Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 17 października 2019 r. sygn. akt II SA/Wr 260/19, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A.N. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową D.N., uchylił w całości orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia niepełnosprawności dziecka do lat 16.
Do wydania wyroku doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], po rozpoznaniu wniosku A.N. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową D.N., działając na podstawie art. 6b ust. 1 w związku z art. 4a ust. 1 i art. 6b ust. 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 511 ze zm.), dalej w uzasadnieniu przywoływanej jako "ustawa", zaliczył wnioskodawcę do osób niepełnosprawnych od wczesnego dzieciństwa do dnia [...] lipca 2024 r. Organ wskazał, że wnioskodawca wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia oraz stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a także stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji oraz edukacji.
Od powyższego orzeczenia odwołanie wniósł R.N. – ojciec wnioskodawcy, nie zgadzając się z zaliczeniem jego syna – Alana Nowaka do grona osób niepełnosprawnych. Do akt sprawy dołączone zostało także pismo D.N. z dnia [...] września 2018 r. wskazujące na treść wyroku Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] października 2015 r. sygn. akt [...], w którym władzę rodzicielską nad małoletnimi dziećmi (w tym m.in. A.N.) powierzono matce – D.N. Obowiązki i uprawnienia ojca ograniczono wyłącznie do współdecydowania o wyborze szkoły, zawodu i sposobu leczenia w razie poważnej choroby oraz uzyskiwania okresowych informacji od matki i kierowania do niej swojego stanowiska w sprawach dotyczących małoletnich dzieci.
Orzeczeniem z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...], w następstwie rozpoznania odwołania R.N., uchylił zaskarżone orzeczenie w części dotyczącej ustaleń zawartych w punktach: II (symbol niepełnosprawności), IV (data ważności orzeczenia) oraz 7 (wskazanie stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji), orzekając w tym zakresie odpowiednio, że przyczyny niepełnosprawności oznaczone są symbolem [...] (pkt II), orzeczenie wydaje się do dnia [...] lutego 2021 r. (pkt IV), a małoletni nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt 7). W uzasadnieniu wskazano, że zakres naruszenia sprawności organizmu małoletniego nie kwalifikuje go do uznania, że konieczne jest mu przyznanie wskazania zawartego w punkcie siódmym orzeczenia.
Porusza się on bowiem samodzielnie, samodzielnie wykonuje czynności samoobsługowe, a wykorzystywane słownictwo i sprawność intelektualna są w normie. Istniejące zaburzenia emocjonalne i trudności w kontaktach, konieczność zapewnienia chłopcu stosownej terapii, czy nadzór i kontrola rodzicielska nie stanowią natomiast wystarczającej podstawy do uznania, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby z uwagi na znaczne ograniczenie możliwości samodzielnej egzystencji. Z racji jednak na istniejącą dolegliwość i jej wpływ na jego bieżące funkcjonowanie w środowisku domowym i szkolnym wskazane było stwierdzenie, że małoletni wymaga stałego współudziału opiekuna w procesie leczenia, edukacji i rehabilitacji.
Od powyższego rozstrzygnięcia A.N. reprezentowany przez przedstawicielkę ustawową D.N. – stosując się do zawartego w nim pouczenia – wniósł odwołanie do Sądu Rejonowego w [...], zarzucając naruszenie art. 127 K.p.a. przez przyjęcie do rozpoznania i wydanie orzeczenia merytorycznego na podstawie odwołania złożonego przez osobę nieuprawnioną, niebędącą stroną postępowania. W razie zaś nieuwzględnienia powyższego zarzutu strona podniosła również sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z treścią zebranego w postępowaniu materiału dowodowego w postaci dokumentacji medycznej i przyjęcie, że orzeczenie o niepełnosprawności winno być wydane z datą obowiązywania do dnia [...] lutego 2021 r., a także wskazanie, że małoletni nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Uzasadniając przytoczone zarzuty strona skarżąca wskazała, że R.N. nie dysponował interesem prawym w ramach toczącego się przed organami postępowania administracyjnego, w związku z tym nie mógł być jego stroną.
W odpowiedzi na powyższe organ odwoławczy wniósł o oddalenie odwołania i podtrzymał swoje stanowisko co do zasadności dokonania zmiany orzeczenia w kwestionowanym przez stronę zakresie.
Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2019 r. sygn. akt [...] Sąd Rejonowy w [...], działając na podstawie art. 464 K.p.c. w związku z art. 154 i nast. K.p.a., przekazał wniesione odwołanie – w zakresie żądania uchylenia zaskarżonego orzeczenia o niepełnosprawności – do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu, jednocześnie zawieszając dalsze postępowanie w prowadzonej przez siebie sprawie. W motywach podjętego orzeczenia Sąd Rejonowy wskazał, że podstawowy zarzut odwołania opierał się na naruszeniu przez organ drugiej instancji art. 127 K.p.a. przez przyjęcie do rozpoznania odwołania złożonego przez osobę nieuprawnioną, niebędącą stroną postępowania. Wobec tego, że sąd powszechny nie jest uprawniony do rozpatrzenia odwołania wedle przepisów K.p.a., dlatego też wniesiony środek zaskarżenia w tym zakresie należało przekazać sądowi administracyjnemu.
W toku postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu strona skarżąca podtrzymała wniesione odwołanie (skargę), wskazując dodatkowo, że wywiedziony przez ojca dziecka środek zaskarżenia działał na niekorzyść wnioskodawcy.
Organ odwoławczy wniósł o odrzucenie skargi z uwagi na fakt, iż zakres orzekania o niepełnosprawności dziecka dotyczył kwestii odnoszącej się do stanu jego zdrowia, leczenia i rehabilitacji. Pomimo, że matka na co dzień zajmuje się małoletnim i podejmuje wszelkie bieżące decyzje, to jednak ojciec – niepozbawiony wszak władzy rodzicielskiej – zachowuje prawo do kontaktów z dzieckiem i nadal może współdecydować w sprawach odnoszących się do jego stanu zdrowia.
Powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 17 października 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 260/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznał za zasadną skargę A.N. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową D.N. W motywach rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał, że niniejsza sprawa, w zakresie w jakim dotyczyła kwestii oceny legitymacji R.N. do wniesienia odwołania do Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, została przekazana przez Sąd Rejonowy w [...] na zasadzie art. 464 § 1 K.p.c. W związku z tym Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, będąc związany postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] w zakresie określenia sądu właściwego do rozpoznania przedmiotowej sprawy, zobowiązany był rozpoznać sprawę w zakresie rozstrzygnięcia konkretnej kwestii proceduralnej, a mianowicie tego, czy ojciec dziecka był uprawniony do wniesienia odwołania od orzeczenia o niepełnosprawności wydanego przez organ I instancji.
W pozostałym zakresie, obejmującym ustalenie, czy organ zasadnie przyjął okres na jaki zostało wydane orzeczenie o niepełnosprawności oraz czy trafnie uznał, że stopień naruszenia sprawności organizmu dziecka nie wymaga konieczności stałego współudziału opiekuna w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, w dalszym ciągu właściwym pozostaje Sąd Rejonowy w [...].
Dalej Sąd I instancji wskazał, że istotą sprawy było ustalenie, czy ojciec dziecka był uprawniony do wniesienia w jego imieniu odwołania od orzeczenia wydanego przez organ I instancji. Powołując art. 6b ust. 1 ustawy wskazano, że orzeczenie o niepełnosprawności może być wydane m.in. na wniosek osoby zainteresowanej bądź jej przedstawiciela ustawowego. Z racji tego, że wnioskodawcą jest małoletni A.N., występować w jego imieniu mogą rodzice jako przedstawiciele ustawowi. Biorąc pod uwagę fakt, że orzeczeniem sądowym wykonywanie władzy rodzicielskiej powierzono matce, zaś obowiązki i uprawnienia ojca ograniczono do współdecydowania o wyborze szkoły, zawodu i sposobu leczenia w razie poważnej choroby, to zdaniem Sądu I instancji ojciec dziecka nie dysponuje władzą rodzicielską w zakresie szeroko przyjętego stanu zdrowia dziecka, w ramach którego mieści się również kwestia orzekania o jego niepełnosprawności.
W tej sytuacji Sąd I instancji uchylając orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] uznał, że R.N. nie dysponował legitymacją procesową do wniesienia odwołania od wydanego przez organ I instancji orzeczenia o niepełnosprawności syna.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wniósł R.N. Zaskarżając wyrok w całości zarzucił naruszenie art. 127 § 1 K.p.a. przez jego wadliwe zastosowanie, będące skutkiem przyjęcia, iż skarżący nie posiada legitymacji do reprezentowania małoletniego w przedmiotowym postępowaniu, podczas gdy prawidłowa ocena powyższego zagadnienia winna prowadzić do stwierdzenia, że zakres uprawnień R.N. określonych wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] Wydziału I Cywilnego z dnia [...] października 2015 r. obejmuje także współdecydowanie – z rodzicem pierwszoplanowym – o sprawach dziecka na etapach diagnostyki czy orzekania o występowaniu i charakterze choroby występującej po stronie małoletniego. W oparciu o powyższy zarzut skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podniósł, że w pojęciu "współdecydowania o sposobie leczenia małoletniego w razie poważnej choroby", użytym przez Sąd Okręgowy w [...] w wyroku z dnia [...] października 2015 r., mieści się kompetencja do działania w charakterze przedstawiciela ustawowego dziecka także w sprawach związanych z ustalaniem istnienia po stronie małoletniego niepełnosprawności. Autyzm bowiem należy uznać za schorzenie poważne implikujące konieczność wdrożenia określonych oddziaływań w odniesieniu do osoby dziecka.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną A.N. reprezentowany przez przedstawicielkę ustawową D.N. wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Zakres sądowej kontroli instancyjnej jest zatem określony i ograniczony wskazanymi w skardze kasacyjnej przyczynami wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku sądu I instancji. Jedynie w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki, powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono takich przesłanek, w szczególności wobec prawidłowego zastosowania przez Sąd I instancji art. 58 § 4 P.p.s.a.
Istota sporu zarysowanego we wniesionej skardze kasacyjnej sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie o to, czy ojciec małoletniego wnioskodawcy, mając ma mocy orzeczenia sądu powszechnego ograniczoną władzę rodzicielską do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, był uprawniony do wniesienia w jego imieniu odwołania od orzeczenia wydanego przez organ I instancji. Jakkolwiek powyższe zagadnienie ma szerszy kontekst i odnosi się do kwestii przymiotu strony postępowania administracyjnego, w rozumieniu art. 28 K.p.a., to jednak skarżący kasacyjne, wskazując jako naruszony wyłącznie przepis art. 127 § 1 K.p.a., zawęził pole analizy prawnej okoliczności niniejszej sprawy.
Odnosząc się do powyższego zagadnienia należy podkreślić, iż jest poza sporem, że w wyroku rozwiązującym przez rozwód małżeństwo D. i R.N., na podstawie art. 107 § 2 K.r.o., wykonywanie władzy rodzicielskiej nad ich trzema synami powierzono matce D.N., zaś uprawnienia ojca dzieci ograniczono do współdecydowania o wyborze szkoły, zawodu i sposobu leczenia w razie poważnej choroby. R.N. mocą tegoż wyroku uzyskał także prawo domagania się od byłej żony okresowych informacji i wysłuchania go w sprawach dotyczących dzieci. Prawidłowa jest zatem konkluzja Sądu I instancji, że przedstawicielem ustawowym małoletniego A.N., w zakresie wszelkich czynności faktycznych i prawnych go dotyczących, jest jego matka. Ojcu natomiast ograniczono wykonywanie władzy rodzicielskiej. Ma on prawo do współdecydowania wraz z matką o sytuacji dziecka jedynie w trzech płaszczyznach. Jedną z nich jest współdecydowanie o wyborze sposobu leczenia dziecka w razie poważnej choroby.
Przenosząc na okoliczności niniejszej sprawy tak zakreśloną sferę władzy rodzicielskiej przysługującej R.N., trafnie Sąd I instancji odwołał się do przepisu art. 6b ust. 1 ustawy, wskazując, że w odniesieniu do małoletnich dzieci pozostających pod władzą rodzicielską możliwość inicjowania i występowania w postępowaniu przed powiatowym zespołem do spraw orzekania o niepełnosprawności mają m.in. ich przedstawiciele ustawowi. W takiej sytuacji kluczowe znaczenie ma odpowiedź na pytanie, czy ustalenie niepełnosprawności małoletniego dziecka stanowi sposób jego leczenia, o którym R.N. ma prawo współdecydować jako ojciec dziecka. Odpowiedź przecząca, której udzielił na powyższe pytanie Sąd I instancji jest prawidłowa i zasługuje na uznanie.
Ustalenie niepełnosprawności, o którym mowa w art. 1 ustawy, nie jest bowiem elementem procesu leczenia, a jedynie formalnym potwierdzeniem stanu zdrowia określonej osoby jednym z rodzajów orzeczeń enumeratywnie wskazanych w tym przepisie. Jest więc to opis aktualnego stanu zdrowia określonej osoby dokonywany w sposób uwzględniający wskazane w ustawie aspekty. W przypadku dzieci, które nie ukończyły 16 roku życia o niepełnosprawności przesądza naruszona sprawność fizyczną lub psychiczną o przewidywanym okresie trwania powyżej 12 miesięcy, z powodu wady wrodzonej, długotrwałej choroby lub uszkodzenia organizmu, powodującą konieczność zapewnienia im całkowitej opieki lub pomocy w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych w sposób przewyższający wsparcie potrzebne osobie w danym wieku (art. 4a ust. 1 ustawy, § 2 i 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego 2002 r. w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia (Dz.U. nr 17, poz. 162 ze zm.)).
Natomiast leczenie to określone postępowanie składające się z szeregu czynności medycznych, których celem jest przywrócenia równowagi organizmu dotkniętego chorobą lub kalectwem. Jest to zatem terapia (kuracja) podejmowana dla uzyskania określonego celu zdrowotnego. Jakkolwiek leczenie i ustalenie niepełnosprawności odwołują się wspólnej okoliczności, którą jest dysfunkcja zdrowotna organizmu, to jednak orzeczenie o niepełnosprawności nie stanowi elementu leczenia i nie determinuje wdrożenia procedur medycznych w celu przywrócenia utraconej sprawności organizmu. Skutki orzeczenia o niepełnosprawności wynikają z solidaryzmu i odnoszą się do sfery społecznej, w której organy państwa podejmują działania dla zniwelowania dysproporcji w zakresie jakości życia i funkcjonowania w społeczeństwie, pomiędzy osobami zdrowotnymi, a osobami mającymi długotrwale naruszoną sprawność fizyczną, umysłową, intelektualną lub w zakresie zmysłów, co może, w oddziaływaniu z różnymi barierami, utrudniać im pełny i skuteczny udział w życiu społecznym na zasadzie równości z innymi osobami (vide: art. 1 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku w dniu 13 grudnia 2006 r. Dz.U. z 2012 r. poz. 1169). Kwestie te trafnie sygnalizował Sąd I instancji.
Rzecz jasna orzeczenie o niepełnosprawności, poprzez system ulg i uprawnień, umożliwia m.in. wdrożenie albo zintensyfikowanie leczenia osoby niepełnosprawnej. Kwestie te zależą jednak od woli osób odpowiedzialnych za podjęcie decyzji o leczeniu. Zwraca na to uwagę także sam skarżący kasacyjnie, gdy poddaje w wątpliwość wdrożenie wobec syna A., przez jego matkę, procedur leczniczych związanych ze stwierdzonym autyzmem dziecięcym. Powyższe wskazuje, że skarżący kasacyjnie trafnie nie postrzega orzeczenia o niepełnosprawności syna jako elementu stanu faktycznego, który determinowałby konieczność wdrożenia określonego leczenia.
Wypada zatem podkreślić, że jeżeli w przyszłości miałyby być wdrażane wobec małoletniego A.N. określone procedury lecznicze związane ze stwierdzonym u niego zaburzeniem rozwoju w postaci autyzmu dziecięcego, to – w razie ustalenia, że powyższe stanowi "poważną chorobę" – oboje rodzice winni współdecydować o sposobie leczenia, stosownie do orzeczenia rozwodowego ograniczającego skarżącemu kasacyjnie wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi. Aktualnie jednak, w ramach postępowania przed zespołem orzekającym o niepełnosprawności A.N., wykonywanie władzy rodzicielskiej skarżącego kasacyjnie podlega ograniczeniu, co oznacza, że na gruncie art. 6b ustawy R.N. nie jest przedstawicielem ustawowym małoletniego syna. Nie może zatem w jego imieniu inicjować postępowania przed zespołem orzekającym o niepełnosprawności i być w jego toku przedstawicielem ustawowym strony. Niezasadny jest zatem zarzut kasacyjny naruszenia przez Sąd I instancji art. 127 § 1 K.p.a.
W motywach skargi kasacyjnej pojawiło się także stanowisko wskazujące na godzenie w dobro małoletniego przez wydane w sprawie orzeczenie o niepełnosprawności. Zapatrywanie wyrażone w powyższym zakresie nie zostało jednak powiązane z formalnym zarzutem naruszenia konkretnego przepisu prawa. Mając na uwadze, iż Naczelny Sąd Administracyjny nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich bądź w inny sposób korygować, bowiem to do autora skargi kasacyjnej należy podanie konkretnych przepisów prawa, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji (vide: wyrok NSA z dnia 2 września 2016r. sygn. akt I OSK 735/15, http://orzeczenia.nsa.gov.pl), to powyższe stanowisko autora kasacji wymyka się możliwości oceny w niniejszym postępowaniu.
Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 P.p.s.a.
Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 P.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.