Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 211/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Siedlcach z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...], którą utrzymana została w mocy decyzja Burmistrza Sokołowa Podlaskiego z dnia [...] listopada 2014 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego.
Wyrok powyższy zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
W dniu [...] września 2014 r. J.S. zwrócił się o udzielenie pomocy finansowej na zakup leków. Burmistrz, decyzją z [...] października 2014 r., odmówił przyznania pomocy, zaś decyzją z dnia [...] października 2014 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie uchyliło tę decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, wskazując, że w sprawie nie wyjaśniono należycie wszystkich okoliczności związanych z sytuacją finansową i życiową strony.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Burmistrz, decyzją z dnia [...] listopada 2014 r., odmówił przyznania zasiłku celowego. Organ wskazał, że źródłem utrzymania strony jest świadczenie rentowe w wysokości 569,80 zł, które wprawdzie obciążone jest egzekucją w kwocie 162,03 zł., jednak, zgodnie z art. 8 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej, egzekucje komornicze nie pomniejszają dochodu dla potrzeb pomocy społecznej, zatem kwota dochodu netto przekracza kwotę odpowiadająca 100% kryterium dochodowego ustalonego dla osób samotnie gospodarujących, tj. 542 zł miesięcznie, nadto strona nie dokonuje opłat za mieszkanie, a także nie wykazała, że rzeczywiście ponosi koszty utrzymania oraz leczenia, o jakich wspomniała we wniosku, natomiast korzysta z nieodpłatnych posiłków i otrzymała specjalny zasiłek celowy na częściowy zakup opału. Utrzymując decyzję Burmistrza w mocy, decyzją z dnia [...] grudnia 2014 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Siedlcach podzieliło jego stanowisko, uznając poczynione w sprawie ustalenia za prawidłowe i podniosło, iż w 2014 r. strona otrzymała wsparcie w formie zasiłków w łącznej w kwocie 800 zł.
W skardze na powyższą decyzję J.S. wskazał, iż otrzymywane przez niego świadczenie rentowe nie pozwala mu na pokrycie wszystkich kosztów związanych z leczeniem.
Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał: Z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, iż skarżący nie spełniał kryterium dochodowego uprawniającego do skorzystania z pomocy społecznej, o którym mowa w art. 8 ust 1 ustawy o pomocy społecznej, bowiem wysokość otrzymywanego przez niego świadczenia rentowego wynosiła 569,80 zł, zatem dochód netto przekraczał kwotę odpowiadającą 100% kryterium dochodowego ustalonego dla osób samotnie gospodarujących, tj. 542 zł miesięcznie, zatem nie mógł być przyznany zasiłek celowy. Nie było także podstaw do przyznania specjalnego zasiłku celowego, o którym mowa w art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, sytuacja bytowa skarżącego we wrześniu 2014 r. była trudna, ale uzyskiwany przez niego dochód, a także udzielana mu pomoc finansowa uzasadniała uznanie, że był on w stanie uregulować opłaty za niezbędne leki, natomiast skarżący nie przedstawił żadnych dowodów potwierdzających wysokość kosztów poniesionych przez niego w związku z zakupem tychże leków.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł J.S., reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, domagając się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu. Wyrokowi zarzucono:
- I. Naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- 1) art. 141 § 4 p.p.s.a polegające na:
- a) dowolnym, nie znajdującym oparcia w zebranym w sprawie materiale dowodowym, ustaleniu, że:
- – stan faktyczny w sprawie jest niesporny, co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie, bowiem doprowadziło Sąd do błędnego wniosku, iż istniały uzasadnione przesłanki odmowy przyznania skarżącemu zasiłku celowego, podczas gdy, w ocenie Skarżącego, sporne są podstawowe dla sprawy okoliczności: tj.: rzeczywista wysokość kosztów codziennego utrzymania skarżącego oraz rzeczywiste możliwości samodzielnej zmiany sytuacji bytowej przez skarżącego,
- – skarżący jest w stanie samodzielnie uregulować opłaty za niezbędne leki, podczas gdy brak jest jakichkolwiek ustaleń co do ceny leków stale zażywanych przez skarżącego i odniesienia ich sumy do kwoty miesięcznego dochodu osiąganego przez skarżącego oraz ponoszonych przezeń kosztów utrzymania, co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, bowiem doprowadziło Sąd do błędnego wniosku, iż istniały uzasadnione przesłanki odmowy przyznania skarżącemu zasiłku celowego na zakup tych leków;
- b) pominięciu okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia w sprawie, tj.: rodzaju niepełnosprawności skarżącego, a także zaniechaniu ustaleń co do jej wpływu na możliwości zmiany sytuacji życiowej, w jakiej znajduje się Skarżący. Miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, bowiem skutkowało przedwczesnym, dowolnym i nie znajdującym oparcia w zebranym w sprawie materiale dowodowym ustaleniem, że sytuacja Skarżącego nie może być uznana za nadzwyczaj drastyczną, dotkliwą w skutkach i głęboko ingerującą w plany życiowe, a w konsekwencji nie kwalifikuje się jako "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej;
- c) zaniechaniu wyjaśnienia w uzasadnieniu na jakiej podstawie Sąd uznał za zgodne z rzeczywistym stanem ustalenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego, iż środki finansowe jakimi dysponuje Centrum Pomocy Socjalnej w Sokołowie Podlaskim są tak ograniczone, iż w pierwszej kolejności powinny być przeznaczane na potrzeby osób i rodzin spełniających ustawowe kryterium dochodowe. Okoliczność ta ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, stanowi bowiem jedną z przesłanek odmowy przyznania skarżącemu zasiłku celowego;
- 2) art. 151 p.p.s.a. polegające na oddaleniu skargi w sytuacji, gdy z okoliczności niniejszej sprawy wynika, iż decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Siedlcach z dnia [...] grudnia 2014 r. wydana została z naruszeniem przepisów mających istotny wpływ na rozstrzygniecie, w szczególności z przekroczeniem granic uznania administracyjnego, co powinno skutkować wycofaniem ww. decyzji z obrotu prawnego, poprzez jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.
- II. Naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 41 ust. 1 ustawy o.p.s. poprzez niewłaściwe jego zastosowanie, polegające na przedwczesnym przyjęciu, iż w niniejszej sprawie nie zachodzi "szczególnie uzasadniony przypadek" usprawiedliwiający przyznanie zasiłku celowego osobie o dochodzie przekraczającym ustaloną przepisami wysokość, podczas gdy nie została dokonana rzetelna ocena sytuacji osobistej skarżącego: jego stanu zdrowia, sytuacji mieszkaniowej i rodzinnej, a także możliwości dochodowych skarżącego oraz zdolności do samodzielnej zmiany sytuacji bytowej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Artykuł 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718), dalej jako "p.p.s.a.", stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1–6 p.p.s.a., należało zatem odnieść się do zasadniczych zarzutów stanowiących istotę podstaw kasacji.
Oceniając zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał je za usprawiedliwione.
Prawo do pomocy społecznej przysługuje pod warunkiem spełnienia kryterium dochodowego, o czym stanowi art. 8 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, z wyjątkiem przypadku przewidzianego, m.in. w art. 41, przy czym jednocześnie ze spełnieniem kryterium muszą wystąpić podstawy wskazane w art. 7 pkt 2–15 lub inne okoliczności uzasadniające udzielenie pomocy. Ustawa o pomocy, uzależniając przyznanie pomocy od kryterium dochodowego, definiuje w art. 8 ust. 3, co należy uznać za dochód, stanowiąc, że jest to suma miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego wniosek pomniejszonych o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Otrzymując zatem wniosek o przyznanie pomocy społecznej organy pomocy społecznej są obowiązane ustalić jaki jest dochód ubiegającego się o pomoc i czy znajduje się on w jednej z okoliczności wskazanych w art. 7 pkt 2–15 ustawy o pomocy i jeżeliby się okazało, że kryterium dochodowe zostało przekroczone, mogą dokonać ustalenia czy nie zachodzi sytuacja wskazana, m.in. w art. 41.
Z akt sprawy wynika, że J.S. jest osobą samotnie gospodarującą, zatem kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy, wyniosło w jego przypadku 542 zł. Dochód skarżącego, w miesiącu poprzedzającym wydanie decyzji, wynosił zaś 596,80 zł. Oznacza to, że dochód strony przekraczał ustawowe kryterium dochodowe.
Z powodu przekroczenia kryterium dochodowego skarżący wnioskowanej przez siebie pomocy, tj. zasiłku celowego, otrzymać nie mógł. Znając sytuację skarżącego, organy rozważyły jednak sytuację unormowaną w art. 41 ustawy o pomocy. Stosownie do niego pomoc społeczna, w tym specjalny zasiłek celowy może być przyznany mimo przekroczenia kryterium dochodowego, w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Zarówno organy obu instancji, jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny uznały, że J.S. nie znajduje się w takiej szczególnej sytuacji, która uzasadniałaby przyznanie jej specjalnego zasiłku celowego. Z oceną taką nie można się zgodzić.
Artykuł 3 ustawy o pomocy społecznej, stanowiący, że pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb, to klauzula generalna, będąca ogólną zasadą, którą winny kierować się organy administracji publicznej w sprawach o przyznanie świadczeń pieniężnych w ramach pomocy społecznej. Zauważyć trzeba, że pojęcie niezbędnej potrzeby bytowej, wymienione w art. 3 ust. 1 tej ustawy, nie zostało ustawowo zdefiniowane, będąc prawnie niedookreślonym i wymagając indywidualnego podejścia. Przyznanie zatem pomocy uzależnione jest nie tylko od sytuacji materialnej wnioskodawcy i jego żądań, lecz także konieczności dostosowywania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności konkretnej sprawy, a także uwzględniania potrzeb osób korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Uznać trzeba, iż w sprawie organy, działając na podstawie art. 41 ustawy o pomocy społecznej, nieprawidłowo oceniły sytuację bytową skarżącego i niezasadnie odmówiły udzielenia pomocy, a stanowiska Sądu I instancji, który uznał działania organów w tym zakresie za odpowiadające prawu, nie można podzielić.
Zasiłki celowe, w tym specjalny zasiłek celowy należą do fakultatywnych form pomocy społecznej, co oznacza, że, w odróżnieniu od form obowiązkowych, właściwy organ może, lecz nie musi go przyznać. Uznanie takie uzależnione jest od konkretnego stanu faktycznego osoby ubiegającej się o tę formę pomocy.
Z akt sprawy wynika, iż J.S. jest osobą, której sytuacja materialna dyktuje objęcie go pomocą społeczną, w tym właśnie w formie specjalnego zasiłku celowego. Odmowa przyznania tej pomocy tylko dlatego, że skarżący otrzymał wsparcie w wysokości 800 zł w 2014 r., czy też dlatego, że nie przedłożył faktur za leki nie da się pogodzić z celami opieki społecznej, która ma być udzielona osobom znajdującym się w trudnej sytuacji, o czym mowa wyżej. W takiej skarżący się znajduje, co z akt sprawy dowodnie wynika.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 188 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
O wynagrodzeniu radcy prawnego udzielającego pomocy prawnej z urzędu orzeknie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.