Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 29 sierpnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 273/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. M., W. Z., K. Z. K. Z. i M. Z. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.
K. Z., spadkobierczyni byłego właściciela nieruchomości, w dniu [...] września 1990 r. wystąpiła z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez M. Z. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W 2008 r. z podobnymi wnioskami wystąpili M. Z. (syn repatrianata), M. Z., W. Z. oraz K. Z..
Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] października 2010 r. odmówił wnioskodawcom potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione w miejscowości C., powiat p., woj. [...], obecnie terytorium Republiki Białorusi, uznając, że M. Z. nie spełnił przesłanek wynikających z art. 1 ust. 1 w zw. z ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), bowiem w chwili opuszczenia byłego terytorium RP nie był właścicielem przedmiotowej nieruchomości.
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] utrzymał powyższą decyzję w mocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na skutek skargi wnioskodawców, wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1399/11, uchylił decyzje z dnia [...] maja 2011 r. i [...] października 2010 r., uznając je za wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. Sąd wskazał, że organ winien zadbać, aby w aktach sprawy znalazły się przetłumaczone na język polski teksty dokumentów przesłanych przez Ambasadę RP w M., jak również dokonać ich analizy.
Ponownie rozpoznając wniosek skarżących Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] października 2012 r. odmówił wnioskodawcom potwierdzenia prawa do rekompensaty za ww. mienie. Organ wskazał, że z dokumentacji zgromadzonej w sprawie wynika, iż M. Z. opuścił nieruchomość w C. w 1949 r. z uwagi na przejęcie jej przez kołchoz, skąd przeniósł się do miejscowości Z. w rejonie d., gdzie pracował jako ślusarz. W Z. rodzina Z. zamieszkiwała do kwietnia 1952 r., kiedy to została wysiedlona do Południowego Kazachstanu. Jak wynika natomiast z karty repatriacyjnej nr [...] M. Z. ewakuował się do Polski dopiero w dniu 28 sierpnia 1956 r. ze Związku Radzieckiego. Ambasada RP w M. nie odnalazła żadnych dokumentów traktujących o majątku M. Z. oraz okolicznościach jego opuszczenia.
W świetle powyższego, zdaniem organu, trudno uznać, że ww. pozostawił nieruchomość poza obecnymi granicami RP. Pomimo zeznania stron, iż opuszczenie nieruchomości w C. nie miało na celu wyzbycia się jej, a przejęcie gospodarstwa przez kołchoz odbyło się bez zgody właściciela, nie oznacza, że M. Z. pozostał jej właścicielem. W tej sytuacji, nie można mówić o zaistnieniu podstawowej przesłanki "pozostawienia mienia", o której mowa w art. 1 ust. 1 w zw. z ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., a zatem brak jest podstaw do potwierdzenia na rzecz wnioskodawców prawa do rekompensaty za przedmiotową nieruchomość.
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r., po rozpatrzeniu odwołania wnioskodawców, utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...]. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że w chwili repatriacji M. Z. nie przysługiwało prawo własności do nieruchomości w C., bowiem w chwili faktycznego opuszczania przez niego Kresów Wschodnich, tj. w 1952 r. przedmiotowe mienie było już włączone do kołchozu. Posiadania przez ww. osobę mienia na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dacie jego opuszczenia, nie potwierdziły również dokumenty nadesłane przez Ambasadę RP w M. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, uzupełnioną pismem z dnia 13 sierpnia 2013 r., wnieśli M. Z., M. Z., K. Z., W. Z. oraz K. Z., wnosząc o jej uchylenie i zarzucając organowi naruszenie art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zdaniem skarżących, organ błędnie uznał, że zgromadzony materiał dowodowy nie potwierdza posiadania przez M. Z. własności nieruchomości położonej w C., w dacie jej opuszczenia, tj. w 1952 r. Organ nie powołał się bowiem na żaden dokument potwierdzający okoliczność wcielenia ww. nieruchomości do kołchozu, a który wskazywałby dokładną datę nacjonalizacji.
Nie można zatem wykluczyć, że ewentualna nacjonalizacja miała miejsce po 1952 r. Wobec braku dowodów na okoliczność utraty własności mienia przyjąć zatem należało, że M. Z. był jego właścicielem do momentu repatriacji, a to uzasadnia wydanie na rzecz skarżących decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za przedmiotową nieruchomość.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie Sąd przytoczył treść art. 1, 2 oraz 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej i podkreślił, że wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty może zostać uwzględniony jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną kumulatywnie wszystkie, zawarte w tych przepisach, przesłanki. Niespełnienie chociażby jednej z nich skutkuje odmową potwierdzenia prawa do rekompensaty (art. 7 ust. 2 powołanej ustawy). Zdaniem Sądu, taka właśnie sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie, choć przyczyny niespełnienia przesłanek uzyskania prawa do rekompensaty podawane przez organ są błędne. Organy bowiem upatrywały ich w utracie własności nieruchomości położonej w miejscowości C., powiat p., woj. [...] (obecnie terytorium Republiki Białorusi) w momencie opuszczania przez repatrianta – M. Z. (s. Z.) Kresów Wschodnich, a to z kolei wywodziły z treści oświadczenia jego syna M. Z. z 19 kwietnia 2010 r. o przejęciu majątku rodziny Z. do kołchozu.
Tymczasem do takich wniosków sama treść tego oświadczenia w żaden sposób nie uprawniała. Przede wszystkim nie wynika z niego z jaką datą ewentualna nacjonalizacja majątku miała nastąpić, jak też, że hipotetyczne włączenie nieruchomości do kołchozu w ogóle prowadziło do odjęcia prawa własności jej dotychczasowym właścicielom. W ocenie Sądu, w sprawie istotne jest natomiast, że opuszczenie przez M. Z. dawnych terenów Rzeczypospolitej Polskiej i pozostawienie nieruchomości w miejscowości C., w świetle zgromadzonych w aktach dowodów nie pozostaje w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z okolicznościami związanymi z wojną rozpoczęta w 1939 r., co oznacza, że nie spełniał on przesłanki z art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 pkt 2 ustawy zabużańskiej, warunkującej nabycie prawa do rekompensaty. W konsekwencji czego prawa tego nie mogli nabyć także jego spadkobiercy.
Sąd wskazał, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy niesporne jest, że M. Z., wedle zaświadczenia z [...] maja 1938 r., był właścicielem nieruchomości położonej w C. i wraz z rodziną zamieszkiwał w tej miejscowości do roku 1949. Poza sporem pozostaje również to, że w związku z planowanym przez ówczesne władze procesem kolektywizacji wsi i obawą represji, które spotykały tzw. "kułaków", przenieśli się oni w 1949 r. do miejscowości Z., w powiecie d., gdzie M. Z. podjął pracę jako ślusarz i gdzie zamieszkiwali do roku 1952 (vide oświadczenie z [...] kwietnia 2010 r.). Z tej miejscowości zostali oni [...] kwietnia 1952 r., jako rodzina właściciela ziemskiego, zesłani do Kazachstanu (co wynika z zaświadczeń Centralnego Archiwum Państwowego Republiki Białoruś z [...] sierpnia 1992 r. i Archiwum Państwowego Obwodu W. z [...] października 1992 r.), skąd ostatecznie w 1956 r. repatriowali się do Polski.
Przy czym, repatriacja poprzedzona była bezskuteczną prośbą M. Z. o wyrażenie zgody na powrót do miejsca poprzedniego zamieszkania (vide zaświadczenie Archiwum Państwowe Obwodu W. z [...] kwietnia 2002 r.).
Zdaniem Sądu, w tak ustalonym stanie faktycznym, nie sposób przyjąć, że powodem opuszczenia Kresów Wschodnich i pozostawienia nieruchomości przez M. Z.(co wiązać należy z zesłaniem w 1952 r. do Kazachstanu, a w dalszej kolejności repatriacją do Polski w jej powojennych granicach) były okoliczności pozostające w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r., co po myśli art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej jest warunkiem konieczny dla ubiegania się o przyznanie prawa do rekompensaty. Zarówno bowiem zesłanie jak i szykany rodziny ze strony władz sowieckich mające miejsce przed faktycznym opuszczeniem majątku w C., jak też w okresie późniejszym, nie były powodowane zdarzeniami, których źródłem była II wojna światowa, lecz stanowiły efekt polityki państwa radzieckiego prowadzonego w stosunku do posiadaczy ziemskich i mniejszości narodowych.
W ocenie Sądu, nie sposób przy tym nie dostrzec, że faktyczne opuszczenie przez M. Z. majątku w związku ze zmianą w 1949 r. miejsca zamieszkania (ale w granicach dawnych Kresów Wschodnich), podjęcia w tym nowym miejscu zatrudnienia i zamieszkiwanie tam do chwili zesłania wskazują, że jego zamiarem było pozostanie na terenach byłej Rzeczypospolitej Polskiej także po zakończeniu działań wojennych i zmianie granic. Tam wszak, zarówno on jak i jego najbliżsi, ulokowali swoje centrum życiowe. W ocenie Sądu, pośrednio potwierdza to także prośba ww. skierowana w 1955 r. do M. Obwodowego Komitetu Wykonawczego o zgodę na powrót wraz z rodziną z Obwodu J. do poprzedniego miejsca zamieszkania – Rejonu D. Temu, że po faktycznym opuszczeniu majątku i przeniesieniu się do miejscowości Z. (położonej na dawnych Kresach) nie towarzyszył zamiar stałego w niej pobytu, nie był w stanie zaprzeczyć także obecny na rozprawie syn repatrianta – M. Z., który na pytanie Sądu "czy wyjazd rodziny w 1949 r. do miejscowości Z. nastąpił z zamiarem stałego osiedlenia się" udzielił odpowiedzi, iż "nie posiada wiedzy w tym zakresie".
Zdaniem Sądu, uprawniony jest zatem wniosek, że o przesiedleniu na tereny Rzeczypospolitej Polskiej w jej powojennych granicach zadecydował przede wszystkim brak perspektyw na powrót w rodzinne strony (z uwagi na brak zgody władz lokalnych) oraz prześladowania jakich po zakończeniu wojny M. Z. i jego rodzina doświadczali, ale nie z powodów bezpośrednio związanych z wojną, lecz ze względu na posiadany majątek i przynależność narodową.
Sąd uznał, że w tym stanie rzeczy, z uwagi na niespełnienie przesłanek opisanych w art. 2 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej, M. Z. nie mógł nabyć przewidzianej przepisami tej ustawy prawa do rekompensaty. W konsekwencji zaś powyższego prawa, jako wywodzonego z prawa właściciela pozostawionego mienia, nie mogli nabyć również na zasadzie art. 3 ust. 2 powołanej ustawy, także jego spadkobiercy. W ocenie Sądu, trafnie zatem Wojewoda [...]odmówił potwierdzenia ww. prawa do rekompensaty, a Minister Skarbu Państwa utrzymał to rozstrzygnięcie w mocy, choć błędnie to rozstrzygnięcie uzasadnili. Mając jednak na względzie to, że sam rezultat postępowania jest zgodny z prawem, Sąd uznał, że uchylenie w takich okolicznościach faktycznych i prawnych decyzji byłoby jedynie zbędnym przedłużeniem postępowania (a przez to utrzymywania stanu niepewności prawnej). Uchylenie decyzji, wobec wiążącej organ oceny prawnej i wskazań co do zakresu dalszego postępowania jakie zawrzeć musiałby Sąd w takim wyroku, implikowałoby bowiem wydanie decyzji o tożsamym rozstrzygnięciu, tyle że inaczej uzasadnionym.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli M. Z., M. Z., K. Z., W. Z. oraz K. Z., zastępowani przez radcę prawnego. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 151 P.p.s.a. polegające na błędnym ustaleniu przez Sąd I instancji, że o przesiedleniu na tereny Rzeczypospolitej Polskiej w powojennych granicach zadecydował przede wszystkim brak perspektyw na powrót w rodzinne strony (z uwagi na brak zgody władz lokalnych) oraz prześladowania, jakich po zakończeniu wojny M. Z. i jego rodzina doświadczali, ale nie z powodów bezpośrednio związanych z wojną, lecz ze względu na posiadany majątek i na przynależność narodową, co ze względu na niespełnienie w tych warunkach przesłanek opisanych w art. 2 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej powoduje, że M. Z. nie mógł nabyć przewidzianego przepisami tej ustawy prawa do rekompensaty, w sytuacji gdy zdaniem skarżących ze zgromadzonych dowodów wynika, że o przesiedleniu na tereny Rzeczypospolitej Polskiej w powojennych granicach zadecydowały okoliczności polegające na pozbawieniu posiadania nieruchomości i na innych represjach w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. mających związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., z powodu których zmuszony był opuścić terytorium RP.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Nadto, wnieśli o przesłuchanie w charakterze strony – skarżącego M. Z. na okoliczność:
- - że pozbawienie M. Z. posiadania nieruchomości i młyna w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r., jego przywrócenie, jak również ponowne pozbawienie posiadania, nastąpiło z udziałem wojsk radzieckich i niemieckich,
- - represji na M. Z. od 1939 r. do 1956 r.,
- - przeszkód uniemożliwiających opuszczenie byłego terytorium RP i przyjazdu do Polski,
- - w jaki sposób M. Z. rozumiał powrót w 1955 r. wraz z rodziną z Obwodu J. do poprzedniego miejsca zamieszkania – Rejonu D. i w jakich warunkach występował o zgodę.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd I instancji pominął treść zaświadczenia z Archiwum Państwowego Obwodu W. z dnia [...] kwietnia 2009 r., z którego wynika, że w czasie wojny M. Z. został pozbawiony posiadania swojego gospodarstwa i młyna po wkroczeniu w 1939 r. wojsk radzieckich na teren wsi C. Następnie, wojsko niemieckie przywróciło mu posiadanie gospodarstwa i młyna. Również w czasie wojny, co najmniej od [...] lutego 1945 r., ponownie został pozbawiony posiadania swojego gospodarstwa i jednocześnie aresztowany przez D. Rejonowy Wydział NKBP. Zdaniem skarżących kasacyjnie, analizując powyższe fakty, które niewątpliwie miały miejsce w czasie wojny i przy udziale wojsk obu państw, należy wnioskować, że wskazane pozbawienie posiadania oraz aresztowanie miały bezpośredni związek z wojną, co potwierdza dodatkowo udział w jego aresztowaniu NKBP a nie organu władzy radzieckiej, zajmującej się kolektywizacją.
Skarżący podnieśli, że powyższe wywołało dalsze skutki, gdyż M. Z. nie mógł skorzystać z dobrodziejstw wynikających z układu z dnia 9 września 1944 r. zawartego pomiędzy PKWN a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium BSRR i ludności białoruskiej z Polski. Układ oraz protokół dodatkowy do umowy z dnia 6 lipca 1945 zawartej pomiędzy Rządem Tymczasowym Jedności Narodowej RP i Rządem ZSRR przewidywał, że terminy przyjmowania podań w sprawie zmiany obywatelstwa polskiego oraz przesiedleń przedłużone zostają odpowiednio do 1 stycznia 1946 r. i 15 czerwca 1946 r. M. Z. wychodząc na wolność [...] września 1946 r. nie mógł opuścić terenów byłej RP w ramach układu z dnia 9 września 1944 r., pomimo iż zamierzał skorzystać z tej możliwości. W tych warunkach, wobec braku stosownego układu, nie miał możliwości wyjazdu. Pozbawiony posiadania gospodarstwa i młyna zmuszony był szukać nowego zajęcia i miejsca zamieszkania.
Ponadto, poddawany był represjom do 1956 r. Skarżący kasacyjnie podnieśli, że Sąd I instancji, pomijając wspomniane przyczyny i sposoby represji, w sposób nieuprawniony ustalił, że M. Z. towarzyszył zamiar stałego pobytu w Rejonie D. Jak twierdzi skarżący M. Z., w 1955 r., wobec kończącej się zsyłki i braku obowiązującego układu o przesiedleniach na ziemie polskie, jeżeli nie znaleziono by innego miejsca, które nadawałoby się do egzystencji w ludzkich warunkach, należałoby pozostać w Kazachstanie. Tego pragnął uniknąć jego ojciec, kierując pismo do MOKW o zgodę na powrót wraz z rodziną z Obwodu J. do poprzedniego miejsca zamieszkania – Rejonu D. M. Z. wiedział, że w 1955 r. nie obowiązywał wspomniany układ oraz że nie podpisano nowego. Zdaniem skarżących kasacyjnie, w tych warunkach brak jest podstaw do przypisywania mu zamiaru stałego pobytu w Rejonie D. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Zakres sądowej kontroli instancyjnej jest zatem określony i ograniczony wskazanymi w skardze kasacyjnej przyczynami wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego. Jedynie w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki, powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono jednak takich przesłanek.
Skargę kasacyjną oparto na podstawie unormowanej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., wskazując na naruszenie przepisów postępowania: art. 141 § 1 pkt 1 lit c P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a., polegające na błędnej ocenie przez Sąd dowodów, a w konsekwencji na uznaniu, że w sprawie nie zachodzi przesłanka unormowana w art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej. Skarżący kasacyjnie nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu, który przyjął, że opuszczenie przez M. Z. dawnych terenów Rzeczypospolitej Polskiej i pozostawienie nieruchomości w miejscowości C., świetle zgromadzonych w aktach dowodów, nie pozostaje w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z okolicznościami związanymi z wojną rozpoczętą w 1939 r., co oznacza, że nie spełniał on przesłanki określonej w ww. przepisach, warunkującej nabycie prawa do rekompensaty.
Jak wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej, podniesione w niej zarzuty w istocie sprowadzają się do wykazania, że Sąd I instancji błędnie zastosował art. 2 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej. Błędne zastosowanie normy zawartej w w/w przepisach wynika, zdaniem skarżącego kasacyjnie, z pominięcia dowodu z dokumentu jakim jest zaświadczenie z Archiwum Państwowego Obwodu W. z dnia [...] kwietnia 2009 r. w części wskazującej na związek aresztowania M. Z. z działaniami wojennymi oraz błędnej interpretacji wniosku M. Z. skierowanego w 1955 r. do właściwego terenowego organu o zgodę na powrót wraz z rodziną do poprzedniego miejsca zamieszkania - Rejonu D. Obydwa te dowody, w myśl skargi kasacyjnej, wskazują, iż opuszczenie przez skarżącego dawnych terenów Rzeczypospolitej Polskiej i pozostawienie nieruchomości w miejscowości C., nie były efektem polityki państwa radzieckiego prowadzonej w stosunku do posiadaczy ziemskich i mniejszości narodowych, lecz bezpośrednim skutkiem II wojny światowej.
Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu skargi kasacyjnej, należy przypomnieć treść zastosowanego art. 2 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej, w świetle akceptowanych tu poglądów orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Artykuł 1 ust. 2 ustawy stanowi, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zmuszone były opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ust. 1 tego artykułu przewiduje prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia na byłym terytorium RP w wyniku wypędzenia lub opuszczenia na podstawie umów, wymienionych w tym przepisie. Ust. 2 zatem przewiduje prawo do rekompensaty także z każdej innej przyczyny, aniżeli wymienionej w ust. 1, zmuszającej do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej. Wśród innych przyczyn można znaleźć przyczyny najróżniejsze, ale cechą ich jest to, że uniemożliwiają one pozostanie na terenie byłego terytorium Rzeczypospolitej, zaś zmuszają do jego opuszczenia. Okoliczności te mają być jednak związane z wojną rozpoczętą w 1939 r.
Skutkiem wojny rozpoczętej w 1939 r. było zagarnięcie ziem Rzeczypospolitej przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i różnego rodzaju represje na obywatelach polskich, poczynając od 1939 r., a trwających także po zakończeniu wojny. To na skutek tych represji związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., obywateli polskich należało traktować jako "wypędzonych lub opuszczających" z byłego terytorium RP na podstawie umów, wymienionych w art. 1 ust. 1, a także zmuszonych do opuszczenia tego terytorium na skutek innych okoliczności, o czym mowa w ust. 2 art.
1. Inne rozumienie ust. 2 art. 1 ustawy dyskwalifikowałoby wiele osób, które opuściły byłe terytorium Rzeczypospolitej na skutek różnych okoliczności – obawa o życie, brak środków do życia, prześladowania i represje – już po zakończeniu wojny, nawet w wiele lat po niej.
Z takich przyczyn, jak wyżej wskazane, opuścił byłe terytorium RP M. Z. i jego rodzina. Bezsporne jest, że rodzina Z. została uznana za kułaków i jej mienie przejęto na rzecz kołchozu. Odnośnie włączenia nieruchomości prywatnych do kołchozów wskazać można na ugruntowany pogląd orzecznictwa NSA (wyrażony m. in. w tezie uchwały 7 sędziów NSA z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 11/13, CBOSA oraz ONSA 2014,/6/90, Lex nr 1404014): "Włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy". W niniejszej sprawie istotna jest też okoliczność podnoszona w skardze kasacyjnej, na podstawie Zaświadczenia z Archiwum Państwowego Obwodu W. z dnia [...] kwietnia 2009 r. (k- 68 akt administracyjnych).
Z dokumentu tego wynika, M. Z. został aresztowany [...] stycznia 1945 r. przez Rejonowy Wydział Narodowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego, [...] lutego 1945 r. orzeczono o jego osadzeniu w obozie pracy NKWD na okres 5 lat, z obozu został zwolniony [...] września 1946 r. i jego sprawa została umorzona. Bezsporne w sprawie jest, że w związku z obawą represji, rodzina Z. przeniosła się do miejscowości Z., gdzie mieszkała do [...] kwietnia 1952 r. W tym dniu rodzina została zesłana do Kazachstanu. W świetle orzecznictwa, takie okoliczności, jak zabór ziem na terenie Rzeczypospolitej i polityka władzy radzieckiej w stosunku do obywateli polskich, którzy pozostali na swojej ziemi, stanowią skutek rozpoczętej w 1939 r. wojny (tak m. in. w wyrokach NSA z dnia: 17 czerwca 2014 r., sygn. akt I OSK 2830/12 oraz z 15 października 2014 r., sygn. akt I OSK 590/13, cbois). Naczelny Sąd Administracyjny podziela ten pogląd.
Uwzględniając powyższe, nie można zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, iż M. Z. nie można zaliczyć do osób, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy. Nie można też zgodzić się ze stanowiskiem organów, które od stanowiska Sądu różni się tylko wskazaniem innych powodów niezaliczenia skarżącego do kręgu osób, do których stosuje się ust. 1 art. 1 ustawy, z mocy ust. 2 tego artykułu. Organy uznały, że M. Z. w dacie opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie był właścicielem nieruchomości, te bowiem, już wcześniej zostały przejęte i włączone do kołchozu. W orzecznictwie wskazuje się, iż przyjęcie, że osoby które w wyniku wypędzenia oraz innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, powinny dodatkowo, w chwili opuszczenia tego terytorium, być właścicielami nieruchomości w sensie cywilnoprawnym, stanowi wprowadzenie w drodze wykładni dodatkowego, nieprzewidzianego kryterium, na którego spełnienie – na skutek okoliczności przypadkowych i niezawinionych, związanych z II wojną światową – mogli nie mieć jakiegokolwiek wpływu.
Okoliczności te z natury rzeczy nie mogą być ograniczone czasowo do daty formalnego zakończenia wojny, gdyż jej skutki wywierały wpływ na zachowania poszczególnych osób również w okresie powojennym. (tak też wyroku z dnia 20 maja 2014 r., sygn. akt I OSK 2665/12, cbois, Lex nr 1478760). Należy tez zgodzić się z poglądem wyrażonym w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 grudnia 2013 r. (sygn. akt I OPS 11/13., j. w.), iż wykładnia uzależniająca przyznanie prawa do rekompensaty zabużańskiej od legitymowania się tytułem własności do nieruchomości w chwili opuszczenia Kresów prowadzi do zróżnicowania sytuacji prawnej przedwojennych właścicieli nieruchomości zabużańskich – w zakresie praw majątkowych, a zróżnicowanie to ma charakter arbitralny, gdyż nie jest powiązane z celem ustawy. Prawo do rekompensaty winno zatem wiązać się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność, a który to majątek, w związku z wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić.
Sąd podkreślił też, że "Istotne jest również to, że anektowanie w 1939 r. przez ZSRR wschodnich terenów Rzeczypospolitej Polskiej i rozciągnięcie obowiązywania prawa radzieckiego na te tereny, nie może być akceptowane przez Polskę i nie może oddziaływać na prawa polskich obywateli, którzy byli właścicielami nieruchomości na tych terenach".
To na skutek działania władz radzieckich M. Z. został pozbawiony prawa do nieruchomości, co nie może być akceptowane i pozbawiać jego następców prawnych prawa do rekompensaty.
W świetle powyższych rozważań i uwag stwierdzić należy, że zarzut skargi kasacyjnej jest usprawiedliwiony.
W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że brak naruszeń przepisów postępowania, przy naruszeniu jedynie prawa materialnego (art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej), pozwalał na zastosowanie w sprawie art. 188 P.p.s.a. – uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi. Omówione wyżej naruszenie prawa materialnego – art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej, które dotyczy nie tylko zaskarżonego wyroku, ale i obu wydanych w tej sprawie decyzji, uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Skarbu Państwa, jak również wydanej w pierwszej instancji decyzji Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia 7 października 2010 r. – art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 P.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni wyrażoną w sprawie ocenę prawną powołanych przepisów. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 193 i art. 203 pkt 1 P.p.s.a.