Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 7 lutego 2006 r. w sprawie sygn. akt II SA/Ol 940/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, po rozpoznaniu skargi M. Z. działającej w imieniu małoletniego P. Z., uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] nr [...] i utrzymaną nią w mocy decyzję działającego z upoważnienia Rady Miejskiej w [...] - Dyrektora Administracji Zespołu Szkół i Przedszkoli w [...] z dnia [...] nr [...], którymi przyznano P. Z. stypendium szkolne na okres miesięcy maj i czerwiec 2002 r. w wysokości po 50 zł. miesięcznie.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, że stypendium zostało przyznane z tego względu, iż organy ustaliły, że dochód w 4-osobowej rodzinie P. Z. wynosi 75 zł na osobę, co stanowi 23,7 % ustalonego progu 316 zł, a zatem jest to trwała trudna sytuacja materialna.
Sąd ten dodał, że w uzasadnieniu wydanej przez siebie decyzji organ I instancji wywodził ponadto, że przyznanie stypendium szkolnego tylko na maj i czerwiec 2005 r. jest zgodne z prawem, ponieważ art. 3 ust. 3 ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych stanowi, że stypendium na wniosek składany do dnia 31 stycznia 2005 r. może (więc nie musi) być udzielone za okres od dnia 1 stycznia 2005 r. Organ zaznaczył również, że udzielenie stypendium na wskazany okres wynika wyłącznie z bardzo niskiej dotacji celowej budżetu państwa i ograniczonych możliwości budżetowych Gminy [...]. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] zaskarżoną do sądu decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium uznało, że organ I instancji prawidłowo ustalił zarówno istnienie przesłanek ustawowych do przyznania małoletniemu P. Z. stypendium szkolnego, jak również wysokość przyznanego świadczenia. Ponadto organ odwoławczy podzielił argumentację zawartą w decyzji pierwszoinstancyjnej, że przyznanie zasiłku na okres maj i czerwiec 2005 r. było zgodne z prawem, bowiem ani przepisy wprowadzające zmiany do ustawy o systemie oświaty, ani też regulacje tej ustawy w brzmieniu po 1 stycznia 2005 r. nie nakładają obowiązku przyznawania świadczeń na cały okres stypendialny. Zdaniem organu II instancji, zgodnie z brzmieniem art. 3 ust. 3 ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty, jak też art. 90 ust. 10 ustawy o systemie oświaty, okres na jaki organ przyznaje świadczenie, pozostawiony jest uznaniu organu, który winien kierować się przy ustalaniu tego okresu posiadanymi środkami finansowymi oraz określoną sytuacją rodziny. Kolegium odwoławcze wskazało, że z akt sprawy wynika, iż do organu I instancji wpłynęły 884 wnioski o przyznanie stypendium szkolnego i jak wyjaśniono dotacja celowa z budżetu państwa oraz środki własne Gminy [...] wystarczyły na pokrycie jedynie czteromiesięcznego zapotrzebowania na stypendia, liczonego według najtańszej stawki, tj. 45 zł. Reasumując Kolegium uznało, że organ I instancji nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Stwierdziło, że organ I instancji, tak w zakresie okresu na jaki stypendium przyznano, jak i minimalnej stawki przyznanego stypendium, działał w ramach posiadanych środków finansowych oraz ilości zgłoszonych wniosków osób uprawnionych, przyjmując jednocześnie.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie M. Z. domagała się uchylenia decyzji organu II instancji i zasądzenia od Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] stypendium szkolnego na rzecz syna P. Z. w wysokości 100 zł miesięcznie – od lutego 2005 r. do końca kwietnia 2005 r., ponieważ za maj i czerwiec 2005 r. świadczenie zostało już wypłacone, ewentualnie biorąc pod uwagę ograniczone środki finansowe MOPS w [...], wniosła o wypłacenie świadczeń z rezerwy budżetowej Burmistrza [...] oraz o rozważenie wypłaty stypendium w wysokości 50 zł miesięcznie za okres 3 miesięcy – luty, marzec, kwiecień 2005r. Zarzuciła, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 90 ust. 9 i 10 ustawy o systemie oświaty. Podniosła, że przyznano stypendium w kwocie minimalnej, podczas gdy zgodnie z przepisami ustawy nie jest to jedyne i konieczne kryterium do ustalenia wysokości stypendium szkolnego. W przekonaniu skarżącej przedstawiona przez organy decyzyjne argumentacja dotycząca okresu, na jaki świadczenie przyznano opiera się jedynie na nieprecyzyjnych i zbyt sugestywnych informacjach ze strony Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], jakoby ten organ nie posiadał wystarczających środków finansowych na przyznanie stypendium szkolnego w wysokości 100 zł za każde z jej dzieci miesięcznie na okres od lutego 2005 r. (miesiąc złożenia wniosku) do końca czerwca 2005 r.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniosło o jej oddalenie.
Rozpoznając skargę na powyższą decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie uznał, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego przez błędną ich wykładnię.
W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd podkreślił, iż w sprawie jest bezsporne, iż uczeń P. Z. spełnia przesłanki uprawniające do przyznania stypendium określone w art. 90d ust. 1 i ust. 7 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2472 ze zm.), bowiem znajduje się w trwale trudnej sytuacji materialnej, wynikającej z niskich dochodów w rodzinie, w której występuje też bezrobocie i niepełnosprawność, natomiast spornym zagadnieniem jest okres, na jaki stypendium zostało przyznane. Wojewódzki Sąd wyjaśnił, iż stosownie do art. 90d ust. 10 ustawy o systemie oświaty, stypendium szkolne jest przyznawane na okres nie dłuższy niż od września do czerwca w danym roku szkolnym co nie oznacza że okres, na jaki organ przyznaje stypendium pozostawiony jest do jego uznania i przy rozpoznaniu wniosku o stypendium powinien się on kierować nie tylko sytuacją materialną rodziny ale i swoimi możliwościami finansowymi. Zdaniem Sądu, ustawodawca określając w tym przepisie okres zamierzał jedynie wskazać, że stypendium nie może być przyznane na cały rok szkolny, który trwa od dnia 1 września danego roku do dnia 31 sierpnia roku następnego, a jedynie przez okres nauki trwający od września do czerwca, na co wskazuje to, że wprowadzając tę instytucję nowelą, która weszła w życie dnia 1 stycznia 2005 r. ustawodawca unormował, iż wnioski mogą być składane do 31 stycznia 2005 r., a stypendium udzielone od dnia 1 stycznia 2005 r., jak wynika z art. 3 ust. 3 tej noweli (ustawa z dnia 16 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych). Nie można pominąć celu ustanowienia instytucji stypendium szkolnego, bowiem jak wynika z art. 90b ust. 2 ustawy o systemie oświaty, jest to pomoc materialna udzielana w celu zmniejszenia różnic w dostępie do edukacji, a cele te, zdaniem Sądu I instancji, nie będą mogły być osiągnięte, jeśli stypendium nie zostanie przyznane na cały okres trwania nauki w danym roku szkolnym. Natomiast wysokość przyznanego stypendium Sąd I uznał za prawidłową.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania. Zarzuciło naruszenie prawa materialnego, tj. art. 90d ust. 10 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2472 ze zm.) poprzez błędną jego wykładnię polegająca na przyjęciu, że stypendium szkolne może być przyznane wyłącznie na cały okres nauki w danym roku szkolnym z wyłączeniem okresu wakacji, a nie na okresy krótsze oraz art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 16 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. Nr 281, poz. 2781) poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że stypendium szkolne przyznane na wniosek złożony do dnia 31 stycznia 2005 r. może być udzielone za okres od dnia 1 stycznia 2005 r., czyli za okres wsteczny od złożenia wniosku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Jednocześnie Sąd nie dopatrzył się w sprawie nieważności postępowania określonej w art. 183 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., stąd rozpoznał sprawę w granicach skargi kasacyjnej.
Istotą w sprawie jest okres na jaki może być przyznane stypendium szkolne i czy rozstrzygnięcie tej kwestii pozostawione jest uznaniu organu.
Pomoc materialna dla uczniów uregulowana rozdziałem 8a ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 216, poz. 2570 ze zm.), jakkolwiek nie jest to instytucja nowa w tym systemie, w obecnym kształcie obowiązuje od dnia 1 stycznia 2005 r., a została wprowadzona w życie ustawą z dnia 16 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 281, poz. 2781). Jej celem jak stanowi art. 90b ust. 2 ustawy o systemie oświaty jest zmniejszenie różnic w dostępie do edukacji, umożliwienie pokonywania barier dostępu do edukacji wynikających z trudnej sytuacji materialnej ucznia, a także wspieranie edukacji uczniów zdolnych, a w związku z tym ma ona charakter socjalny albo motywacyjny (art. 90 c ust. 1). Świadczenia pomocy materialnej o charakterze socjalnym art. 90c ust. 2 wyróżnia dwa: stypendium szkolne i zasiłek szkolny. Zasiłek szkolny może być przyznany uczniom znajdującym się przejściowo w trudnej sytuacji materialnej z powodu zdarzenia losowego i może być przyznany raz lub kilka razy w roku, niezależnie od otrzymywanego stypendium szkolnego (art. 90c). Natomiast stypendium może otrzymać uczeń znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej (art. 90d ust. 1). Świadczenia te zatem, jakkolwiek oba socjalne, mają różny charakter. Zasiłek szkolny jest pomocą nadzwyczajną, związaną zaistniałym zdarzeniem losowym, natomiast stypendium szkolne jest tą właściwą pomocą, mającą spełniać cel, o którym mowa w art. 90b ust. 2 cytowanym wyżej, a więc zmniejszać różnice w dostępie do edukacji.
Stypendium to – jak stanowi art. 90d ust. 2 – może być udzielone w formie całkowitego lub częściowego pokrycia kosztów udziału w zajęciach edukacyjnych, w tym wyrównawczych, wykraczających poza zajęcia realizowane w szkole w ramach planu nauczania, a także w zajęciach edukacyjnych realizowanych przez szkołę (pkt 1) lub pomocy rzeczowej o charakterze edukacyjnym, w tym w szczególności zakupu podręczników (pkt 2). Obie te formy mają w istocie charakter umowny, bowiem w przypadku przewidzianym w pkt 1 uczeń uczestniczy w zajęciach edukacyjnych, a w przypadku, o którym mowa w pkt 2 otrzymuje pomoce naukowe, w tym podręczniki. Ust. 5 art. 90d przewiduje też, że stypendium szkole może być udzielone w formie świadczenia pieniężnego, jeżeli organ przyznający stypendium uzna, że udzielenie stypendium w formach ww. nie jest celowe. Z przepisów tych wynika, że stypendium szkolne może oprócz wymienionego w ust. 2 pkt 2 art. 90d, w przeciwieństwie do zasiłku szkolnego, który ma charakter wyjątkowy związany z nagłym zdarzeniem losowym, ma charakter ciągły, umożliwiający pomoc w edukacji w roku szkolnym. Dlatego w ust. 10 art. 90d przewidziano, że jest ono przyznawane na okres nie dłuższy niż od września do czerwca w danym roku szkolnym.
Ograniczenie czasowe ustalone w tym przepisie ma takie znaczenie, że ponieważ celem stypendium szkolnego jest zmniejszenie różnic w dostępie do edukacji, a chociaż rok szkolny trwa od września do końca sierpnia roku następnego, to stypendium przyznawane jest tylko przez okres nauki w danym roku szkolnym, który trwa tylko od września do czerwca. Rację ma zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny, że okres przyznania stypendium nie jest pozostawiony uznaniu organu, który może przyznać stypendium czasowe w okresie od września do czerwca, ale przyznaje je na cały rok szkolny, nie dłużej niż od września do czerwca. Wobec tego nie można uznać, że zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przez Wojewódzki Sąd art. 90d ust. 10 ustawy o systemie oświaty jest trafny.
Rozdział 8a ustawy o systemie oświaty wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2005 r., zatem w czasie trwania roku szkolnego i wobec tego art. 3 ust. 2 ustawy nowelizującej z dnia 16 grudnia 2004 r., cyt. wyżej, przewidział, że wnioski o przyznanie stypendium szkolnego na okres od dnia 1 stycznia 2005 r. do dnia 30 czerwca 2006 r. mogą być składane do dnia 31 stycznia 2005 r. lub w szczególnie uzasadnionych przypadkach i po tej dacie – ust. 4 (co miało miejsce w przypadku P. Z.). Z kolei ust. 3 tego artykułu wyraźnie stanowi, iż stypendium szkolne przyznane na wniosek, o którym mowa w ust. 2 może być udzielone za okres od dnia 1 stycznia 2005 r., a więc wstecz. Dotyczy to oczywiście przyznania stypendium na wniosek złożony w terminie do dnia 31 stycznia 2005 r., jak i w trybie szczególnym. Nie zinterpretował zatem Wojewódzki Sąd błędnie art. 3 ust. 3, uznając, że stypendium może być przyznane wstecz, tj. od dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej, a w związku z tym i ten zarzut nie jest zasadny. (por. wyrok NSA z dnia 03.10.2006 r., sygn. I OSK 574/06 nie publ.).
Z przyczyn powyższych nie można było uznać, że skarga kasacyjna posiada usprawiedliwione podstawy w związku z czym Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).