Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 11 lipca 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lipca 2018 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Od ww. wyroku skargę kasacyjną wniósł M. M. Zaskarżając wyrok w całości, zarzucił mu naruszenie:
- I. Przepisów postępowania, mającego istoty wpływ na wynik sprawy:
1/ art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325), dalej p.p.s.a., w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na nieuchyleniu decyzji organu II instancji utrzymującej w mocy decyzję o odmowie umorzenia należności ciążących na skarżącym z tytułu zadłużeń z funduszu alimentacyjnego, mimo że zgromadzony materiał dowodowy potwierdzał, że skarżącemu bezpodstawnie odmówiono umorzenia jego zobowiązań, a organy administracji publicznej nie rozważyły w sposób wszechstronny okoliczności sprawy, 2/ art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., polegające na nieuchyleniu decyzji organu II instancji utrzymującej w mocy decyzję o odmowie umorzenia należności ciążących na skarżącym z tytułu zadłużeń z funduszu alimentacyjnego, mimo że w toku postępowania organ administracji publicznej nie podjął wszelkich kroków niezbędnych do wyczerpującego i dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz ustalenia istotnych okoliczności sprawy, 3/ art. 151 p.p.s.a. przez jego błędne zastosowanie, polegające na bezzasadnym oddaleniu skargi w sytuacji, gdy na gruncie niniejszej sprawy zachodziły podstawy do jej uwzględnienia z uwagi na błędy poczynione na etapie postępowania przed organami administracji;
II. Prawa materialnego: art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2017 r. poz. 489 ze zm.), dalej ustawa, przez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące błędnym rozstrzygnięciem o nieumorzeniu jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Wskazując na powyższe naruszenia autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o przyznanie pełnomocnikowi zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu wywołanym skargą kasacyjną, która nie została opłacona nawet w części.
Jednocześnie autor skargi kasacyjnej oświadczył, że zrzeka się rozprawy.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Biorąc po uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Kontrolując zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w niej zarzutów. Stosownie zaś do art. 193 in fine uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.
Istota niniejszej sprawy sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy Sąd I instancji zasadnie uznał legalność działania Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P., które odmówiło skarżącemu umorzenia należności wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej z funduszu alimentacyjnego w kwocie 44 532,05 zł (38 127,10 zł należności głównej i 7 404,96 zł odsetek, wg stanu na dzień wydania decyzji I instancji).
W myśl art. 30 ust. 2 ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Regulowana powyższą normą decyzja posiada charakter uznaniowy. Oznacza to, że kontrola legalności takiego aktu dokonywana przez sąd administracyjny polega na zbadaniu, czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Jest to więc – w ujęciu procesowym - kontrola prawidłowości postępowania poprzedzającego wydanie decyzji i jej zgodności z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Ponadto tak zakreślona formuła decyzji wymaga dokładnego odniesienia się w jej uzasadnieniu do zgromadzonego materiału dowodowego oraz przekonującego wyjaśnienia przyczyn rozstrzygnięcia, co wynika z art. 107 § 3 k.p.a.
Zgodzić się należy z Sądem I instancji, że tak ujętym normom postępowania, przy wyraźnie sformułowanych w art. 30 ust. 2 ustawy przesłankach umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. odpowiada. Umorzenie należności ma charakter wyjątkowy i powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności (por. wyrok NSA z 16 stycznia 2018 r., I OSK 611/16). Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o rozłożenie należności na raty musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Brak możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu (por. wyrok NSA z 17 października 2017 r., I OSK 3474/15).
Dokonując wykładni użytego przez ustawodawcę sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą art. 2 pkt 3 ustawy. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też ich nieuzyskiwanie nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi.
Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o rozłożenie na raty należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Rzecz jednak w tym, że stan taki powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający.
Przy ocenie sytuacji dłużnika należy przy tym mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości.
Z powyższych względów za prawidłowe uznać należy ustalenia organu, że skarżący ma wobec funduszu alimentacyjnego zaległość w kwocie 44532,05 zł (38127,10 zł należności głównej i 7404,96 zł odsetek) z tytułu alimentów wypłaconych zastępczo na rzecz M. T., posiada również inne obciążenia finansowe - miesięcznie 2200 zł alimentów na czwórkę dzieci oraz kredyt u poprzedniego pracodawcy w wysokości 80000 zł. Organy ustaliły przy tym, że skarżący ma 38 lat, jest osobą rozwiedzioną, zamieszkuje ze swoimi rodzicami i bratem. Nie ma problemów lokalowych i żywieniowych. Jest na utrzymaniu rodziców, którzy dysponują miesięcznymi dochodami w wysokości ok. 4900 zł. Mieszka z nimi także brat skarżącego, który otrzymuje rentę w wysokości 1030 zł. Skarżący po dokonaniu potrąceń komorniczych dysponuje miesięcznie kwotą ok 500 zł, jednak w całej rodzinie dochód na osobę wynosi ok. 1607 zł miesięcznie. Sytuacja majątkowa skarżącego pozwala mu na codzienne funkcjonowanie, utrzymanie i wyżywienie się. Sam skarżący przyznał (protokół przesłuchania strony - k. 114), że opłaca jedynie rachunek telefoniczny, alimenty i pożyczkę od byłego pracodawcy i nie ponosi kosztów utrzymania mieszkania.
Sąd I instancji, w ślad za organami, wziął też pod uwagę, że skarżący choruje na hemofilię, która stanowi dla niego ograniczenie w codziennym funkcjonowaniu - wymaga stałej opieki lekarskiej, ma wtórne zmiany zwyrodnieniowe stawów w przebiegu hemofilii, odczuwa bóle kręgosłupa, bez istotnego ograniczenia ruchomości. Z opinii lekarskiej wynika, ze przeciwskazana dla niego jest praca fizyczna wymagająca długotrwałego stania czy chodzenia, gdy istnieje możliwość urazu czy przeciążenia narządu ruchu. Skarżący nie może pracować w wyuczonym zawodzie dziennikarza w pełnym wymiarze czasu pracy, nie może długo pracować przy komputerze. Jednakże skarżący, mimo choroby, w ostatnich latach wykonywał różne prace, które nie kolidowały z jego stanem zdrowia, prowadząc choćby działalność gospodarczą. Ma więc możliwość podjęcia, chociażby w niewielkim wymiarze, pracy zarobkowej, a dochód z niej przeznaczyć na spłatę zadłużenia.
Warto przy tym podkreślić, że strona nie kwestionuje ustaleń organów odnośnie do jej sytuacji dochodowej, życiowej i rodzinnej, a wyciąga jedynie odmienne wnioski wypływające z tej sytuacji. W niniejszej sprawie Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że organ administracji publicznej, działając w granicach uznania administracyjnego, czyli w granicach pozwalających dokonać mu wyboru co do rozstrzygnięcia, wyboru tego nie dokonał w sposób dowolny. Przejawiało się to w zaakceptowanych przez Sąd I instancji ustaleniach, że skarżący nie jest z góry pozbawiony możliwości podjęcia zatrudnienia, mimo zdrowotnych ograniczeń.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji prawidłowo uznał, że w trakcie postępowania administracyjnego organy I i II instancji wnikliwie ustaliły i oceniły stan faktyczny. Wynika z niego, że sytuacja dochodowa skarżącego na tle innych dłużników alimentacyjnych ubiegających się o umorzenie należności jest dobra. Skarżący, mimo problemów zdrowotnych, podejmował na przestrzeni lat aktywność zarobkową. Ze znajdujących się w aktach sprawy zeznań przed Sądem Rejonowym Poznań - Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu z dnia [...]stycznia 2017 r. (sygn. akt IV [...]) wynika, że skarżący od 2002 r.:
1/ prowadził firmę handlowo-usługowa w zakresie agencji reklamowych "[...]" (jak wynika z CEIDG firmę tę prowadził do maja 2015 r.).
2/ współpracował z inną firmą ([...]), 3/ czynnie pomagał w prowadzeniu firmy swojej ówczesnej partnerce ([...] sp. z.o.o.),
Na dzień składania ww. zeznań skarżący pracował przy rozwożeniu próbek krwi. Ponadto z CEIDG wynika, że w marcu 2017 r. założył działalność gospodarczą w zakresie transportu drogowego towarów pod nazwą [...]. Prowadzenie tej działalności skarżący zawiesił z dniem 29 kwietnia 2017 r.
W świetle tych ustaleń przyjąć należy, że Sąd Wojewódzki dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego uznając, że sytuacja dochodowa i zdrowotna skarżącego została w pełni uwzględniona przy rozpatrywaniu przesłanek stanowiących podstawę umorzenia, a w postępowaniu administracyjnym nie doszło do naruszenia zarzucanych przepisów postępowania art. 7, 77, 80 i 107 § 1 i 3 k.p.a.
Sąd I instancji nie naruszył również art. 30 ust. 2 ustawy. Wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego mają charakter wyjątkowy i jako takie, zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, powinny być wykładaane w sposób ścisły a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Wskazywane przez skarżącego okoliczności nie czynią jego sytuacji wyjątkowej oraz nie mogą stawiać go w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych.
Skoro zatem umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego należy do fakultatywnych form pomocy dłużnikom i organ może, lecz nie musi jej udzielić w przypadku ustalenia, że występują przesłanki wymienione w art. 30 ust. 2 ustawy, to prawidłowa jest konkluzja, że z przepisu tego nie wynika obowiązek udzielenia pomocy.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu – adwokatowi L. K., wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne do Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 p.p.s.a.