Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 20 września 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 2556/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej W. R. i J. R., uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2556/14 w sprawie ze skargi W. R., w miejsce którego wstąpiły W. R. i J. R. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji i oddalił skargę.
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
W dniu 12 maja 1998 r. W. R. złożył wniosek o uzyskanie ekwiwalentu za nieruchomości pozostawione przez M. R. poza obecnymi granicami państwa polskiego w Z., województwo [...].
Wojewoda Małopolski decyzją z dnia [...] marca 2008 r. odmówił wnioskodawcy potwierdzenia prawa do rekompensaty uznając, że M. R. nie spełniła przesłanki określonej w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) – zwanej dalej "ustawą", tj. w dniu 1 września 1939 r. nie zamieszkiwała na byłym terytorium RP i nie opuściła go w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.
Minister Skarbu Państwa, decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody Małopolskiego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I SA/Wa 1585/08 oddalił skargę W. R. na powyższą decyzję. W uzasadnieniu Sąd podkreślił, że na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego ustalono, iż "(...) rodzice (...) mieszkali od roku 1927 w K. koło O. Mieszkali tam również w czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu. Ojciec skarżącego pracował w zakładach papierniczych do 1946 r. W K. był ich dom i tam było centrum życiowe rodziny. (...) Wobec tego rodzina, ani była właścicielka M. R. nie zostali wypędzeni, nie byli zmuszeni opuścić byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w związku z wojną, gdyż na tym terytorium stale nie przebywali".
Trybunał Konstytucyjny, wyrokiem z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12 stwierdził, że art. 2 pkt 1 ustawy w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania dnia 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP.
Ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 195) – zwanej dalej "ustawą zmieniającą" znowelizowano art. 2 ust. 1 ustawy, w wyniku czego otrzymał on nowe brzmienie. Zgodnie z tym przepisem osoby, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, mogły złożyć wniosek o wznowienie postępowania w terminie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, tj. od dnia 27 lutego 2014 r.
W. R. w dniu 11 marca 2014 r., z zachowaniem ustawowego terminu, wystąpił o wznowienie postępowania zakończonego ostateczną decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r.
Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2014 r. Minister Skarbu Państwa wznowił postępowanie w sprawie.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2014 r. Minister Skarbu Państwa odmówił zaś uchylenia decyzji z dnia [...] sierpnia 2008 r.
Powyższa decyzja utrzymana została w mocy decyzją tego organu z dnia [...] czerwca 2014 r.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Minister Skarbu Państwa wskazał, że z akt sprawy wynika, iż W. R. jest następcą prawnym właścicielki pozostawionych nieruchomości M. R. Z umowy darowizny z dnia 23 czerwca 1939 r., nr rep. [...] wynika zaś, że M. R. zamieszkała w K. w powiecie [...], tj. na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z dokumentów dotyczących jej męża W. R. wynika natomiast, że zamieszkiwał on z żoną i dzieckiem w K. od 1927 r. do 1946 r. (zaświadczenie z dnia 9 marca 1951 r., znak [...] wydane przez sekcję personalną [...] w K., uwierzytelnione kopie oświadczenia S. M. oraz A. Ł. z dnia 8 sierpnia 1949 r.).
Organ zaznaczył, że zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r., Nr 112, poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić.
Organ podkreślił, że w świetle art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych M. R. zamieszkiwała ze swoim mężem w miejscowości K. od 1927 r. Z materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy wynika, że M. R. w czerwcu 1939 r. również zamieszkiwała w K. razem z mężem W. R., zamieszkałym i pracującym w K., na obecnym terytorium RP (odpis aktu notarialnego z dnia 23 czerwca 1939 r.).
Minister Skarbu Państwa wskazał, że odnośnie ustalenia miejsca zamieszkania W. R. nie mają zastosowania § 5 ust. g i h rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55 o meldunkach i księgach ludności, gdyż nie był on już oficerem służby stałej w stanie czynnym (pismo Ministerstwa Spraw Wojskowych z dnia 9 kwietnia 1927 r. licz. [...]).
Organ zaznaczył, że z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, iż M. R. nie opuściła byłego terytorium RP, co zostało wykazane w postępowaniu administracyjnym (orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I SA/Wa 1585/08).
Minister Skarbu Państwa przytoczył powoływane we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy fakty dotyczące przebywania M. R. na byłym terytorium RP w chwili wybuchu II wojny światowej, jak również okoliczności opuszczenia przez nią Kresów Wschodnich podkreślając, że nie znajdują one potwierdzenia w materiale dowodowym. Pełnomocnik strony nie przedłożył żadnych dowodów mogących uwiarygodnić jego twierdzenia świadczące o zamieszkiwaniu na byłym terytorium RP oraz opuszczeniu byłego terytorium RP przez M. R. Istnieje wprawdzie akt darowizny z dnia 23 czerwca 1939 r. spisany przed notariuszem w Z., nie dowodzi to jednak faktu, że M. R. faktycznie zamieszkiwała w Z. Z powyższego wynika, że w czasie podpisywania tego aktu przebywała tam czasowo. Organ zaznaczył, że z treści aktu wynika, iż M. R. wraz z ojcem zamieszkiwała w K. w powiecie [...], gdzie również zamieszkiwali jej mąż – W. R. i syn W. R. Centrum życiowe M. R. znajdowało się więc w K. W ocenie Ministra Skarbu Państwa, samo czasowe przebywanie M. R. w Z. w czerwcu 1939 r. w związku z zawarciem aktu notarialnego nie świadczy o jej zamieszkiwaniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Na okoliczność opuszczenia przez M. R. byłego terytorium RP nie złożono żadnych dowodów. M. R. przebywała w Z. czasowo i powróciła do K. przed wybuchem wojny w 1939 r.
Organ zaznaczył ponadto, że przepisy art. 7, art. 77 § 3 i art. 80 k.p.a. nie zwalniają strony postępowania z obowiązku dowodzenia okoliczności, na które się ona powołuje. Jeżeli skarżący nie przedstawia żadnych dowodów na wykazanie przesłanek, z których wywodzi dla siebie skutki prawne, organ nie może dokonać ustalenia odmiennego niż wynika to z już zgromadzonego materiału dowodowego.
Na podstawie dokonanych ustaleń Minister Skarbu Państwa stwierdził, że M. R. nie spełniła przesłanki wynikającej z art. 2 ustawy, czyli przesłanki zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu przepisów wskazanych w art. 2 pkt 1 lit. a-c ustawy. M. R. zamieszkiwała na obecnym terytorium RP w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych i w związku z tym nie opuściła byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w dniu 1 września 1939 r. z przyczyn określonych w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., co wynika z odpisu aktu notarialnego z dnia 23 czerwca 1939 r. oraz oświadczeń S. M. oraz A. Ł. z dnia 8 sierpnia 1949 r. Tym samym organ uznał, że M. R., właścicielka nieruchomości pozostawionych, nie spełniła przesłanek wynikających z ustawy zabużańskiej.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył W. R., wskazując że przysługuje mu prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2015 r. oddalił skargę.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosły W. R. i J. R. spadkobiercy zmarłego w dniu 19 listopada 2014 r. W. R. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 4 sierpnia 2015 r. zawiesił postępowanie sądowe, z uwagi na śmierć w toku postępowania sądowego skarżącego W. R. Następnie postanowieniem z dnia 30 maja 2016 r. podjęto postępowanie sądowe, po otrzymaniu prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Olkuszu z dnia 1 lutego 2016 r., sygn. akt I Ns 559/15 o stwierdzeniu nabycia przez W. R. i J. R. spadku po W. R. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 20 września 2016 r. rozpoznał skargę kasacyjną na postawie art. 179a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) – zwanej dalej "P.p.s.a.", wskazując że w sprawie wystąpiła przesłanka nieważności postępowania zakończonego wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2015 r., o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżący W. R. zmarł w dniu 19 listopada 2014 r. (odpis skrócony aktu zgonu z dnia 23 lipca 2015 r.), a więc prawie 5 miesięcy przed rozprawą, która odbyła się w dniu 14 kwietnia 2015 r. W rozprawie nie brali zatem udziału spadkobiercy skarżącego w osobach W. R. i J. R. i przez to zostali pozbawieni możności obrony swych praw. Pozbawienie stron postępowania sądowoadministracyjnego możności obrony ich praw obligowało Sąd do uchylenia, w ramach tzw. autokontroli, wyroku z dnia 14 kwietnia 2015 r. i przystąpienie do ponownego rozpatrzenia sprawy.
Rozpoznając ponownie sprawę Sąd uznał, że wniesiona skarga jest niezasadna.
Zdaniem Sądu, Minister Skarbu Państwa rozpoznając sprawę prawidłowo uznał, że M. R. nie spełniła przesłanki ze znowelizowanego art. 2 pkt 1 ustawy odnoszącej się do zamieszkania w okresie przedwojennym i w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP w rozumieniu przepisów wymienionych we wskazanym art. 2 pkt 1 lit. a-c. Sąd zgodził się z organem, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż miejscem zamieszkania M. R. przed wybuchem II wojny światowej i w dniu 1 września 1939 r. była miejscowość K. w powiecie [...], gdzie koncentrowało się życie osobiste i zawodowe jej oraz jej rodziny – męża W. i syna W. Tym samym zamieszkiwała ona na obecnym terytorium RP.
Zwrócono uwagę, że w aktach sprawy znajduje się oświadczenie S. M. i A. Ł. z dnia 8 sierpnia 1949 r., w którym ww. oświadczyli, iż osobiście znali W. R. (męża M. R.), "który w 1927 r. przybył i pracował w [...] w K., zamieszkując na osadzie fabrycznej, gdzie dotychczas zamieszkuje jego żona M. wraz z synem W.". W zaświadczeniu z dnia 9 marca 1951 r., [...], wydanym na podstawie oświadczenia 3 świadków, wskazano natomiast, że mąż M. R. – W. R. pracował w [...] od dnia 1 lipca 1927 r. do dnia 16 maja 1946 r.
W. R. w skardze z dnia 23 września 2008 r. i piśmie z dnia 15 marca 2005 r. wskazał powody wyjazdu ojca ze Z. Podał, że po kilku latach pracy w M. (województwo [...]) ojciec został z dniem 30 kwietnia 1927 r. przeniesiony w stan spoczynku. Nie mogąc znaleźć pracy w Z. powrócił do żony M. R. do M., gdzie został przeniesiony do WKR w roku 1923. List pożegnalny od Starosty w Z. dla W. R. wystawiono w dniu 28 kwietnia 1923 r. O zamieszkiwaniu W. R. jeszcze w 1927 r. w M. świadczy pismo Ministerstwa Spraw Wojskowych z dnia 9 kwietnia 1927 r., nr [...] przyznające jemu uposażenie emerytalne. We wspomnianej skardze W. R. podał, że po przyjęciu do pracy w [...] i po zdobyciu uznania w oczach właściciela [...] W. R. powierzono odpowiedzialne stanowisko, którym cieszył się aż do 1946 r. W. R. podał też okoliczności związane z zawarciem umowy darowizny parcel w Z. Wskazał, że w czasie wyjazdu rodziców do Z. w czerwcu 1939 r. ojciec M. R. podarował jej 23 czerwca 1939 r. dalsze parcele oraz zabudowania na tych parcelach m.in. dom rodzinny i inne zabudowania. Wówczas rodzice zdecydowali się dokupić jeszcze duży sad i wpłacili zadatek. Na objęcie majątku byli zmuszeni czekać 3 miesiące, gdy tymczasem 1 września 1939 r. wybuchła wojna.
Zdaniem Sądu, powyższe dowody mają istotne znaczenie w sprawie. Zauważono, że stosownie do treści art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) miejscem zamieszkania według tej ustawy jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania, - właściwe jest prawo miejsca, w którem skupia się główny i przeważający zakres jego działalności. Zgodnie natomiast z art. 3 pkt 2 tej ustawy, mężatka sądownie nie rozłączona idzie co do miejsca zamieszkania za mężem. To samo dotyczy nieletnich dzieci.
Skoro z powołanych wyżej dowodów wynika, że W. R. zamieszkiwał z żoną i dzieckiem w K. od 1927 r. do 1946 r., to mając na uwadze treść powołanych przepisów ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r., stwierdzić trzeba, iż we wskazanym okresie (a więc także w chwili wybuchu II wojny światowej) K. były jednocześnie miejscem zamieszkania jego żony – M. R. W ocenie Sądu na fakt ówczesnego zamieszkiwania M. R. w K., tj. na obecnym terytorium RP, wskazuje także to, że w 1928 r. w K. urodził się jej syn W. R. Również treść umowy darowizny z dnia 23 czerwca 1939 r., nr rep. [...], wskazuje, że M. R. zamieszkiwała w K. w powiecie [...]. Z treści powyższego aktu w żaden sposób nie wynika, że M. R., w rozumieniu przepisów wskazanych w art. 2 pkt 1 ustawy, zamieszkiwała w Z. Ponadto skarżący nie przedstawił jakichkolwiek dowodów na powoływane we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz w złożonej skardze i skardze kasacyjnej twierdzenia dotyczące zamieszkiwania M. R. na byłym terytorium RP. Faktu zamieszkiwania na byłym terytorium RP w żaden sposób nie potwierdza wskazywana przez skarżących okoliczność nabycia przez M. R. w 1925 r. 4 morg pod nazwą "[...]" i bezpośrednio przed wybuchem II wojny światowej, tj. w czerwcu 1939 r. (połowy parceli gruntowych nr [...], [...] i [...]) w Z., czy też podnoszone twierdzenia dotyczące zamiaru kupna domu z sadem i powoływana okoliczność pozostania M. R. na Kresach Wschodnich celem opieki nad domem.
Zdaniem Sądu, skoro M. R. otrzymała w Z. w darowiźnie od swego ojca połowę parcel gruntowych i dopiero zamierzała kupić dom, w którym mogłaby zamieszkać, do czego na skutek wybuchu wojny nie doszło, to trudno uznać, że Z. był w okresie bezpośrednio przedwojennym i w dniu 1 września 1939 r. jej miejscem zamieszkania w rozumieniu przepisów powołanych w znowelizowanym art. 2 pkt 1 ustawy. Ze zgromadzonych dowodów wynika, że M. R. czasowo pojawiała się w Z., choćby w czerwcu 1939 r. Jednakże w niniejszej sprawie nie miało znaczenia faktyczne czasowe przebywanie w danym miejscu, lecz zamieszkiwanie w rozumieniu przepisów przedwojennych wskazanych w art. 2 pkt 1 lit. a-c ustawy.
Zdaniem Sądu podnoszone w skardze oraz w skardze kasacyjnej okoliczności świadczyć mogą jedynie o tym, że Z. miał być stałym miejscem zamieszkania M. R. i jej rodziny w przyszłości, a niewykluczone, że M. R. np. w okresach wakacyjnych wraz z synem odwiedzała czasowo swój dom rodzinny, gdzie zamieszkiwał jej ojciec i siostry wraz z dziećmi. W treści skargi i skargi kasacyjnej wskazano co prawda, że utracone mienie obejmowało m.in. dom z czerwonej cegły. Wymieniony dom nie był jednakże własnością M. R., lecz stanowił część majątku jej ojca (pismo W. R. z dnia 14 marca 1998 r.). Sąd zwrócił uwagę, że ocenę przesłanki "zamieszkiwania" należało odnieść do określonego okresu czasu w życiu M. R., tj. do okresu bezpośrednio przedwojennego i dnia 1 września 1939 r. Nie miały zatem znaczenia plany poprzedniczki prawnej skarżących związane z chęcią przeniesienia się w przyszłości do Z., gdzie mieszkała jej rodzina.
Odnosząc się do podniesionych argumentów dotyczących tego, że nadrzędnym celem ustawy jest przyznanie rekompensaty za utracone mienie, a kwestia zamieszkiwania ma znaczenie wtórne Sąd podkreślił, że Trybunał Konstytucyjny przedstawiając swoje stanowisko w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12 nie zanegował wprowadzenia przez ustawodawcę przesłanki "zamieszkiwania na byłym terytorium RP" jako jednego z kryterium decydującego o przyznaniu prawa do rekompensaty, ale zanegował to, że przesłankę tę ustawodawca odniósł tylko do dnia 1 września 1939 r.
Skargę kasacyjną od pkt 2 ww. wyroku wniosły W. R. i J. R. spadkobierczynie zmarłego W. R., zarzucając naruszenie:
- prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie;
- przepisów postępowania ponieważ uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżące kasacyjnie wniosły o:
- uchylenie zaskarżonej części wyroku oraz decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia 23 czerwca 2014 r. i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach sądowych za wszystkie instancje lub;
- zmianę zaskarżonej części wyroku przez ustalenie, że skarżącym przysługuje prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej;
- zasądzenie od uczestnika na rzecz skarżących kosztów postępowania za wszystkie instancje.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12 orzekł, że art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418, z 2006 r. Nr 195, poz. 1437, z 2008 r. Nr 197, poz. 1223 oraz 2010 r. Nr 257, poz. 1726) w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej.
Ponadto, zdaniem skarżących kasacyjnie naruszony został art. 106 § 3, 4 i 5 P.p.s.a. w zw. z art. 299 i nast. k.p.c. Organom administracji znane były dokumenty, tj. dekret przyznania spadku i akt notarialny. Należało na te okoliczności przesłuchać strony a zwłaszcza skarżącego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Odnosząc się do zarzutów skargi kasacyjnej, należy w pierwszej kolejności odnieść się do zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania. Skarżący kasacyjnie formułując te zarzuty nie zarzuca Sądowi I instancji nieprawidłowe przeprowadzenie kontroli, w zakresie ustaleń fatycznych w sprawie poczynionych przez organy administracji, nie zarzuca tym samym, że organy administracji z naruszeniem zasad postępowania dowodowego uregulowanego w kodeksie postępowania administracyjnego zebrały, rozpatrzyły i oceniły materiał dowodowy, a w konsekwencji sformułowane zarzuty nie podważają poczynionych ustaleń faktycznych w sprawie. Natomiast podniesiony zarzut dotyczący naruszenia przepisów postępowania tj. art. 106 § 3, 4 i 5 P.p.s.a. w zw. z art. 299 i nast. k.p.c. jest niezasadny. Przede wszystkim zauważyć należy, że zgodnie z art. 106 § 3 P.p.s.a Sąd może z urzędu lub na wniosek strony przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie, zgodnie zaś z § 5 do postepowania dowodowego, o którym mowa w § 3 stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Z powyższego przepisu wynika, że sąd administracyjny może prowadzić postępowanie dowodowe w bardzo ograniczonym zakresie po pierwsze może to być tylko dowód z dokumentu, nie z przesłuchania stron i tylko wtedy gdy dowód ten ma charakter dowodu uzupełniającego, a nadto jest niezbędne dla wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania. Taka sytuacja o której mowa we wskazanych wyżej przepisach nie zachodziła w niniejszej sprawie, nie pojawił się bowiem, ani nie został zgłoszony przez skarżącego żaden nowy dokument, tym samym nie było podstaw do przeprowadzenia przez sąd postępowania dowodowego, a w konsekwencji nie mogło dojść do naruszenia wskazanego art.106 P.p.s.a. Nadto zauważyć należy, że powoływane przez skarżącego dokumenty tj. dekret przyznania spadku i akt notarialny z 23 czerwca 1939 r., nie tylko były znane organom administracji prowadzącym postępowanie w sprawie, ale stanowiły istotny dowód w sprawie, który został rozpatrzony i oceniony przez organy. Między innymi z powoływanego aktu notarialnego z dnia 23 czerwca 1939 r. zawartego w Z. wynika, że M. R. zamieszkiwała w K. tj. na obecnym terytorium RP. Ta ocena dokonana przez organy, następnie skontrolowana przez Sąd I jest prawidłowa i nie została podważona w skardze kasacyjnej.
Niezasadny jest również zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego, przede wszystkim zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12 stwierdził, że art. 2 pkt 1 ustawy w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkania dnia 1 września 1939r. na byłym terytorium RP, jest niezgodny z art. 62 ust. 2 w zw. z art. 3 ust. 3 Konstytucji RP.
Skutkiem powyższego wyroku była ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie art. 1 tej ustawy dokonano zmiany przepisu art. 2 ustawy, który w aktualnym brzmieniu stanowi, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu, co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych, co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych, co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
- posiada obywatelstwo polskie. Z kolei art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej stanowi, że osoby, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, mogą złożyć wniosek o wznowienie postępowania.
Z brzmienia art. 2 ustawy wynika, że prawo do rekompensaty z tytułu nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP nie przysługuje wszystkim właścicielom, a tylko tym którzy spełniali przesłanki określone w tym przepisie, jedną z ustawowych przesłanek jest przesłanka dotycząca miejsca zamieszkania. Przesłanka ta została określona w ustawie i dotyczy tych właścicieli, którzy mieli miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP, miejsce zamieszkania w rozumieniu wymienionych wyżej enumeratywnie przepisów oraz opuścili były terytorium RP z przyczyn o których mowa w art. 1 lub z tych przyczyn nie mogli na nie powrócić. Podkreślić zatem należy, że przesłanki dotyczącej miejsca zamieszkania nie można interpretować w sposób dowolny, nie można temu pojęciu nadawać innej treści niż wynika to z powołanych przepisów. Stosownie do treści art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) miejscem zamieszkania według tej ustawy jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania, - właściwe jest prawo miejsca, w którem skupia się główny i przeważający zakres jego działalności. Zgodnie natomiast z art. 3 pkt 2 tej ustawy, mężatka sądownie nie rozłączona idzie co do miejsca zamieszkania za mężem. To samo dotyczy nieletnich dzieci.
Skoro z powołanych wyżej dowodów wynika, że W. R. zamieszkiwał z żoną i dzieckiem w K. od 1927 r. do 1946 r., to mając na uwadze treść powołanych przepisów ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r., stwierdzić trzeba, iż we wskazanym okresie (a więc także w chwili wybuchu II wojny światowej) K. były jednocześnie miejscem zamieszkania jego żony – M. R. W ocenie Sądu na fakt ówczesnego zamieszkiwania M. R. w K., tj. na obecnym terytorium RP, wskazuje także to, że w 1928 r. w K. urodził się jej syn W. R. Również treść umowy darowizny z dnia 23 czerwca 1939 r., nr rep. [...], wskazuje, że M. R. zamieszkiwała w K. w powiecie [...]. Z treści powyższego aktu w żaden sposób nie wynika, że M. R., w rozumieniu przepisów wskazanych w art. 2 pkt 1 ustawy, zamieszkiwała w Z. Zdaniem Sądu, skoro M. R. otrzymała w Z. w darowiźnie od swego ojca połowę parcel gruntowych i dopiero zamierzała kupić dom, w którym mogłaby zamieszkać, do czego na skutek wybuchu wojny nie doszło, to trudno uznać, że Z. był w okresie bezpośrednio przedwojennym i w dniu 1 września 1939 r. jej miejscem zamieszkania w rozumieniu przepisów powołanych w znowelizowanym art. 2 pkt 1 ustawy. Ze zgromadzonych dowodów wynika, że M. R. czasowo pojawiała się w Z., choćby w czerwcu 1939 r. Jednakże w niniejszej sprawie nie miało znaczenia faktyczne czasowe przebywanie w danym miejscu, lecz zamieszkiwanie w rozumieniu przepisów przedwojennych wskazanych w art. 2 pkt 1 lit. a-c ustawy.
Minister Skarbu Państwa wskazał, że odnośnie ustalenia miejsca zamieszkania W. R. nie mają zastosowania § 5 ust. g i h rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55 o meldunkach i księgach ludności, gdyż nie był on już oficerem służby stałej w stanie czynnym (pismo Ministerstwa Spraw Wojskowych z dnia 9 kwietnia 1927 r. licz. [...]).
Tym samym spełnieniem przesłanki dotyczącej miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP nie stanowi ewentualny zamiar zmiany miejsca zamieszkania z aktualnego terytorium RP na byłe terytorium RP, wskazane przepisy dotyczą istniejącego miejsca zamieszkania, a nie okoliczności przyszłych dotyczących ewentualnej zmiany dotychczasowego miejsca zamieszkania. Natomiast skarżący kasacyjnie opierają swoją skargę na twierdzeniu, że zamiarem M. R. była zmiana miejsca zamieszkania, co nie tylko nie znajduje żadnego potwierdzenia w materialne dowodowym, ale przede wszystkim nie znajduje uzasadnienia w podstawie prawnej dotyczącej spełnienia przesłanki miejsca zamieszkania.
Mając powyższe na uwadze, zarzuty skargi kasacyjnej są niezasadne, a dokonana przez Sąd I instancji kontrola zaskarżonego wyroku jest prawidłowa.
Z tych względów działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a.