Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. akt III SA/Gd 856/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, po rozpoznaniu skargi Rzecznika Praw Obywatelskich, uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Linia z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...].
Wyrok powyższy zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. Wójt Gminy Linia odmówił przyznania M. K. jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 15b ust. 5–6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zapomoga z tytułu urodzenia dziecka przysługuje, jeżeli kobieta pozostawała pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu, zaś zaświadczenie lekarskie, przedstawione przez wnioskodawczynię, stwierdza, że pozostawała ona pod opieką lekarską po 10 tygodniu ciąży, tym samym nie zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła M. K., podnosząc, że nie mogła pozostawać pod opieką lekarza do 10 tygodnia ciąży, bowiem miała objawy miesiączki i dopiero, gdy w sierpniu 2011 r. nie miesiączkowała, udała się do lekarza, a był to już 14 tydzień ciąży, zatem z powodów ściśle biologicznych nie była w stanie zorientować się przed 10 tygodniem, że może być w ciąży.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazano: M. K. urodziła córkę 28 marca 2012 r., a wniosek o przyznanie jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka złożyła 29 czerwca 2012 r. Z zaświadczenia lekarskiego, wystawionego 31 maja 2012 r., wynika, że pozostawała pod opieką medyczną w okresie ciąży od 14 tygodnia ciąży, zaś pierwsza wizyta odbyła się 22 września 2011 r. Zgodnie z art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych zapomoga przysługuje, jeżeli kobieta pozostawała pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu; ustawa nie przewiduje wyjątków od tej zasady. W sprawie nie ma powodu do kwestionowania twierdzeń odwołującej się, że nie była w stanie zorientować się, że jest w ciąży od 10 tygodnia ciąży, z przyczyn ściśle biologicznych. Jeżeli jednak kobieta pozostawała pod opieką medyczną po 10 tygodniu ciąży, niezależnie od przyczyn, które były tego powodem, zapomoga nie przysługuje.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze podkreśliło, że w jego ocenie art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest niezgodny z art. 31 ust. 3 i art. 71 w zw. z art. 2 Konstytucji RP, bowiem ustawodawca uzależnił nabycie prawa do świadczenia pieniężnego od warunku, którego obywatel nie może spełnić z przyczyn od siebie niezależnych, jednak, że nie posiada ono uprawnień do wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o stwierdzenie niezgodności tego przepisu z Konstytucją RP, a jako organ administracji publicznej jest związany jego treścią.
W skardze na tę decyzję Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł: art. 15b ust. 5 i 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych został wprowadzony do ustawy na mocy art. 7 pkt 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 237, poz. 1654). W myśl art. 18 ustawy nowelizującej wskazany wyżej obowiązek potwierdzenia opieki medycznej od nie później niż 10 tygodnia ciąży wszedł w życie z dniem 1 listopada 2009 r., jednakże na mocy art. 3 ustawy z dnia 5 marca 2010 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2010 r. Nr 50, poz. 301) odroczono obowiązek stosowania art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka, o której mowa w art. 15b ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, do dnia 31 grudnia 2011 r. przysługiwała po przedstawieniu zaświadczenia lekarskiego lub zaświadczenia wystawionego przez położną, potwierdzającego co najmniej jedno badanie kobiety w okresie ciąży przez lekarza ginekologa lub położną.
Stosownie zatem do art. 3 ustawy z dnia 5 marca 2010 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, obowiązkiem lekarzy jest wydawanie zaświadczeń w stosunku do kobiet, które z dniem 1 stycznia 2012 r. znajdą się w 10 tygodniu ciąży, zaś obowiązkiem kobiety jest zabieganie o stosowną dokumentację medyczną, która z dniem porodu może stanowić podstawę do wykazania pozostawania pod opieką od 10 tygodnia ciąży. Obowiązek ten dotyczy kobiet znajdujących się od dnia 1 stycznia 2012 r. w dziesiątym tygodniu ciąży, bowiem do dnia 31 grudnia 2011 r. stosowanie art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych było zawieszone.
Tym samym w stosunku do kobiet, które urodziły żywe dzieci, ale nie mogły ubiegać się o założenie medycznej dokumentacji ciążowej od 10 tygodnia ciąży, gdyż w dniu 1 stycznia 2012 r. upłynął już względem nich ostatni dzień dziesiątego tygodnia ciąży, nie można wymagać przedstawienia zaświadczenia określonego w art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dla prawidłowego zastosowania przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczących przedmiotowego świadczenia istotna jest data, w której miało miejsce zdarzenie, od którego przepisy te uzależniają otrzymanie danego świadczenia, nie zaś data złożenia wniosku o jego wypłatę. W sprawie w dniu 1 stycznia 2012 r. upłynął już wobec uczestniczki ostatni dzień dziesiątego tygodnia ciąży. W tej sytuacji, będąc nie później niż w 10 tygodniu ciąży, nie mogła ubiegać się o założenie medycznej dokumentacji ciążowej od 10 tygodnia ciąży, albowiem zastosowanie przepisu art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych było wówczas zawieszone, zatem obowiązek przedstawienia zaświadczenia jej nie dotyczył.
Odpowiadając na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o wystąpienie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, co do zgodności art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych z art. 31 ust. 3 i art. 71 w zw. z art. 2 Konstytucji RP i wydanie wyroku stosownie do orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W przypadku nieuwzględnienia wniosku wniosło o oddalenie skargi.
Oceniając wniesioną skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wskazał: Trafne jest stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich, zgodnie z którym wymóg legitymowania się zaświadczeniem o pozostawaniu kobiety ciężarnej pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży dotyczy tylko tych kobiet, w stosunku do których 10 tydzień ciąży upłynął po dniu 1 stycznia 2012 r. Z akt sprawy wynika, że uczestniczka postępowania córkę M. K. urodziła 28 marca 2012 r., zatem 10 tydzień ciąży uczestniczki postępowania przypadał na sierpień 2011 r. W tym okresie, z uwagi na powołane wyżej regulacje M. K., nie obciążał obowiązek uzyskania zaświadczenia o pozostawaniu pod opieką lekarską, od którego zależne byłoby otrzymanie jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się żywego dziecka, stosowanie art. 15b ust. 5 ustawy zostało bowiem zawieszone do dnia 31 grudnia 2011 r. Możliwość jego zastosowania powstała zatem dopiero z dniem 1 stycznia 2012 r., czyli w czasie, gdy w stosunku do M. K. upłynął już ostatni dzień dziesiątego tygodnia ciąży.
Skoro stosowanie art. 15b ust. 5 ustawy było zawieszone w czasie gdy M. K. była w 10 tygodniu ciąży, a w czasie tym dla uzyskania jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka wystarczyło jedynie przedłożenie zaświadczenia lekarskiego lub wystawionego przez położną, potwierdzającego co najmniej jedno badanie kobiety w okresie ciąży, to wymaganie od niej przedłożenia innego zaświadczenia, dotyczącego okresu, gdy nie było wymagane do otrzymania stosownego uprawnienia, stanowi naruszenie zasady nie działania prawa wstecz.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, prawidłowo reprezentowane, domagając się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazaniu sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i zarzucając wyrokowi:
- 1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 3 ustawy z dnia 5 marca 2010 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. Nr 50, poz. 301) przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że na mocy tego przepisu z dniem 1 stycznia 2012 r. weszły w życie przepisy art. 15b ust. 1 i 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) w sytuacji, gdy przepis art. 15b ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wszedł w życie w dniu 9 lutego 2006 r. na mocy art. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 2005 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 12, poz. 67), przepis art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2009 r. na mocy art. 19 ustawy z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 237, poz. 1654), zaś art. 3 ustawy z dnia 5 marca 2010 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych nie stanowi o wejściu w życie przepisów art. 15b ust. 1 i 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych,
- 2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 3 ustawy z dnia 5 marca 2010 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. Nr 50, poz. 301) w zw. z art. 15b ust. 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wymóg legitymowania się zaświadczeniem o pozostawaniu kobiety ciężarnej pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży dotyczy tylko tych kobiet, w stosunku do których 10 tydzień ciąży upłynął po dniu 1 stycznia 2012 r., w sytuacji, gdy z treści art. 3 ustawy z dnia 5 marca 2010 r. w zw. z art. 15b ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika wprost, że graniczna data 31 grudnia 2011 r. odnosi się nie do chwili upływu 10 tygodnia ciąży, lecz do dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia rodzinnego, bowiem przepis ten jedynie zawiesza do dnia 31 grudnia 2011 r. wymóg legitymowania się zaświadczeniem o pozostawaniu kobiety ciężarnej pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży przy składaniu wniosku o zapomogę,
- 3) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 141 § 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez niewyjaśnienie w sposób dokładny podstawy prawnej rozstrzygnięcia, w tym ogólnikowe odwołanie się do orzecznictwa bez gruntownego odniesienia się do stanowiska strony przeciwnej, zawierającego argumenty podważające poprawność wykładni prawa zawartej w przywołanych wyrokach sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, albowiem w pełni należy zgodzić się z wykładnią przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), dalej "ustawa" oraz ustawy z dnia 5 marca 2010 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. Nr 50, poz. 301), dalej "ustawa nowelizująca".
W sprawie jej istotą jest czy M. K. miała obowiązek przedstawienia zaświadczenia o pozostawaniu pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu, o czym stanowi art. 15b ust. 5 i 6 ustawy, aby otrzymać jednorazową zapomogę z tytułu urodzenia żywego dziecka, o której mowa w ust. 1 tego artykułu.
Artykuł 15b ust. 5 ustawy przewiduje, że jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia żywego dziecka przysługuje, jeżeli kobieta pozostawała pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu, zaś art. 6, iż pozostawanie pod opieką medyczną potwierdza się zaświadczeniem lekarskim lub zaświadczeniem wystawionym przez położną. Z przepisów tych wynika zatem, że warunkiem otrzymania jednorazowej zapomogi jest przedstawienie stosownego zaświadczenia, że kobieta pozostawała pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu. Jednak podkreślenia wymaga, że stosowanie tych przepisów musi uwzględniać regulację, zawartą w art. 3 ustawy nowelizującej. Przepis ten stanowi, że jednorazowa zapomoga, o której mowa w art. 15b ustawy, do 31 grudnia 2011 r. przysługuje po przedstawieniu zaświadczenia lekarskiego lub zaświadczenia wystawionego przez położną, potwierdzającego co najmniej jedno badanie kobiety w okresie ciąży przez lekarza ginekologa lub położną.
Artykuł 3 ustawy nowelizującej "odroczył" zatem, jak to podkreślił Rzecznik Praw Obywatelskich w skardze do Wojewódzkiego Sądu, stosowanie art. 15b ust. 5 i 6 ustawy do dnia 31 grudnia 2011 r. Zgodnie bowiem z jego regulacją nowe zasady, określone w znowelizowanych przepisach ustawy, zaczęły obowiązywać od 1 stycznia 2012 r. Nowe zasady, przewidziane w art. 15b ust. 5 i 6 ustawy, jako mające mieć zastosowanie dopiero z dniem 1 stycznia 2012 r., odnoszą się zatem do tych kobiet, które po tym dniu, tj. 1 stycznia 2012 r., znajdą się w 10 tygodniu ciąży, zatem do takich, którym w tym dniu już upłynął ten okres art. 15b ust. 5 i 6 ustawy nie może mieć zastosowania.
Z akt sprawy wynika, że M. K. urodziła dziecko 28 marca 2012 r., zatem 10 tydzień ciąży przypadał na sierpień 2011 r. Kończył się zatem wówczas, gdy nowe zasady, wprowadzone art. 15b ust. 5 i 6 ustawy, z mocy art. 3 ustawy nowelizującej, były "zawieszone", czy "odroczone". Nie można było zatem żądać od niej zaświadczenia, o którym mowa w art. 15b ust. 6 w zw. z art. 15b ust. 5 ustawy, bowiem wymóg, o którym mowa w art. 15b ust. 5 M. K. nie dotyczył.
Zasadnie zatem Wojewódzki Sąd uchylił decyzje odmawiające przyznania M. K. zapomogi, o której mowa w art. 15b ust. 1 ustawy.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270).