Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 1 grudnia 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 1237/21 po rozpoznaniu skargi K.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 1 czerwca 2021 r., nr SKO.405.ZA.1243.22.2021 w przedmiocie umorzenia części oraz odmowy umorzenia pozostałej części należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego: 1. uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta Tarnobrzega z dnia 26 kwietnia 2021 r., nr ŚS.III.545.500.2017/2018 w części dotyczącej tiret drugie, 2. przyznał od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na rzecz adw. A.W. wynagrodzenie w kwocie 295 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
W dniu [...] września 2019 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie (dalej: "MOPR") wpłynął wniosek K.M. (dalej "skarżąca") o umorzenie w całości zadłużenia alimentacyjnego powstałego w wyniku wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jako uzasadnienie wniosku skarżąca podała, że w chwili obecnej znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej, która nie pozwala jej na spłatę powstałego zadłużenia. Z akt sprawy wynika natomiast, że na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów Prezydent wypłacał świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej T.K. reprezentowanego przez przedstawiciela R.K. w okresie od 1 października 2009 r. do 30 września 2018 r. w wysokości 500 zł miesięcznie. Łączna kwota świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za wyżej wymieniony okres wyniosła 54 000 zł. Od tej należności obliczone zostały także odsetki.
Decyzją z dnia 6 listopada 2019 r. Prezydenta Miasta Tarnobrzega (dalej "Prezydent", "organ I instancji") odmówił skarżącej umorzenia należności powstałych z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzja ta została następnie uchylona decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu (dalej "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy") z dnia 17 grudnia 2019 r.
Ponownie prowadząc postępowanie organ I instancji mając na uwadze zalecenia Kolegium w zakresie ustalenia sytuacji materialnej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącej, przesłuchał wymienioną w charakterze strony postępowania oraz jej męża T.M. w charakterze świadka, a następnie decyzją z dnia 27 lutego 2020 r. odmówił skarżącej umorzenia zadłużenia alimentacyjnego. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Kolegium z dnia 21 kwietnia 2020 r.
Po rozpoznaniu skargi wniesionej przez stronę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 18 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Rz 760/20 uchylił zaskarżoną decyzję Kolegium z dnia 21 kwietnia 2020 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta z dnia 27 lutego 2020 r. Sąd ocenił, że stan faktyczny nie został wnikliwie wyjaśniony, a dokonana przez organy ocena materiału dowodowego nosi znamiona dowolności, jest niepełna i wybiórcza oraz nie uwzględnia wszystkich okoliczności sprawy. Sąd wskazał, że w okolicznościach sprawy wnioski organów o możliwym wyzdrowieniu skarżącej w kontekście odzyskania przez nią zdolności do pracy są całkowicie nieprawdziwe. Organy nie zbadały, czy powstałe zadłużenie miało związek z chorobą skarżącej, trudnym jej diagnozowaniem, systematycznym pogarszaniem się stanu zdrowia. Zdaniem Sądu ustalenie tej okoliczności miałoby istotne znaczenie dla podjęcia decyzji o umorzeniu zadłużenia. W ocenie Sądu konkluzja organów o niewystąpieniu okoliczności z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów była przedwczesna. Sąd wskazał, że nie ulega wątpliwości, iż łączne dochody rodziny skarżącej i jej męża, w powiązaniu ze stanem ich zdrowia i wynikającymi z niego znacznymi ograniczeniami, u skarżącej brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia, wskazują na "nadzwyczajność" i "szczególność" sytuacji, o jakiej mowa w ww. przepisie.
W konsekwencji powyższego wyroku, Prezydent wydał ponowną decyzję, z dnia 26 kwietnia 2021 r. nr ŚS.III.545.500.2017/2018. Działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 – dalej "K.p.a.") oraz art. 1, art. 2 pkt. 10, art. 9, art. 10, art. 12 ust. 1 i 2, art. 15 ust. 1 i 2, art. 18, art. 20, art. 25, art. 27, art. 28 oraz art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2020 r., poz. 808 ze zm. – dalej "u.p.u.a."), w pkt 1 umorzył część należności dłużnika alimentacyjnego KK.M. powstałych z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej T.K. w okresie od 1 października 2009 r. do 30 września 2018 r. w wysokości 25 432,57 zł wraz z należnymi od tej kwoty odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień 26 kwiecień 2021 r. wyniosły 11 518,49 zł oraz w pkt 2 odmówił skarżącej umorzenia należności powstałych z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej w wysokości 25 500 zł łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień 26 kwiecień 2021 r. wyniosły 8 064,44 zł.
W uzasadnieniu wydanej decyzji organ I instancji podał, że na dzień jej wydania łączna kwota zobowiązania skarżącej z tytułu ww. wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wynosi 70 515,50 zł (50 932,57 zł - należność, 19 582,93 zł - odsetki ustawowe za opóźnienie). Wyjaśnił, że możliwości umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.u.a. opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym, zaznaczając przy tym, że organ nie jest zobowiązany do obligatoryjnego umorzenia takich należności dłużnika alimentacyjnego, nawet w sytuacji zaistnienia przesłanek, o których mowa w tym przepisie. Zwrócił również uwagę na konieczność uwzględnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności" przy ocenie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy. Organ szczegółowo przedstawił sytuację materialną, rodzinną oraz zdrowotną skarżącej. Jak podał, skarżąca mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem w wynajmowanym mieszkaniu, jest w wieku aktywności zawodowej, lecz obecnie nie pracuje zawodowo, nie jest również zarejestrowana jako osoba bezrobotna w urzędzie pracy. Posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydane do dnia 30 czerwca 2022 r. Źródłem utrzymania skarżącej jest otrzymywany zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł miesięcznie, od 1 listopada 2019 r. w wysokości [...] zł miesięcznie oraz zasiłek stały w wysokości [...] zł, którego wysokość od dnia 1 sierpnia 2019 r. wynosi [...] zł. Ponadto skarżąca znajduje się pod stałą kontrolą lekarską z powodu schorzeń przewlekłych m.in. [...], które stanowią barierę w znalezieniu zatrudnienia, a tym samym do uzyskania dochodu na utrzymanie. Skarżąca leczy się w kilku poradniach, a stałe koszty leczenia wynoszą od 150 zł do 200 zł miesięcznie. Mąż skarżącej nie pracuje zawodowo, korzysta z pomocy społecznej, do listopada 2019 r. otrzymywał zasiłek okresowy w kwocie [...] zł miesięcznie. Aktualnie ze względu na stan zdrowia i ustalony orzeczeniem umiarkowany stopień niepełnosprawności otrzymuje zasiłek stały w kwocie [...] zł miesięcznie, jako wyrównanie do zasiłku stałego żony. Orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane na czas określony do dnia 28 lutego 2022 r. Mąż skarżącej, pomimo wskazania w orzeczeniu możliwości pracy w warunkach chronionych, nie widzi obecnie możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia bowiem sprawuje opiekę nad chorą żoną, przejął cały ciężar utrzymania domu gotuje, sprząta, robi zakupy załatwia sprawy urzędowe. Obecnie nie posiada żadnego majątku. Rodzina otrzymała pomoc w formie zasiłków celowych na zakup żywności w miesiącach: marzec, maj i lipiec 2021 r. po 300 zł miesięcznie oraz w miesiącu kwietniu na zakup odzieży 150 zł, obuwia - 150 zł, a także środków czystości w kwocie 100 zł. Dodatkowo rodzina ma skierowanie na odbiór żywności w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Żywnościowa finansowanego z FEAD od listopada 2020 r. do lipca 2021 r. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej, złożyła również wniosek o przyznanie lokalu socjalnego z zasobów mieszkaniowych gminy, który nie został jeszcze rozpatrzony.
Na podstawie powyższych ustaleń, organ stwierdził, że skarżąca, pomimo występujących obecnie problemów zdrowotnych, nie jest pozbawiona na stałe możliwości spłaty powstałego zadłużenia w przyszłości. Jest osobą bardzo młodą, orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności a niezdolność do zatrudnienia ma charakter czasowy i aktualnie nie można określić jakie będzie kolejne orzeczenie. Stan zdrowia skarżącej może ulec poprawie przynajmniej na tyle, iż będzie miała możliwość podjęcia pracy, np. w warunkach pracy chronionej, czy też korzystania z innych form aktywizacji zawodowej. Organ podkreślił, iż dostrzega trudną sytuację zdrowotną skarżącej, która cierpi na [...]. Zaznaczył, że skarżąca została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności przy wskazaniu, iż wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Podkreślił jednak, że zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności naruszenie sprawności organizmu z tytułu schorzeń ma charakter okresowy do dnia 30 czerwca 2022 r., orzeczenie zostało więc wydane na czas określony - trzech lat. Organ zwrócił uwagę, że dalsze orzekanie o stopniu niepełnosprawności uzależniono od rozwoju występujących chorób, postępów w leczeniu, efektów przyjmowanych leków oraz skutków prowadzonej rehabilitacji. Wyjaśnił, że czasowość orzeczenia nie oznacza możliwości całkowitego wyzdrowienia skarżącej, jednak musi być uwzględniona w kontekście możliwości odzyskania sprawności organizmu pozwalającej na podjęcie zatrudnienia odpowiedniego do jej możliwości fizycznych i psychicznych. Organ za istotny uznał również fakt, że skarżąca nie dopełniła obowiązku przedstawienia dokumentów potwierdzających leczenie oraz aktualne koszty leczenia, nie określiła również z jakich form wsparcia świadczonych przez instytucje pomocy społecznej lub inne wyspecjalizowane placówki korzysta, zaś wskazane ponoszone miesięcznie koszty leczenia wydają się niskie w stosunku do występującej choroby genetycznej.
W ocenie organu przedstawione okoliczności świadczą o tym, że sytuacja zdrowotna skarżącej nie pozbawia jej całkowicie możliwości podjęcia w przyszłości chociażby w niewielkim wymiarze pracy zarobkowej, z której dochód może przeznaczyć na spłatę zadłużenia. Również występujące trudności finansowe nie stanowią sytuacji wyjątkowej w aktualnych warunkach funkcjonowania zarówno osób samotnie gospodarujących, jak też rodzin. Organ podkreślił również charakter zobowiązań alimentacyjnych rodziców wobec dzieci. Ocenił, że sytuacja rodzinna, majątkowa i zdrowotna skarżącej, jak również zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie dają podstawy do umorzenia należności w całości, jednak stanowią podstawę do częściowego umorzenia tych należności.
Na skutek rozpoznania odwołania skarżącej, SKO opisaną na wstępie decyzją z dnia 1 czerwca 2021 r. nr SKO.405.ZA.1243.22.2021, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Organ odwoławczy stwierdził, że stan faktyczny został wnikliwie wyjaśniony, a dokonana przez organ I instancji ocena materiału dowodowego jest pełna i prawidłowa, jak również uwzględniono wskazania zawarte w wyroku WSA w Rzeszowie z dnia 18 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Rz 760/20.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wniosła skarżąca zarzucając
- naruszenie art. 30 ust. 2 u.p.u.a., poprzez jego błędną wykładnię i zastosowanie, polegające na nieuznaniu sytuacji skarżącej za szczególną, podczas gdy jej stan zdrowia i sytuacja rodzinna klasyfikują ją do skorzystania z tej regulacji, jak również przekroczenie granic uznania administracyjnego i odmówienie umorzenia całości należności;
- naruszenie art. 7 w zw. z art. 75 § 1 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 i w zw. z art. 107 § 3 K.p.a. poprzez brak podjęcia przez organ wszelkich czynności zmierzający do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz dowolną ocenę materiału dowodowego skutkującą błędem w ustaleniach faktycznych polegających na nieuznaniu sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i zarobkowej skarżącej za wyjątkową, która uniemożliwia jej trwale wywiązanie się z obowiązku spłacenia długu w Funduszu Alimentacyjnym oraz zaniechanie oceny całokształtu materiału dowodowego i pominięcie w uzasadnieniu decyzji dowodów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a także brak odniesienia się organu odwoławczego do wszystkich zarzutów podniesionych w odwołaniu, a w konsekwencji sporządzenie uzasadnienia decyzji nieodpowiadającego wymogom określonym w art. 107 § 1 K.p.a.;
- naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez niezasadne utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji ze względu na wskazane naruszenia.
Skarżąca wniosła o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i w konsekwencji zobowiązanie organu do umorzenia pozostałej części zadłużenia alimentacyjnego, względnie o rozstrzygnięcie co do istoty sprawy poprzez wydanie orzeczenia o umorzeniu pozostałego zadłużenia.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Powołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie uwzględnił złożoną skargę. W motywach rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że materialnoprawną podstawę decyzji stanowił przepis art. 30 ust. 2 u.p.u.a., zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Sąd wskazał, że decyzja podejmowana w powyższym przedmiocie opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym, co oznacza, iż organ nie jest zobowiązany do umorzenia należności, nawet wówczas gdy zaistnieją przesłanki, o których mowa w przepisie. Jednakże taka decyzja nie może być dowolna, uzasadnienie powinno wskazywać, że wzięte zostały pod uwagę wszystkie okoliczności i co ostatecznie zadecydowało o takim a nie innym rozstrzygnięciu sprawy.
Sąd I instancji podkreślił, że w niniejszej sprawie organy (zwłaszcza I instancji) bardzo szeroko uzasadniły swoje rozstrzygnięcie. Odmawiając umorzenia części należności wskazano, że w okresie od września 2009 r. do sierpnia 2010 r. skarżąca pobierała z Powiatowego Urzędu Pracy stypendium dla dorosłych, a także w latach 2016 i 2018 r. podejmowała zatrudnienie. Organ I instancji powołał się też na uzasadnienie postanowienia Prokuratury Rejonowej w [...] z dnia [...] września 2016 r., którym umorzono postępowanie prowadzone przeciwko skarżącej w sprawie uporczywego uchylania się od obowiązku alimentacyjnego na rzecz jej syna w okresie od listopada 2011 r. do lipca 2016 r. Powodem umorzenia postępowania był brak znamion przestępstwa z art. 209 § 1 k.k., gdyż skarżąca w powyższym okresie nie mogła znaleźć stałej pracy lecz w miarę możliwości starała się pracować dorywczo i była zarejestrowana jako bezrobotna. Stwierdzono tam także, że niskie dochody w zestawieniu z wydatkami uniemożliwiały jej wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego. Niealimentacja nie wynikała więc ze złej woli skarżącej. W postanowieniu tym wspomniano także o prawomocnym skazaniu skarżącej wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] stycznia 2012 r., sygn. akt [...] za czyn z art. 209 § 1 k.k. Jednakże, co oczywiste – wyrok ten dotyczył okresu wcześniejszego niż objęty dochodzeniem, w którym umorzono postępowanie, a więc najpóźniej do października 2011 r. Organ I instancji zaznaczył, że w tamtym czasie skarżąca nie wskazywała na to, że niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego było spowodowane pogarszającym się stanem zdrowia i powstało przed ustaleniem stopnia niepełnosprawności. Wskazał także, że nie bez znaczenia dla oceny zdolności spłaty zadłużenia pozostawał fakt, iż w okresie wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy prowadzący postępowanie egzekucyjne przekazywał wyegzekwowane od dłużnika kwoty m.in. w okresach od stycznia 2010 r. do września 2010 r., od września 2016 r. do stycznia 2017 r. a także w miesiącach lutym 2018 r. kwotę 1 795,75 zł, w kwietniu 2018 r. kwotę 2 429,75 zł, w maju 2018 r. kwotę 2635,67 zł i czerwcu 2018 r. kwotę 528,74 zł.
W ocenie Sądu, rację mają organy podkreślając, że "celem zabezpieczenia społecznego nie jest przejmowanie w całości kosztów utrzymania dzieci z barków rodziców na barki podatników" oraz co do tego, że powstanie zadłużenia i obowiązek zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych jest następstwem zaniechania przez stronę wywiązywania się wobec dziecka z obowiązku alimentacyjnego. Zdaniem Sądu organy nadal nie uwzględniły zaświadczenia wystawionego przez lekarza z Poradni [...] w [...] z dnia [...] marca 2019 r., z którego wynika, że skarżąca legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym do dnia 11 czerwca 2019 r. Z faktu, że orzeczenie ustalające stopień niepełnosprawności ma charakter czasowy organy wywiodły, że sytuacja zdrowotna skarżącej może się poprawić i będzie mogła podjąć pracę choćby w niewielkim wymiarze, w tym zdalnie. Podkreślany jest przy tym młody wiek skarżącej. Tymczasem w ww. wyroku z dnia 18 listopada 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 760/20 Sąd zaznaczył, że wnioski o możliwym wyzdrowieniu skarżącej są nieprawdziwe. Organy nie uwzględniły, że z ww. zaświadczenia wynika, iż [...], który zdiagnozowano u skarżącej jest [...]. Treść dokumentu jednoznacznie przeczy wnioskom organów, że będzie ona mogła podjąć pracę. Formułując swoje wnioski w tym zakresie organy zupełnie nie zestawiają ich także z wykształceniem skarżącej, w tym także jaką w tym kontekście zdalną pracę mogłaby wykonywać taka osoba. Co do sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącej, w ocenie Sądu I instancji, organy nie wzięły pod uwagę, że z uwagi na to, iż jedyne dochody rodziny pochodzą wyłącznie ze świadczeń z opieki społecznej, w ciągu roku stan majątkowy małżonka skarżącej jeszcze się pogorszył i nie ma on już żadnych zasobów, które mógłby przeznaczyć na pokrycie kosztów utrzymania swego i żony. Skarżąca z mężem nie opłacają nawet w pełni należności za najem mieszkania, bo wyliczenia organów nie uwzględniają kwoty [...] zł, jako czynszu najmu (bez pozostałych kosztów korzystania z mieszkania), a w związku z tym rzeczywiście może się okazać, że rodzina będzie musiała opuścić zajmowany lokal. Skarżąca podjęła kroki w kierunku pozyskania lokalu socjalnego z zasobów gminy. Aktualna sytuacja rodziny wpływa na to, że co miesiąc powiększa się dług z tytułu czynszu i skarżąca na bieżąco nadal nie jest w stanie pokrywać należności alimentacyjnych na dziecko, co generuje dalsze zobowiązania. Skarżąca dość nieudolnie już podejmowała kroki w celu obniżenia alimentów na dziecko, lecz wcześniejszy pozew został zwrócony przez Sąd z powodu nieopłacenia. W ocenie Sądu pominięcie kluczowego dla sprawy dowodu w postaci zaświadczenia lekarza ze specjalistycznej poradni spowodowało, że organy wyciągnęły błędne wnioski nie znajdujące pokrycia w zebranym materiale dowodowym. Mimo stosunkowo młodego wieku, w świetle treści zaświadczenia lekarskiego z dnia [...] marca 2019 r. nie sposób zgodzić się z wnioskami o możliwej poprawie zdrowia skarżącej, skoro jest to choroba postępująca i nieuleczalna.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnobrzegu. Zaskarżając wyrok w całości zarzuciło na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 75 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez uwzględnienie skargi i uchylenie decyzji organu II instancji i decyzji organu I w części dotyczącej tiret drugie z uwagi na naruszenie tych przepisów postępowania w sytuacji, w której nie było podstaw do takiego uchylenia, ponieważ organ nie naruszył art. art. 7, art. 77 § 1, art. 75 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Sąd I instancji błędnie uznał, że doszło do naruszenia zasady wszechstronnego i wyczerpującego zebrania materiału dowodowego oraz że organy pominęły dowód w postaci zaświadczenia lekarza ze specjalistycznej poradni. W ocenie Kolegium stan faktyczny w tej sprawie jest dokładnie wyjaśniony, nie istnieje potrzeba przeprowadzania żadnych dodatkowych dowodów, a dowód w postaci zaświadczenia lekarza ze specjalistycznej poradni nie został pominięty - około połowa należności dłużnika alimentacyjnego została umorzona, a zatem zaświadczenie to zostało uwzględnione przy wydawaniu decyzji.
Wskazując na powyższe, wniesiono o:
- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie,
- zasądzenie na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa według norm przepisanych. Złożono również oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.
Odpowiedź na skargę kasacyjną złożyła skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu - r.pr. P.D. Wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i przyznanie pełnomocnikowi kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje
Skarga kasacyjna jest zasadna.
Zgodnie z brzmieniem art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 P.p.s.a. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wychodząc z tego założenia, należy na wstępie zaznaczyć, że wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania (art. 183 § 2 P.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny zagadnienia prawidłowości dokonanej przez Sąd I instancji wykładni wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa.
Złożoną w niniejszej sprawie skargę kasacyjną oparto jedynie na jednej z podstaw kasacyjnych wynikających z art. 174 pkt 2 P.p.s.a. Zarzucono naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 75 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Naruszenie tych przepisów może mieć taką samą postać jak naruszenie prawa materialnego, jednak stanowi ono podstawę kasacyjną, jeżeli uchybienie przepisom postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. A zatem pomiędzy uchybieniem procesowym a wydanym w sprawie orzeczeniem podlegającym zaskarżeniu musi zachodzić związek przyczynowy. Chodzi o możliwość istotnego wpływania na wynik sprawy, a więc ukształtowanego w nim stosunku administracyjnego materialnego lub procesowego.
Stosownie do art. 77 § 1 K.p.a., na organie administracji publicznej spoczywa obowiązek zebrania w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy niezbędnego do jej wyjaśnienia. Postępowanie wyjaśniające prowadzone przez organ administracji publicznej powinno być zakończone po zbadaniu wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla danej sprawy, których zakres określają przepisy prawa materialnego mające zastosowanie w sprawie. Wedle natomiast art. 75 § 1 K.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Zgodnie z art. 80 K.p.a., organ dokonuje oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Realizując zasadę prawdy obiektywnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.) organ jest obowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W myśl natomiast art. 107 § 3 K.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.
Biorąc pod uwagę powyższe przepisy, nie można zgodzić się z oceną dokonaną przez Sąd I instancji, że organy administracyjne nie dysponowały wystarczającym materiałem dowodowym istotnym dla sprawy oraz nie przeprowadziły postępowania dowodowego w sposób odpowiadający opisanym wyżej zasadom procedury administracyjnej. Oznacza to, że zasadny jest zarzut dotyczący naruszenia powołanych w podstawie kasacyjnej przepisów postępowania.
Podkreślić należy, że wydanie decyzji przez organ właściwy wierzyciela na wniosek dłużnika alimentacyjnego w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Organ właściwy wierzyciela powinien więc rozważyć szczegółowo kwestie istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania, co następnie powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Decyzja organu wydawana w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość, ale nie obowiązek umorzenia należności. Sądowa kontrola uznania administracyjnego ograniczona jest natomiast wyłącznie do oceny, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżąca zamieszkuje w wynajmowanym mieszkaniu i prowadzi wraz z mężem wspólne gospodarstwo domowe. Jest w wieku aktywności zawodowej, obecnie nie pracuje zawodowo, nie jest także zarejestrowana jako osoba bezrobotna w urzędzie pracy. Posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane do dnia 30 czerwca 2022 r. Źródłem utrzymania skarżącej jest zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł miesięcznie, od 1 listopada 2019 r. w wysokości [...] zł miesięcznie oraz zasiłek stały w wysokości [...] zł, którego wysokość od dnia 1 sierpnia 2019 r. wynosi [...] zł. Ponadto skarżąca znajduje się pod stałą kontrolą lekarską z powodu schorzeń przewlekłych m.in. [...], które stanowią barierę w znalezieniu zatrudnienia, a tym samym do uzyskania dochodu na utrzymanie. Skarżąca leczy się w kilku poradniach, a stałe koszty leczenia wynoszą od 150 zł do 200 zł miesięcznie. Mąż skarżącej nie pracuje zawodowo, korzysta z pomocy społecznej, do listopada 2019 r. otrzymywał zasiłek okresowy w kwocie [...] zł miesięcznie. Aktualnie ze względu na stan zdrowia i ustalony orzeczeniem umiarkowany stopień niepełnosprawności otrzymuje zasiłek stały w kwocie [...] zł miesięcznie, jako wyrównanie do zasiłku stałego żony. Orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane na czas określony do dnia 28 lutego 2022 r. Mąż skarżącej, pomimo wskazania w orzeczeniu możliwości pracy w warunkach chronionych, nie podjął zatrudnienia bowiem sprawuje opiekę nad chorą żoną. Nie posiada żadnego majątku. Rodzina otrzymała pomoc w formie zasiłków celowych na zakup żywności w miesiącach: marzec, maj i lipiec 2021 r. po 300 zł miesięcznie oraz w miesiącu kwietniu na zakup odzieży 150 zł, obuwia - 150 zł, a także środków czystości w kwocie 100 zł. Dodatkowo rodzina ma skierowanie na odbiór żywności w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Żywnościowa finansowanego z FEAD od listopada 2020 r. do lipca 2021 r. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej, złożyła również wniosek o przyznanie lokalu socjalnego z zasobów mieszkaniowych gminy, który nie został jeszcze rozpatrzony.
Z tych też względów uznać należy, że zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla prawidłowego jej rozstrzygnięcia i został przez organy prawidłowo oceniony. Rację ma skarżący kasacyjnie organ, że wszystkie ustalenia, których przeprowadzenia zażądał Sąd I instancji, nie wpłynęłyby w istocie na wynik sprawy, co najwyżej utwierdziłyby w przekonaniu, że odmowa całkowitego umorzenia zaległości z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego była zasadna. Ustalenia te pozwoliłyby na jeszcze dokładniejsze wyjaśnienie sytuacji życiowej skarżącej, jednakże te ustalenia, które poczyniły organy były już wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia częściowo odmownego. Nie można było przyjąć, że aktualna sytuacja skarżącej przesądzała o braku możliwości spłaty części zadłużenia, tym bardziej że strona ma możliwość wystąpienia z wnioskiem o odroczenie terminu płatności, a następnie rozłożenia należności na raty. Wskazane powyżej okoliczności uprawniały do stwierdzenia, że trudna sytuacja finansowa wnioskodawczyni może mieć charakter przejściowy i w przyszłości istnieje możliwość uregulowania chociażby części ciążących na stronie zobowiązań. W tych warunkach twierdzeniom organów o braku podstaw do zastosowania wobec skarżącej najdalej idącej ulgi w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia w całości kwoty należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych nie można zarzucić dowolności.
Podkreślić także należy, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu z wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z całą pewnością czasowego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane do dnia 30 czerwca 2022 r., tym samym okresowej niezdolności do pracy do takich przesłanek nie można zaliczyć. Wszelkiego zatem rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający, bowiem obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów, nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2018 r., sygn. akt I OSK 611/16). Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, powinno zatem mieć miejsce w wyjątkowych okolicznościach, po dokonaniu szczegółowej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. W przedmiotowej sprawie takie wyjątkowe okoliczności nie zaistniały i co za tym idzie sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącej nie daje podstaw do wydania decyzji w przedmiocie umorzenia całości należności.
Nie można również zgodzić się z twierdzeniami Sądu I instancji, że organy orzekające w sprawie nie wzięły pod uwagę zaświadczenia z dnia [...] marca 2019 r. wydanego przez lekarza z Poradni [...] nr [...]. Z dokumentu tego wynika, że [...], który zdiagnozowano u skarżącej [...] i niezbędne jest określenie jej typu celem podjęcia stosownego leczenia oraz zobrazowania konkretnie występujących objawów. W związku z powyższym, zgodzić się trzeba z oceną organów, że tymczasowość wydanego orzeczenia wskazuje na istnienie możliwości powrotu strony do zatrudnienia w czasie późniejszym, tym bardziej, że pozostaje ona w wieku aktywności zawodowej. Nie jest wykluczone, że stan zdrowia skarżącej ulegnie poprawie przynajmniej na tyle, iż będzie ona miała możliwość podjęcia pracy, np. w warunkach pracy chronionej, czy też korzystania z innych form aktywizacji zawodowej. Organy orzekające w sprawie zgodziły się, że sytuacja życiowa strony nie jest łatwa, trafnie zwracając uwagę, że dalsze orzekanie o stopniu niepełnosprawności uzależnione jest od rozwoju występujących chorób, postępów w leczeniu, efektów przyjmowanych leków oraz skutków prowadzonej rehabilitacji. Czasowość orzeczenia nie oznacza możliwości całkowitego wyzdrowienia skarżącej, jednak musi być uwzględniona w kontekście możliwości odzyskania sprawności organizmu pozwalającej na podjęcie zatrudnienia odpowiedniego do jej możliwości fizycznych i psychicznych.
Biorąc powyższe pod uwagę, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji naruszył podniesione w podstawach kasacyjnych przepisy prawa procesowego, niesłusznie uznając, że organy przekroczyły granice uznania administracyjnego i przyjmując, iż sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącej nie uzasadnia nieuwzględnienia jej wniosku o umorzenie całości należności.
Mając zatem na uwadze, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w związku z art. 151 i art. 193 i P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.