z zapłatą ceny, a zatem nie w ramach wykonania prawa do rekompensaty.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 15 § 1 pkt 1 w związku z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – dalej p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje środki odwoławcze od orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych w granicach ich zaskarżenia, a z urzędu bierze jedynie pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności wskazujące na nieważność postępowania, stąd też kontrola instancyjna ograniczała się do zbadania zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
Zarzuty te zostały oparte na obu podstawach wymienionych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii procesowych, Naczelny Sąd Administracyjny za chybiony uznał zarzut dotyczący naruszenia art. 133 § 1 p.p.s.a. Zdaniem skarżącego kasacyjnie złamanie tego przepisu miało polegać na tym, że Sąd I instancji za podstawę zaskarżonego wyroku przyjął nie tylko akta sprawy, ale także nieudowodnione hipotezy o możliwości istnienia decyzji zwalniającej spadkobierców J. K. z obowiązku zapłaty ciężarów realnych. Z takim stanowiskiem nie sposób się zgodzić. Sąd I instancji zaakcentował, że w aktach administracyjnych brak jest wielu dokumentów, w tym ewentualnej decyzji o zwolnieniu J. K. od opłat za nadane mu gospodarstwo, co nie oznacza, że dokonał on zapłaty ceny za nabycie gospodarstwa rolnego. Za taką oceną słusznie przemawiał zdaniem Sądu zapis w dziale II Księgi Wieczystej w postaci wpisanego ciężaru realnego w ilości 442,79 kg żyta na rzecz Skarbu Państwa, który nie został wykreślony. To uprawniało organy orzekające w sprawie do przyjęcia, że cena za gospodarstwo rolne otrzymane w zamian za mienie pozostawione poza granicami RP nie została uiszczona.
Naczelny Sąd Administracyjny w skaldzie orzekającym stoi na stanowisku, że obowiązek wydania wyroku na podstawie akt sprawy oznacza jedynie zakaz wyjścia poza materiał znajdujący się w tych aktach oraz obowiązek uwzględnienia przez sąd stanu faktycznego istniejącego w momencie wydania kontrolowanych aktów lub czynności. Art. 133 §1 p.p. s.a. mógłby więc zostać naruszony, gdyby Sąd oparł swe rozstrzygnięcie na materiale innym niż ten, który zawarty jest w aktach sprawy, co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca. Należy bowiem odróżnić poddanie sądowej kontroli działalności administracji publicznej na podstawie innego materiału, niż akta sprawy, od wydania wyroku na podstawie akt sprawy, z przyjęciem odmiennej oceny materiału dowodowego zawartego w tych aktach. Nie może stanowić naruszenia art. 133 § 1 p.p.s.a. zaakceptowanie przez sąd administracyjny jako zgodnej z przepisami postępowania oceny materiału dowodowego oraz przyjęcia za prawidłowe ustaleń będących konsekwencją tej oceny nawet, gdyby ocena ta nie spełniała oczekiwań strony (vide: wyroki NSA z dnia 13 maja 2008 r., sygn. akt II FSK 419/07 i z dnia 22 lutego 2011 r. sygn. akt II GSK 158/11 - dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Skarżący kasacyjnie nie przedstawił w toku postępowania żadnych dowodów potwierdzających, że J. K. bądź jego spadkobiercy spłacili ciężary realne tj., że cena za otrzymaną nieruchomość została zapłacona, co uprawniałoby do wykreślenia ciężarów realnych. W aktach sprawy znajduje się natomiast pismo Przewodniczącego Wydziału Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w K. [...] (k. 207), z którego wynika, że na dzień 8 grudnia 2010 r. ciężary realne były wpisane do księgi wieczystej w tej samej wysokości, jak w dniu 30 grudnia 1949 r. Sąd I instancji dokonał zatem oceny legalności zaskarżonego orzeczenia wyłącznie na podstawie akt sprawy. Nie postąpił wbrew nakazowi zawartemu w art. 133 § 1 p.p.s.a. i tym samym przepisu tego nie mógł naruszyć.
Za niezasadny tym samym należy uznać zarzut naruszenia art. 32 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo o księgach wieczystych, zmierzający do wykazania, że spadkobiercy J. K. nie mogli złożyć wniosku o wykreślenie ciężarów realnych, gdyż pozbawieni zostali prawa własności nieruchomości. Pojawia się bowiem w ten sposób sugestia, nie poparta żadnymi dowodami, że ciężary realne zostały spłacone mimo istnienia wpisu w księdze wieczystej. Wątpliwe jest w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że ciężary te zostały spłacone przez spadkobierców, po tym jak utracili oni prawo do nieruchomości i wiążącą się z tym legitymację do złożenia wniosku wykreślenie z księgi wieczystej. Dlatego też zarówno organy orzekające w sprawie jak i Sąd I instancji były uprawnione do przyjęcia, że ciężary nie zostały spłacone, ponieważ wpis w tym zakresie korzysta z domniemania wiarygodności ksiąg wieczystych.
Odnosząc się do pozostałych zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, podkreślić należy, że w sprawie mimo licznych wystąpień organów, nie udało się odszukać dokumentów (opis mienia pozostawionego, orzeczenie Państwowego Urzędu repatriacyjnego), które posłużyły ówczesnym władzom do zakwalifikowania J. K. jako repatrianta – rolnika i które były punktem wyjścia do przydzielenia mu gospodarstwa rolnego. Podnieść za Sądem I instancji należy, że art. 16 dekretu PKWN przewidywał, że obywatele polscy - rolnicy, którzy niezależnie od swej woli znajdują się poza granicami kraju, oraz żołnierze Wojska Polskiego, których rodziny znajdują się poza granicami kraju, będą uwzględniani przy rozdziale ziemi po powrocie do kraju względnie demobilizacji. Dlatego też istotne było wpisywanie w dokumentach określeń "repatriant" i "pozostawił gospodarstwo rolne". W orzeczeniach organów szczebla powiatowego i wojewódzkiego z dnia [...] maja 1956 r. i [...] listopada 1957 r. znajdują się stwierdzenia "repatriant J. K.", "spadkobiercy repatrianta J. K.".
W związku z tym nie sposób pominąć w sprawie prawomocnego wyroku Sądu Powiatowego w K. z dnia [...] lutego 1958 r., w którym stwierdzono fakt nabycia gospodarstwa rolnego przez repatrianta J. K., jako ekwiwalentu za mienie pozostawione za Bugiem. Wyrok ten jakkolwiek dotyczący sprawy o eksmisję z nieruchomości we wsi D., nie odnosił się wprost do przedmiotu niniejszej sprawy jednakże zawierał ustalenia faktyczne w zakresie podstawy prawnej wejścia w posiadanie gospodarstwa rolnego w tej miejscowości, przez rodzinę K. Słusznie zatem Sąd I instancji uznał, że orzekające organy były związane treścią tychże dokumentów i były obowiązane uwzględnić ustalenia zawarte w ich sentencji i uzasadnieniu przy ustalaniu stanu faktycznego sprawy. Uprawnione jest zatem twierdzenie, że J. K. w dokumentach urzędowych z lat 1945 – 1958 figuruje jako repatriant, który w ramach reformy rolnej nabył nieruchomość w miejscowości D. tytułem rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami RP.
Skarżący kasacyjne nie przedstawił w toku postępowania żadnych dowodów, które podważałyby także te ustalenia. Co więcej gdyby odmówić mocy dowodowej zgromadzonym w aktach sprawy dokumentom w postaci orzeczeń sądowych i orzeczeń organów administracji, jako nie związanych bezpośrednio ze sprawą, to odpadłyby część dowodów, na podstawie których w ogóle przyjęto, że J. K. pozostawił nieruchomość w R. w związku z wojną w 1939 r.
W sprawie została zatem wypełniona hipoteza normy prawnej zawartej w art. 13 ust. 2 i 3 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, a organy administracji prawidłowo ustaliły, że wartość nieruchomości otrzymanej w zamian za nieruchomość pozostawioną, w całości obejmuje kwotę stanowiącą 20% wartości nieruchomości pozostawionej.
Z wymienionych wyżej względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a.