Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 11 września 2014r. sygn. akt I SA/Wa 2774/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. S.A. w K. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2013r. nr [...] odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczeń administracyjnych.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją z [...] września 2013 r. nr [...] Minister Gospodarki utrzymał w mocy własną decyzję z [...] czerwca 2013 r. nr [...], którą nie stwierdził nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. w części dotyczącej przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa M. S. A. oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] sierpnia 1949 r., wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa "M., S. A." położonego w J. k/W. Z ustaleń organu nadzoru wynikało, że przedsiębiorstwo M. S.A. w W. zostało zarejestrowane w dniu [...] kwietnia 1936 r. jako spółka akcyjna. Jako podstawę prawną orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] czerwca 1947 r. powołano art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej. Charakter działalności prowadzonej przez przedsiębiorstwo nie został ujęty w katalogu przedsiębiorstw wymienionych pod. Lit A art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, a zatem kryterium upaństwowienia tego przedsiębiorstwa stanowiła zdolność zatrudnienia przy produkcji na jedna zmianę więcej niż 50 pracowników czyli kryterium określone w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej. Przez " zdolność zatrudnienia", o której stanowi art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej, należało rozumieć "rzeczywistą zdolność zatrudnienia" w danym przedsiębiorstwie w dniu [...] lutego 1946 r. przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego, znajdującego się na wyposażeniu przedsiębiorstwa w w/w dacie, jego stanu technicznego, niezależnie od tytułu własności do niego. Przy czym do pracowników produkcyjnych, poza pracownikami zatrudnionymi bezpośrednio przy obsłudze maszyn i urządzeń produkcyjnych, należało zaliczyć wszystkie osoby wprost związane z bezpośrednią produkcją, bez których prawidłowe funkcjonowanie linii produkcyjnej byłoby niemożliwe.
Wśród zgromadzonego przez organ materiału dokumentacyjnego brak było dowodów bezpośrednio wskazujących, że M. S.A w dniu [...] lutego 1946 r. prowadziła działalność produkcyjną. Tym niemniej, w ocenie organu, zgromadzona dokumentacja była wystarczająca do stwierdzenia, że w tej dacie przedsiębiorstwo było zdolne zatrudnić powyżej 50 pracowników na jedną zmianę, a tym samym spełniło przesłankę określoną w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacynej.
Z opisu technicznego przedsiębiorstwa, który stanowił załącznik nr [...] do protokołu zdawczo-odbiorczego z [...].12.1948 r. wynikało, że fabryka w 1938 r. zatrudniała około [...] stałych pracowników. Z pisma członka Zarządu Spółki inż. W. O. z dnia [...] stycznia 1945 r. wynikało, że przedmiotowe przedsiębiorstwo w czasie II wojny było czynne i prowadziło działalność produkcyjną. Natomiast z pisma tegoż z dnia [...].04.1945 r. do Rady Nadzorczej wynikało, że już wówczas fabryka prowadziła sprzedaż wyrobów po cenach hurtowych ustalonych przez władze okupacyjne. Z zestawienia sum gotówkowych w kasie fabryki na [...].03.1945 r, znajdowało się w niej [...] zł. Przedmiotowe przedsiębiorstwo było, co do wielkości, drugą papiernią w Polsce, zaopatrującą nie tylko rynek wewnętrzny ale także stale dążącą do zwiększenia swoich możliwości eksportowych. Budynki fabryczne zostały ujęte w załączniku nr [...] do protokołu zdawczo-odbiorczego z [...].12.1948 r. Stopień zużycia budynków fabrycznych, jak wynika to z ustaleń składników majątkowych, był niewielki. Przedsiębiorstwo to nie odniosło wskutek działań wojennych znaczących strat w tym zakresie. M. S.A w J. miała rozbudowaną infrastrukturę w skład, której wchodził kompleks budynków o różnorodnym przeznaczeniu i charakterze. Oprócz budynków fabrycznych przedsiębiorstwo posiadało również budynki i budowle o charakterze gospodarczo-socjalnym. W zakresie maszyn i urządzeń wymienionych w załącznikach nr [...] i [...] do protokołu zdawczo-odbiorczego z [...].12.1948 r. znajdowały się maszyny i urządzenia o różnym stopniu zużycia. Wszystkie na wyposażeniu przedsiębiorstwa [...]marca 1945 r i od tej daty trwała rewindykacja pozostałych maszyn Spółki. W okresie od października 1944 r. do stycznia 1945 r. z fabryki zostały wywiezione przez okupanta dwie turbiny parowe, ponad [...] szt. silników elektrycznych, wszystkie rurociągi miedziane, ołowiowane, noże holendrowe z metali półszlachetnych, odlewy mosiężne, łożyska, panewki, wałki i filce. Począwszy od [...] marca 1945 r., kiedy to M. S.A. w J. została przejęta przez zarząd państwowy, rozpoczął się proces rewindykacji należących do fabryki maszyn, który trwał do [...] grudnia 1948 r., a co wynika z załącznika nr [...] do protokołu zdawczo-odbiorczego z [...].12.1948 r.
Na stanie przedsiębiorstwa znajdowały się, na dzień [...] marca 1945 r., zgodnie z załącznikiem nr [...] do protokołu zdawczo-odbiorczego, wyroby gotowe, materiały techniczne, surowce i półfabrykaty. Stan zatrudnienia [...] pracowników przed II wojną, kontynuowanie produkcji w czasie wojny, dobry stan budynków fabrycznych, brak zniszczeń wojennych, rewindykacja od 1945 r. maszyn i urządzeń wywiezionych przez Niemców oraz ilość składników majątkowych na [...] marca 1945 r. ujętych w załącznikach do protokołu zdawczo-odbiorczego z [...].12.1948 r., sporządzonego na dzień [...] lipca 1947 r. wskazywały, w ocenie Ministra Gospodarki, że przedmiotowe przedsiębiorstwo spełniało kryteria określone w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej.
Ze znajdującego się w aktach wykazu gruntów stanowiących własność przedmiotowej fabryki z dnia [...] grudnia 1948 r. wynikało, że w skład przedsiębiorstwa wchodziły grunty "Nieruchomości ziemskiej J.", grunty pod bocznicą kolejową [...] oraz grunty pod pastwiskiem z dóbr B. o łącznej powierzchni [...] ha [...] m2. W odpisie zaświadczenia Sądu Grodzkiego w Warszawie z [...].12.1948 r. nr [...] wskazano, że zgodnie ze stanem wykazu hipotecznego nieruchomości ziemskiej Jeziorna tytuł własności uregulowany jest jawnym wpisem na Spółkę Akcyjną pod firmą "M.- S. A.". Oznaczało to, w ocenie organu, że wszystkie te nieruchomości stanowiły składnik majątkowy przedsiębiorstwa tej spółki w rozumieniu art.40 Kodeksu handlowego. M. S.A będąc kupcem rejestrowym nie mogła posiadać majątku niewchodzącego w skład jej przedsiębiorstwa i niesłużącego prowadzeniu działalności gospodarczej, gdyż jej jedynym celem było, zgodnie z art. 2 § 1 w zw. z art. 5 kh, prowadzenie przedsiębiorstwa zarobkowego. Zatem również grunty wymienione w wykazie gruntów załączonym do protokołu zdawczo-odbiorczego pod poz. od 12 do 27, w tym m.in. pod pastwiskami, rowami, kościołem i szkołą, stanowiły część składową przedsiębiorstwa. Grunty te, nawet jeśli nie były wykorzystywane bezpośrednio do produkcji, to służyły zaspokajaniu potrzeb socjalnych pracowników oraz mogły stanowić teren pod rozbudowę fabryki.
Z odpisu pisma Kurii Metropolitarnej Nr [...] Warszawa z [...].08.1930 r. wynikało, że władza Archidiecezjalna mianowała w J. nowego wikariusza jako rektora kościoła oraz powołała go do pełnienia obowiązków prefekta szkoły fabrycznej. Z odpisu pisma Kurii Metropolitarnej z [...].12.1948 r. wynikało, że między zarządem Fabryki "M. a Kurią została w dniu [...] sierpnia 1930 r. zawarta umowa, na mocy której Zarząd fabryki zobowiązał się do utrzymania na terenie osady fabrycznej w J. księdza przez wypłacenie mu miesięcznej pensji oraz służebności mieszkania i dostarczanie opału oraz światła. Do obowiązków księdza należała opieka duszpasterska nad pracownikami fabryki i ich rodzinami. Po dokonaniu analizy całokształtu materiału dowodowego organ uznał, że przy wydawaniu orzeczeń nacjonalizacyjnych nie zostało rażąco naruszone prawo. W skardze na decyzje Ministra Gospodarki M. S. A. w K. zarzuciła:
- naruszenie prawa materialnego art.3 ust. 1 lit. B ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki poprzez ustalenie, że skarżąca spełniała przesłankę możliwości zatrudnienia na jednej zmianie co najmniej 50 pracowników oraz art. 6 ust. 1 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki poprzez ustalenie, że objęcie protokołem zdawczo-odbiorczym całego majątku Skarżącej a nie tylko majątku produkcyjnego nie stanowi naruszenia prawa,
- naruszenie prawa proceduralnego art. 138 § 1 w zw. z art.. 127 § 3, art. 6, art. 7, art. 77, art. 80 i art.156 § 1 punkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez nierozpatrzenie całości materiału dowodowego i jego dowolną ocenę a w konsekwencji nieuchylenie decyzji odmawiającej stwierdzenia nieważności decyzji rażąco naruszających prawo.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] czerwca 2013 r.
W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sad Administracyjny oddalając skargę wskazał, że bezsporne jest, że podstawę prawną wydania kontrolowanego orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] czerwca 1947 r., w części dotyczącej przedmiotowego przedsiębiorstwa, stanowił art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz.17 ze zm). Zgodnie z tym przepisem za odszkodowaniem Państwo przejmowało na własność przedsiębiorstwa przemysłowe nie wymienione pod lit. A, jeżeli zdolne były zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Ustawa nacjonalizacyjna weszła w życie w dniu 5 lutego 1946 r, a zatem oceniając czy w odniesieniu do danego przedsiębiorstwa zaistniały przesłanki do jego przejęcia na własność Państwa, należało brać pod uwagę okoliczności faktyczne i prawne z tej daty. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 20.10.2006 r. sygn. akt I OSK 1693/06 wskazał, że użyte w powołanym przepisie art. 3 ust.1 lit. B sformułowanie "przedsiębiorstwa przemysłowe (...) jeżeli zdolne są zatrudnić" oznacza możliwości zatrudnienia określonej w tym przepisie liczby pracowników istniejąca w dniu [...] lutego 1946 r. Zdolność ta nie odnosi się więc do możliwości zaistniałych w przyszłości, ale właśnie w dniu wejścia w życie ustawy. Zdolność zatrudnienia, o jakiej stanowi powołany przepis, nie odnosi się do faktycznej liczby zatrudnionych pracowników, ale do zdolności zatrudnienia w tej dacie i musi być oceniona zgodnie z istniejącym potencjałem produkcyjnym przedsiębiorstwa w dniu [...] lutego 1946 r.
Organ nadzoru stwierdził, brak dowodów bezpośrednio wskazujących, że w dniu [...] lutego 1946 r. przedmiotowa fabryka prowadziła działalność produkcyjną. Jednocześnie uznał, że zgromadzony materiał dokumentacyjny pozwala na ocenę, że w dniu [...] lutego 1946 r. przedsiębiorstwo to było zdolne, zatrudnić powyżej 50 pracowników na jedna zmianę. Takimi dowodami, zdaniem organu, jest protokół zdawczo-odbiorczy z dnia [...] grudnia 1948 r. sporządzony na dzień [...] lipca 1947 r. wraz z załącznikami, korespondencja pracowników fabryki z organami tej spółki z lat 1944-1945. Z opisu technicznego przedsiębiorstwa, stanowiącego załącznik nr [...] do protokołu zdawczo - odbiorczego wynika, że w 1938 r. zatrudnionych w nim było około [...] stałych pracowników. Z powołanej przez organ korespondencji wynika, że w czasie okupacji fabryka była czynna i prowadziła działalność produkcyjną oraz prowadziła sprzedaż wyrobów po cenach hurtowych ustalonych przez władze okupacyjne. Z zestawienia gotówki w kasie fabrycznej na dzień [...] marca 1945 r. wynika, że znajdowało się w niej [...] zł. Załącznik nr [...] do protokołu zdawczo-odbiorczego zawiera wykaz budynków fabrycznych. Ich ilość, powierzchnia, kubatura, stopień zużycia i rok budowy świadczą o wielkości przedsiębiorstwa. Z tego załącznika jak i opisu stanowiącego załącznik nr [...] wynika, że stopień zużycia budynków był niewielki i w okresie II wojny nie doszło do większych zniszczeń w tym zakresie. Załączniki nr [...] i [...]do protokołu zdawczo- odbiorczego zawierają wykaz maszyn i urządzeń według stanu na [...].03.1945 r. Stopień ich zużycia był różny. Z wielu okupant wymontował ich istotne elementy. Z załącznika nr [...] wynika, że w okresie październik 1944 r. - styczeń 1945 r. z fabryki zostało wywiezione przez Niemców wiele części składowych maszyn w tym silniki elektryczne, noże holendrowe z metali półszlachetnych, rurociągi miedziane. Jednakże już od 31 marca 1945 r. rozpoczął się proces rewindykacji należących do fabryki maszyn, który trwał do 17 grudnia 1948 r. co wynika z załącznika nr [...]. Tak wiec do [...] lutego 1946 r, rewindykacja maszyn trwała już od roku. Natomiast w załączniku nr 6 do protokołu zdawczo-odbiorczego wymieniono wyroby gotowe, materiały techniczne, surowce i półprodukty, które stanowiły własność M. na dzień [...].03.1945 r. W sytuacji więc, gdy tuż przed wybuchem II wojny zakres produkcji był tak znaczący, że przedsiębiorstwo to było jednym z największych tego typu przedsiębiorstw w Polsce i zatrudniało około [...] pracowników to mając na uwadze niewielki zakres zniszczeń spowodowanych działaniami wojennymi, stan i wyposażenie budynków fabrycznych, stan środków obrotowych i trwający proces rewindykacyjny należy stwierdzić, że stanowisko organu nadzoru, iż na datę [...] lutego 1946 r. zdolność zatrudnienia w przedmiotowej spółce, przy produkcji, na jedna zmianę, wynosiła więcej niż 50 pracowników jest uprawnione. Skarżąca dokonuje oceny dowodów zgromadzonych przez organ w sposób dowolny i odbiegający od rzeczywistej ich treści. Powołuje się bowiem na fragment załącznika nr [...] do protokołu zdawczo-odbiorczego podnosząc, że w opisie przedsiębiorstwa ustalono, że w styczniu 1945 r. fabryka była w stanie kompletnego demontażu gdy faktycznie zamieszczono tam stwierdzenie, że w styczniu 1945 r. fabryka była w stanie " kompletnej dewastacji (str. 4 opisu technicznego przedsiębiorstwa). Stanowisko przedstawione w skardze w istocie sprowadza się do polemiki z prawidłową oceną dowodów i wyprowadzonymi na podstawie tej oceny wnioskami organu. Prawidłowo zatem Minister Gospodarki ocenił, że w dacie [...] lutego 1946 r. spełniona została ustawowa przesłanka z art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej do przejęcia na własność państwa przedsiębiorstwa M. S. A. Niezasadny jest także zarzut skargi naruszenia art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej poprzez ustalenie, że objęcie protokołem zdawczo-odbiorczym całego majątku skarżącej a nie tylko majątku produkcyjnego nie stanowi naruszenia prawa. Otóż należy wskazać, że przejście przedsiębiorstwa na własność innego podmiotu powoduje nabycie ogółu praw i obowiązków związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Tak więc nabywca przedsiębiorstwa, w tym także w drodze nacjonalizacji, uzyskuje wszystkie prawa, które wchodzą w skład przedsiębiorstwa, w tym także nieruchomości, które stanowią jego integralny składnik.
Z wykazu gruntów, stanowiącego załącznik do protokołu zdawczo -odbiorczego wynikało, że grunty o łącznej powierzchni [...]ha [...]m2 stanowiły własność skarżącej. Na gruntach tych były posadowione liczne budynki i budowle takie jak ściśle związane z procesem produkcji, ale również mieszkania służbowe, szkoła fabryczna, kościół, kino, tory i torowiska bocznicy kolejowej. Część gruntów stanowiły nieużytki, łąki, rowy, pastwiska. Z uwagi na to, że skarżąca była właścicielem tych gruntów to zgodnie z art. 40 § 1 kh wchodziły one w skład przedsiębiorstwa i jako składniki przedsiębiorstwa przeszły na własność Państwa, w myśl art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, który stanowił, że przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodzą na rzecz Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami. Wprawdzie część zabudowań (kościół, szkoła, kino, zabudowa mieszkaniowa z mieszkaniami służbowymi) nie była związana ściśle z procesem produkcji to nie można uznać, że nie była powiązana z przedsiębiorstwem. W budynkach mieszkalnych były mieszkania służbowe dla pracowników fabryki, szkoła fabryczna kształciła pracowników dla potrzeb fabryki, pozostałe budynki związane były ze sferą socjalnych świadczeń ze strony przedsiębiorstwa na rzecz pracowników i ich rodzin. Z kserokopii pism Kurii Metropolitarnej W.j z [...].12.1948 r. i [...]. 08.1930 r. wynikało, że [...]sierpnia 1930 r. została zawarta umowa pomiędzy Kurią a zarządem M., w której fabryka zobowiązała się do utrzymania na terenie osady fabrycznej w J. księdza przez wypłacanie mu miesięcznej pensji oraz ustanowienie służebności mieszkania z kuchnią, opałem i światłem. Do obowiązków księdza należała opieka duszpasterska nad pracownikami fabryki i ich rodzinami. Jednocześnie ksiądz ten był prefektem szkoły fabrycznej.
Dalej Sąd podkreślił, że słusznie organ nadzoru wskazał, że zgodnie z art. 2 § 1 w zw. z art. 5 kh celem spółki akcyjnej jako kupca rejestrowego było prowadzenie przedsiębiorstwa zatem cały majątek, który stanowił własność spółki wchodził w skład przedsiębiorstwa i był związany z prowadzeniem działalności gospodarczej. Kwestionowanym przez skarżącą orzeczeniem z [...].08.1949 r. zatwierdzono protokół zdawczo-odbiorczy, w którym ujęto składniki majątkowe przedmiotowego przedsiębiorstwa, służące bezpośrednio działalności produkcyjnej jak i nie służące wprost tej działalności, ale były one funkcjonalnie powiązane z przedsiębiorstwem, gdyż związane były ze strefą socjalną przedsiębiorstwa.
Niezabudowane nieruchomości niewykluczone, że zostały nabyte przez Spółkę w celach inwestycyjnych. Prawidłowa była zatem decyzja organu nadzoru, który nie stwierdził nieważności obu orzeczeń nacjonalizacyjnych wobec braku przesłanek nieważnościowych określonych w art. 156 § 1 kpa.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła M. S. A. zaskarżając go w całości i zarzucając:
- naruszenie prawa materialnego - art.6 ust.1 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki poprzez błędną wykładnię i uznanie, że objęcie protokołem zdawczo-odbiorczym całego majątku Skarżącej, a nie tylko majątku produkcyjnego nie stanowi naruszenia prawa oraz art.3 ust.1 lit B ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki poprzez niewłaściwe zastosowanie pomimo, że Skarżąca nie spełniała przesłanki możliwości zatrudnienia na jednej zmianie co najmniej 50 pracowników,
- naruszenie prawa procesowego mające istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami, poprzez nieuchylenie decyzji organu odmawiającej stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych pomimo tego, że rażąco naruszały one prawo (art. 138 § 1 w zw. z art. 127 § 3, art.6, art.7, art.77, art.80 i art. 156 §1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego).
Skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie wyroku z dnia 11 września 2014 r. w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania kasacyjnego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano iż zaskarżone decyzje, w sprawie których WSA wydał wyrok z dnia 11 września 2014 r. naruszają interes prawny Skarżącej poprzez odmowę stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych, którymi Skarżąca została pozbawiona majątku.
Nadto skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy po przedstawieniu istotnego zagadnienia prawnego, które budzi poważne wątpliwości i występuje w niniejszej sprawie, na podstawie art.187§ 1 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Zagadnieniem tym jest wykładnia art.6 ust.1 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki i odpowiedź na pytanie czy przepis ten dotyczy całego majątku podmiotu którego przedsiębiorstwo jest nacjonalizowane czy też jedynie majątku produkcyjnego (fabrycznego).
Zagadnienie budzi wątpliwości ze względu na odmienną i ugruntowaną już wykładnię przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, zgodnie z którą przejęciu na własność Państwa podlegały jedynie te składniki majątku, które związane były funkcjonalnie z prowadzeniem gospodarki rolnej, (np. w sprawach: sygn. akt I OSK 437/12, sygn. akt I OPS 2/06, OSK 46/04, sygn. akt I OSK 1236/05).
W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych skarżąca wskazała, że objęcie protokołem zdawczo-odbiorczym całego majątku Skarżącej, a nie tylko majątku produkcyjnego stanowi naruszenia prawa. Zdaniem Skarżącej, ustawa o przejęciu na własność podstawowych gałęzi gospodarki nie dawała żadnych podstaw do konfiskaty całego mienia spółek handlowych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań, a jedynie tego majątku który wchodzi w skład przedsiębiorstwa w znaczeniu funkcjonalnym. Podobnie jak dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zawiera definicji "nieruchomości ziemskich", tak i ustawa o przejęciu na własność podstawowych gałęzi gospodarki nie zawiera definicji "przedsiębiorstwa". Jednakże w ocenie Skarżącej należy tu stosować analogiczną wykładnię, tym bardziej że przepisy dekretu o reformie rolnej doczekały się bogatego i już ugruntowanego orzecznictwa. I tak np. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r. (sygn. akt I OPS 2/06) wskazał, że z przepisów dekretu wynika, iż na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu. W ocenie Skarżącej analogiczna wykładnia powinna być dokonana w odniesieniu do art. 6 ust.1 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki. Nie wszystkie zatem wymienione w wykazach szczegółowych majątku stanowiącego własność M. S. A., załączonych do protokołu zdawczo-odbiorczego budynki i grunty stanowiły część składową przedsiębiorstwa, w szczególności nie były z nim połączone w sposób funkcjonalny. I tak np. oczywistym jest że w skład przedsiębiorstwa nie wchodził kościół, stajnie, szkoła czy kino zarówno budynek jak i grunt pod nim, a ponadto budynki mieszkalne. W zakresie zarzutu naruszenia prawa materialnego - art.3 ust.1 lit B i ust.5 oraz art.6 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki poprzez niewłaściwe zastosowanie pomimo tego, że Skarżąca w dniu [...] lutego 1946 r. nie spełniała przesłanki możliwości zatrudnienia na jednej zmianie co najmniej 50 pracowników, kasator wskazał, iż zarówno Sąd I instancji, jak i organ dokonały błędnej oceny dowodów, opierając się jedynie na wielkości przedsiębiorstwa przed wojną, a także niewielkimi zniszczeniami budynków. Wskazać należy, że zdolność do zatrudnienia pracowników związana była z prowadzeniem działalności produkcyjnej, a więc posiadaniem kompletnych maszyn produkcyjnych, nie zaś z dobrym stanem budynków i posiadaniem surowców i środków pieniężnych. Natomiast z załączników do protokołu zdawczo-odbiorczego wynika, iż maszyny zostały wywiezione w 1944 r. i były rewindykowane do 17 grudnia 1948 roku, nie miały silników oraz noży, brak było jakichkolwiek rurociągów i innych części metalowych, były niekompletne. Powyższe potwierdza np. treść protokołu zdawczo-odbiorczego, w którym w szczególności w opisie przedsiębiorstwa przejmowanego wskazano, iż "w styczniu 1945 r. fabryka była w stanie kompletnej dewastacji" zaś w wykazie maszyn elektrycznych znajduje się informacja, że wymienione w nim maszyny były "wywiezione przez Niemców i rewindykowane w okresie 31.03.1945-17.12.1948 r. z H. koło N.". Nie była zatem prowadzona w dniu [...] lutego 1946 r. produkcja, o czym świadczy w ocenie Skarżącej niekompletność maszyn i niemożność prowadzenia produkcji, a tym samym brak możliwości zatrudnienia pracowników produkcyjnych. Zatem w dniu[...]lutego 1946 r., przedsiębiorstwo Skarżącej nie było zdolne do zatrudniania na jedną zmianę nie mniej niż 50 pracowników.
Minister naruszył szereg przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, a w konsekwencji art. 156 §1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez odmowę stwierdzenia nieważności decyzji rażąco naruszających prawo.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art.174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015r., poz.1311) dalej w skrócie p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
- naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem zgodnie z art.183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje skargę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym uchybił sąd pierwszej instancji, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego – wykazania dodatkowo, że to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Innymi słowy obowiązkiem wnoszącego skargę kasacyjną jest precyzyjne wskazanie przepisów, które jego zdaniem zostały naruszone i wykazanie, na czym to naruszenie polegało. Skarga kasacyjna nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ocenę jej zasadności (podobnie stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w orzeczeniach z dnia 31 marca 2004r. OSK 59/04, ONSAiWSA 2004 z.1, poz.10; z dnia 20 września 2005r. I OSK 794/05, niepubl.; z dnia 20 października 2005r. I OSK 163/05, LEX nr 188715; z dnia 19 grudnia 2005r. II OSK 299/05, LEX nr 190971; z dnia 17 stycznia 2006r/ II OSK 403/05, LEX nr 196461).
Po stwierdzeniu, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania należało przystąpić do oceny skargi kasacyjnej. Analizowana skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, nie została bowiem oparta na usprawiedliwionych podstawach w związku z czym podlegała oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zajęte przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, co do oceny przeprowadzonego przez organ postępowania i wydanego rozstrzygnięcia. Przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości kwestionowanego orzeczenia determinują zakres jego kontroli przez Sąd drugiej instancji.
Odnosząc się do zarzutów skargi kasacyjnej wskazać należy, że Sąd nie dopuścił się naruszenia art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami, poprzez nieuchylenie decyzji organu odmawiającej stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych. Decyzje te nie naruszały w sposób rażący prawa (art. 138 § 1 w zw. z art. 127 § 3, art.6, art.7, art.77, art.80 i art. 156 §1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego). Ocena wskazanych dowodów zarówno przez Sąd I instancji, jak i przez organ jest logiczna, wyczerpująca a wyprowadzone w tym zakresie wnioski znajdują oparcie w powołanych dowodach. Kwestionując tę ocenę i wyprowadzone przez Sąd wnioski skarżąca kasacyjnie nie przedstawiła żadnych dowodów, które podważałyby stanowisko zarówno organu, jak i Sądu. Skarżąca dokonuje oceny dowodów zgromadzonych przez organ, w sposób dowolny i odbiegający od rzeczywistej ich treści. Powołuje się bowiem na fragment załączników do protokołów zdawczo-odbiorczych podnosząc, że w opisie przedsiębiorstwa ustalono, że w styczniu 1945 r. fabryka była w stanie kompletnego demontażu gdy faktycznie zamieszczono w nich stwierdzenie, że w styczniu 1945 r. fabryka była w stanie " kompletnej dewastacji (str. 4 opisu technicznego przedsiębiorstwa). Stanowisko przedstawione w skardze kasacyjnej w istocie sprowadza się do polemiki z prawidłową oceną dowodów i wyprowadzonymi na podstawie tej oceny wnioskami organu. Prawidłowo zatem Sąd ocenił, że w dacie 5 lutego 1946 r. spełniona została ustawowa przesłanka z art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej do przejęcia na własność państwa przedsiębiorstwa M. S. A. Należy wskazać, że do istoty nacjonalizacji należało zapewnienie Państwu własności przedsiębiorstw o znaczącym potencjale produkcyjnym. W przypadku przedsiębiorstw, o których mowa w art.3 ust.1 pkt B ustawy nacjonalizacyjnej, potencjał ten miał być oceniany według ustawowo uregulowanego kryterium zdolności zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Na tym tle należy przyjąć, że o zdolności zatrudnienia w rozumieniu powołanego przepisu powinien rozstrzygać istniejący w dniu [...] lutego1946r. potencjał produkcyjny danego przedsiębiorstwa przemysłowego, wynikający z samego faktu wyposażenia przedsiębiorstwa w takie maszyny, urządzenia i środki natury technicznej, które po ich uruchomieniu w następstwie odpowiednich działań organizacyjnych lub remontowych lecz bez dokonywania nowych inwestycji, były w stanie zapewnić osiągnięcie "produkcji" w skali wymagającej zatrudnienia określonej ilości pracowników. Inaczej mówiąc, zdolność zatrudnienia w rozumieniu art.3 ust.1 lit. B ustawy o nacjonalizacji winna być zdolnością ocenianą ma podstawie zgromadzonego w danym przedsiębiorstwie potencjału produkcyjnego według stanu na dzień [...] lutego 1946r. bez względu na to, czy w krótkim zaledwie ośmiomiesięcznym okresie, jaki upłynął od zakończenia działań wojennych, doszło już w dniu [...] lutego 1946r. do uruchomienia potencjału wskutek podjęcia odpowiednich czynności organizacyjnych i remontowych. W sytuacji więc, gdy tuż przed wybuchem II wojny zakres produkcji był tak znaczący, że przedsiębiorstwo to było jednym z największych tego typu przedsiębiorstw w Polsce i zatrudniało około [...] pracowników to mając na uwadze niewielki zakres zniszczeń spowodowanych działaniami wojennymi, stan i wyposażenie budynków fabrycznych, stan środków obrotowych i trwający proces rewindykacyjny stanowisko Sądu I instancji, iż na datę [...] lutego 1946 r. zdolność zatrudnienia w przedmiotowej spółce, przy produkcji, na jedną zmianę, wynosiła więcej niż 50 pracowników należało uznać za uprawnione.
Niezasadny jest także zarzut skargi naruszenia art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej poprzez ustalenie, że objęcie protokołem zdawczo-odbiorczym całego majątku skarżącej, a nie tylko majątku produkcyjnego nie stanowi naruszenia prawa. Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie nie podzielił stanowiska skarżącej kasacyjnie, aby przedstawić składowi siedmiu sędziów NSA do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne w myśl art.187 § 1 p.p.s.a. odnośnie tego, czy przepis art.6 ust.1 ustawy nacjonalizacyjnej dotyczy całego majątku podmiotu którego przedsiębiorstwo jest nacjonalizowane, czy też jedynie majątku produkcyjnego (fabrycznego). Otóż należy wskazać, że z treści art. 40 § 1 Kodeksu handlowego, który obowiązywał w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej wynika, iż w skład przedsiębiorstwa wchodzą różne stanowiące określoną, wymierną wartość składniki takie jak firma, znaki towarowe, nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa, towary oraz wierzytelności i prawa wynikające z umów (najmu, dzierżawy). Ponieważ w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej obowiązywał powyższy przepis, analizując co wchodziło w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości, należy sięgnąć do art.40 k.h. Tak określone w nim składniki przedsiębiorstwa wobec braku odmiennej regulacji w ustawie nacjonalizacyjnej przejmowało Państwo na podstawie decyzji nacjonalizacyjnej, a ściślej decyzji o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego. Nie ulega zatem wątpliwości, że na własność Państwa przechodzą w myśl art.6 ust.1 ustawy nacjonalizacyjnej te składniki, które wymienia się w art.40 § 1 Kodeksu handlowego od pkt 1 do 6, a w tym nieruchomości i ruchomości należące do kupca (przedsiębiorcy). Choć wyliczenie zawarte w art.40 k.h. jest tylko przykładowe i nie przytacza wszystkich składników przedsiębiorstwa. Właścicielowi przedsiębiorstwa w stosunku do poszczególnych składników przedsiębiorstwa służy określone prawo podmiotowe wyrażające się w tym, że ma on prawo do wyłącznego korzystania z przedsiębiorstwa i dysponowania wchodzącym w skład przedsiębiorstwa całym majątkiem. Ustawa nacjonalizacyjna posługiwała się pojęciem przedsiębiorstwa w takim znaczeniu, jakie można mu nadać na gruncie obowiązującego wówczas prawa. Przedsiębiorstwo na gruncie prawnym, w znaczeniu przedmiotowo-funkcjonalnym rozumiane jest jako zbiór rzeczy i praw, a nawet stanów faktycznych złączonych nierozerwalnym węzłem spełnianej funkcji w obrocie gospodarczym. Przedsiębiorstwem w znaczeniu szerszym jest ogół praw podmiotowych, stosunków faktycznych oraz różnych innych wartości, jakie podmiot prawa wiąże w zorganizowany zespół, ustalając cel gospodarczy tego zespołu. Przejście zatem przedsiębiorstwa na własność innego podmiotu powoduje nabycie ogółu praw i obowiązków związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a więc nabywca przedsiębiorstwa, także w drodze nacjonalizacji, uzyskuje wszystkie prawa, które wchodzą w skład przedsiębiorstwa. Zgodnie więc z celem określonym w art.1 ustawy nacjonalizacyjnej, przepis art.6 ust.1, który nie zawierał definicji "przedsiębiorstwa", a zatem nie wskazywał jakie składniki majątku przedsiębiorstwa były objęte nacjonalizacją, interpretowano poprzez art.40 Kodeksu handlowego, precyzujący składniki majątkowe przedsiębiorstwa w przypadku jego zbycia. Przepis art.40 k.h. stawia dla zbycia przedsiębiorstwa wymóg aby zbyte zostało wszystko, co służy jego celom. Z regulacji tych wywodzi się jednak, że wraz z przedsiębiorstwem jako zorganizowaną całością nie mogły być przejmowane na własność Państwa jedynie nieruchomości i ruchomości nie stanowiące własności przedsiębiorstwa (podobnie art.551 i 552 k.c.), a z taką sytuacją w przedmiotowej sprawie nie mamy do czynienia. Zatem do składników przedsiębiorstwa zaliczyć należało zarówno elementy wyposażenia służące pracownikom i ich rodzinom, jak również nie tylko te składniki materialne i majątkowe, które bezpośrednio służyły do produkcji lub innej działalności zarobkowej przedsiębiorstwa, lecz ogół składników i praw materialnych, o ile wszystkie razem funkcjonalnie stanowiły zorganizowany zespół, który służył do prowadzenia działalności gospodarczej.
Słusznie zatem podkreślił Sąd I instancji, że zgodnie z art. 2 § 1 w zw. z art. 5 kh celem spółki akcyjnej jako kupca rejestrowego było prowadzenie przedsiębiorstwa zatem cały majątek, który stanowił własność spółki wchodził w skład przedsiębiorstwa i był związany z prowadzeniem działalności gospodarczej. Kwestionowanym przez skarżącą orzeczeniem z 25.08.1949 r. zatwierdzono protokół zdawczo-odbiorczy, w którym ujęto składniki majątkowe przedmiotowego przedsiębiorstwa, służące bezpośrednio działalności produkcyjnej, jak i nie służące wprost tej działalności, ale służące funkcjonalnemu powiązaniu z przedsiębiorstwem i związaniu z jego strefą socjalną.
Prawidłowo zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę wobec braku stwierdzenia przesłanek nieważnościowych określonych w art. 156 § 1 kpa w obu orzeczeniach nacjonalizacyjnych. Należy pamiętać, że postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nie może być traktowane tak, jakby chodziło o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją ostateczną rozstrzygającą o zastosowaniu przepisów prawa materialnego do danego stosunku administracyjno-prawnego. O rażącym naruszeniu prawa decydują bowiem trzy przesłanki, które w niniejszej sprawie nie zostały spełnione, a mianowicie: oczywistość naruszenia, charakter przepisu, który został naruszony oraz racje ekonomiczne i gospodarcze.
Reasumując NSA podzielił stanowisko Sądu I instancji w pełnym zakresie i uznał zarzuty skargi kasacyjnej za nieusprawiedliwione, wobec czego na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił. O kosztach orzeczono w myśl art. 204 pkt 1 p.p.s.a.