Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 12 czerwca 2019 r., na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, ze zm., dalej: p.p.s.a.), oddalił skargę K. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z [...] 2019 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] 2018 r. Decyzją tą ustalono żądanie zwrotu przez skarżącego nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku stałego w miesiącu maju i czerwcu 2018 r. w łącznej wysokości [...] zł oraz podzielono żądaną kwotę na 5 miesięcznych rat płatnych do ostatniego dnia miesiąca pod rygorem wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności.
W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku K. Ż., reprezentowany przez adwokata w ramach przyznanego skarżącemu prawa pomocy, podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego tj. art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r. poz. 1508, ze zm.), poprzez błędną jego interpretację. Uzasadniając podniesiony zarzut wskazuje, że prawidłowa wykładnia tego przepisu sprowadza się do uznania, że w tej sprawie zachodzą przesłanki do odstąpienia lub umorzenia zwrotu świadczenia nienależnego od skarżącego, choćby ze względów dotyczących zasad współżycia społecznego, ale przede wszystkim także dlatego, że sam utrzymuje się prowadząc jednoosobowe gospodarstwo domowe, ma określony stan zdrowia, który nie rokuje poprawy, ma orzeczony stopień niepełnosprawności, który wyklucza możliwość podejmowania jakiejkolwiek pracy zawodowej. Okoliczność, że skarżący wbrew orzeczeniu o niepełnosprawności podejmuje prace dorywcze nie powinna mieć znaczenia dla sprawy, względnie mieć znaczenie drugorzędne.
Wskazując na powyższe skarżący kasacyjnie wniósł o "uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia" i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Jednocześnie pełnomocnik skarżącego wniosła o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu oświadczając, że koszty nie zostały nawet częściowo pokryte.
W piśmie z 21 listopada 2019 r. pełnomocnik skarżącego oświadczyła o zrzeczeniu się rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o przeprowadzenie rozprawy, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.
Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.).
Skarga kasacyjna w niniejszej sprawie została oparta wyłącznie na zarzucie naruszenia prawa materialnego. Nie były kwestionowane ustalenia w zakresie stanu faktycznego. Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach stwierdzić należy, że nie ma ona usprawiedliwionych podstaw.
Jak stanowi art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Przepis ten był przedmiotem pogłębionych rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z 28 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 6/20 (CBOSA), Sąd ten wskazał, że celem art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z kolei z określoną w art. 100 ust. 1 zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. Z treści art. 104 ust. 4 tej ustawy wynika również, że organ zobowiązany jest zatem do wszechstronnego rozważenia przesłanek w przepisie tym wymienionych. Wskazane przesłanki interpretować należy zgodnie z założeniami i celami ustawy o pomocy społecznej, w szczególności mając na względzie cele pomocy społecznej określone w jej art. 2 ust.
1. Należy również pamiętać, że zadaniem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Pomoc społeczna powinna w miarę możliwości doprowadzić do życiowego usamodzielnienia się (art. 3 ustawy). Powyższe oznacza ciążący na organie właściwym do rozpatrzenia wniosku obowiązek dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy - aktualnej sytuacji zainteresowanego - także w kontekście powołanych zapisów ustawowych.
Zaznaczyć jednak w tym miejscu należy, że decyzje wydane na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej mają charakter uznaniowy. Takie rozstrzygnięcia organów administracji charakteryzują się tym, że po dokonaniu ustalenia, iż strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony (por. wyrok NSA z 25 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 3533/18, CBOSA). Nawet zatem trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w tym przepisie. O ile więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonywujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności.
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy zgodzić się należy z Sądem I instancji, iż zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie odpowiada tak ustalonym normom określającym warunki zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Organy ustaliły sytuację materialną i bytową skarżącego, który stale korzysta z pomocy socjalnej. Szczególne okoliczności, w tym stan zdrowia skarżącego, jak i utrudnione możliwości podjęcia pracy, aczkolwiek niewykluczające wykonywania prac dorywczych, pozwoliły zasadnie przyjąć, że jest on w stanie zwrócić nienależnie pobraną kwotę świadczeń w wysokości [...] zł przy rozłożeniu jej na 5 miesięcznych rat ([...] zł). Pozwoliło to wypełnić ustawowy warunek uniknięcia nadmiernego obciążenia oraz zniweczenia skutków udzielanej pomocy.
W świetle powyższego zarzut naruszenia art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej należało uznać za nieuzasadniony.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
Sąd nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, ponieważ wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258 - 261 p.p.s.a.