Uzasadnienie
Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 29 stycznia 2026 r., sygn. akt I OSK 982/23 oddalił skargę kasacyjną G.K. (dalej: skarżąca) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 10 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Po 802/22, którym oddalono jej skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie z 15 września 2022 r., nr SKO-ŚR-4184/757/2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Skarżąca pismem z 21 kwietnia 2026 r. wniosła, na podstawie art. 401 kodeksu postępowania cywilnego, skargę o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego zakończonego prawomocnym wyrokiem ww. Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 stycznia 2026 r., sygn. akt I OSK 982/23, wobec wydania z dniem 26 marca 2026 r. (winno być 25 marca 2026 r. – przyp. NSA) wyroku Trybunału Konstytucyjnego (SK 18/22).
Skarżąca wniosła o wznowienie postępowania, wnosząc tym samym o uchylenie wyroku w całości, a w konsekwencji o skierowanie sprawy do ponownego rozstrzygnięcia i orzeczenia zgodnie z pierwotnym żądaniem wniosku o prawie skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym synem i orzeczenie o kosztach postępowania według norm przepisanych. W skardze o wznowienie postępowania skarżąca wniosła o przeprowadzenie dowodu z akt sprawy I OSK 892/23 na okoliczności wskazane w treści skargi, w tym w szczególności na okoliczność oparcia objętego wnioskiem orzeczenia o wiążącą moc art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: u.ś.r.) i przeprowadzenie dowodu z załączonych do pisma dokumentów na okoliczność treści i wydania przedmiotowych orzeczeń NSA oraz TK.
W uzasadnieniu skargi podano, że w dniu 25 marca 2026 r. Trybunał Konstytucyjny rozpoznał skargę SK 18/22 i orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1208, ze zm.; dalej: u.ś.r.), w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., w zakresie, w jakim uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, jest niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Utrata mocy obowiązującej przepisu uchyla podstawę wydanego orzeczenia, co oznacza bezpodstawność zaskarżanej decyzji o odmowie przyznania świadczenia. Ponadto skarżąca podniosła "ziszczenie się przesłanek art. 401 i nast. kodeksu postępowania cywilnego i odpowiednich norm kodeksu postępowania przed sądami administracyjnymi", wnosząc o ustalenie prawa skarżącej do świadczenia.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje.
Do wznowienia postępowania z przyczyn nieważności właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, a jeżeli zaskarżono orzeczenia sądów obu instancji, właściwy jest Naczelny Sąd Administracyjny. Do wznowienia postępowania na innej podstawie właściwy jest sąd, który ostatnio orzekał w sprawie (art. 275 p.p.s.a.). Sądem właściwym do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 stycznia 2026 r., sygn. akt I OSK 982/23 jest Naczelny Sąd Administracyjny.
Skarga o wznowienie postępowania została skierowana przez Przewodniczącego Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej Naczelnego Sądu Administracyjnego na posiedzenie niejawne celem dokonania oceny przesłanek z art. 280 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r., poz. 143; dalej: p.p.s.a.).
W myśl art. 280 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a. Sąd bada na posiedzeniu niejawnym, czy skarga jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że w myśl przepisów p.p.s.a., po wniesieniu skargi o wznowienie postępowania przewodniczący bada, czy skarga odpowiada warunkom formalnym przewidzianym w art. 46 p.p.s.a., natomiast art. 280 p.p.s.a. wskazuje zakres badania, jakiemu podlega skarga o wznowienie postępowania na posiedzeniu niejawnym przez Sąd. W myśl tej regulacji, na posiedzeniu niejawnym Sąd bada, czy skarga jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. Ocenie na tym etapie podlega zachowanie warunków skutecznego wniesienia skargi o wznowienie, które poprzedza merytoryczne jej rozpoznanie. Badanie, o którym mowa w art. 280 p.p.s.a., nie jest badaniem zasadności skargi o wznowienie, jego celem jest wyłącznie stwierdzenie, czy spełnione zostały warunki, które umożliwiają rozpatrzenie samej skargi o wznowienie postępowania. Rezultatem badania przeprowadzonego w oparciu o art. 280 p.p.s.a. jest bądź odrzucenie skargi, bądź wyznaczenie rozprawy.
Odrzucenie skargi nastąpi w razie stwierdzenia niezachowania terminu lub nieoparcia jej na ustawowej podstawie, a także w wypadku niedopuszczalności wznowienia postępowania z powodów wskazanych w art. 285 p.p.s.a. Przytoczona regulacja wskazuje, że przed dokonaniem oceny samej skargi o wznowienie postępowania pod kątem jej zasadności, może dojść do jej odrzucenia z powodów niespełnienia warunków jej skutecznego wniesienia.
Do skargi o wznowienie postępowania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jeżeli przepisy niniejszego działu nie stanowią inaczej. Jednakże, gdy do wznowienia postępowania właściwy jest Naczelny Sąd Administracyjny, stosuje się odpowiednio przepisy art. 175 (art. 276 p.p.s.a.). Oznacza to, że skargę o wznowienie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym sporządzić musi profesjonalny pełnomocnik, a warunek ten w niniejszej prawie spełniono, jednak pełnomocnik skarżącej w sposób niezupełny sprostał wymogom jakie określono w przepisie art. 276 p.p.s.a. Skarga o wznowienie postępowania powinna bowiem zawierać prawidłowo wskazaną podstawę wznowienia, a także m.in. okoliczności stwierdzające zachowanie terminu do wniesienia skargi oraz prawidłowo sformułowane wnioski. Nie stało to jednak na przeszkodzie dokonaniu oceny, o której mowa w art. 280 § 1 p.p.s.a.
W warunkach niniejszej sprawy Naczelny Sąd Administracyjny mógł samodzielnie ocenić warunek zachowania terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania, mimo istotnego braku skargi o wznowienie postępowania w tym zakresie. Prawomocny wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego został ogłoszony w dniu 29 stycznia 2026 r., zaś przesłanki do wznowienia postępowania skarżąca upatruje w rozstrzygnięciu Trybunału Konstytucyjnego skargi konstytucyjnej SK 18/22 w dniu 25 marca 2026 r. Skarga o wznowienie postępowania została nadana w dniu 24 kwietnia 2026 r. (k. 207 akt sądowych), co oznacza, że od wskazywanego w skardze o wznowienie orzeczenia Trybunału do wniesienia skargi o wznowienie postępowania upłynął niespełna miesiąc czasu. Tym samym zachowano warunek z art. 278 p.p.s.a.
Z treści skargi o wznowienie postępowania wynika, że podstawą żądania wznowienia postępowania jest dokonana przez Trybunał Konstytucyjny negatywna ocena zgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., co oznacza, że podstawę wznowieniową stanowi art. 272 § 1 p.p.s.a., chociaż nie zostało to w skardze wprost wskazane. Przeciwnie, pełnomocnik skarżącej wadliwie powołał przepis art. 401 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 468, dalej: k.p.c.). Nie tylko sam przepis został wskazany błędnie – możliwość wznowienia postępowania cywilnego ze względu na orzeczenie o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją wynika z art. 4011 a nie art. 401 k.p.c. Istotne jest także, że przepisy k.p.c. nie mają zastosowania do postępowania przed sądem administracyjnym. Ułomność w zakresie dopasowania podstawy wznowieniowej do przepisu ustawy Naczelny Sąd Administracyjny pominął, odkodowując zamiar strony z treści skargi o wznowienie postępowania.
Skarga o wznowienie postępowania podlega odrzuceniu.
Zgodnie z art. 272 § 1 p.p.s.a. można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. W takiej sytuacji, skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (art. 272 § 2 p.p.s.a.).
Zgodnie z art. 190 ust.3 Konstytucji, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego.
Przedmiotem kontroli Trybunału był przepis w nieobowiązującym aktualnie brzmieniu, co oznacza, że utracił on moc obowiązującą nie na skutek wydanego orzeczenia. Jak wskazano w orzeczeniu, skutkiem wyroku, zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji, jest zatem możliwość wznowienia postępowań w tych sprawach na zasadach określonych w odnośnych przepisach p.p.s.a. Żądanie, o którym mowa w art. 272 § 1 p.p.s.a., dotyczące wznowienia postępowania można realizować w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.
Konstytucja w art. 190 ust. 2 reguluje kwestię ogłaszania wyroków TK. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 Konstytucji podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Jeżeli akt nie był ogłoszony, orzeczenie ogłasza się w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski". Kontrolowane przez TK przepisy są przepisami ustawy, podlegały zatem opublikowaniu w Dzienniku Ustaw. W Dzienniku Ustaw powinien zatem zostać ogłoszony wyrok SK 18/22. Ogłoszenie wyroku w sposób przewidziany przez Konstytucję jest warunkiem jego wejścia w życie. Od wejścia w życie wyroku liczy się natomiast termin do wniesienia skargi o wznowienie. Brak ogłoszenia wyroku w sposób przewidziany w art. 190 ust. 2 Konstytucji powoduje, że wyrok nie wszedł w życie, a w konsekwencji nie otworzył się bieg terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania sądowego.
Nie jest to przy tym wyłącznie warunek formalny. Wszak, aby na skutek wznowienia postępowania mogło dojść do ponownego rozpatrzenia sprawy, konieczne jest zmiana stanu prawnego, w oparciu o który został wydany wyrok dotychczasowy.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ogłoszenie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w dzienniku urzędowym nie ma charakteru wyłącznie technicznego, lecz stanowi konstytucyjnie określony warunek jego wejścia w życie i wywołania skutków prawnych. Trybunał Konstytucyjny jest tzw. ustawodawcą negatywnym, to jest może usuwać z systemu prawa normy uznane za niekonstytucyjne (por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 września 2014 r. sygn. akt Ts 248/13). Wykładnia przepisów dotyczących ogłaszania orzeczeń Trybunału musi zatem uwzględniać zasady ogłaszania przepisów prawa. Skoro zasadą jest, że warunkiem wejścia w życie ustaw, rozporządzeń oraz aktów prawa miejscowego jest ich odpowiednie ogłoszenie (art. 88 ust. 1 Konstytucji RP), to z drugiej strony warunkiem koniecznym usunięcia z systemu prawa normy uznanej przez Trybunał za niekonstytucyjną jest ogłoszenie orzeczenia Trybunału w taki sam sposób, w jaki zostały ogłoszone przepisy zawierające niekonstytucyjną normę.
Należy podkreślić, że przewidziana w przepisach prawa publikacja aktu prawnego nie jest czynnością podejmowaną poza procesem legislacyjnym, po jego zakończeniu, jedynie w celach informacyjnych, ale jest ostatnim etapem procedury legislacyjnej. Analogicznie należy postrzegać proces odwrotny, związany ze skutkami kontroli przez TK zgodności ustawy z Konstytucją, tu również, jak wprost stanowi Konstytucja, warunkiem wejścia w życie wyroku jest jego opublikowanie. O tym, jakie warunki musi spełnić publikacja warunkująca wejście wyroku w życie, rozstrzygają przepisy prawa. W niniejszym przypadku są to przepisy rangi konstytucyjnej.
Wobec powyższego, dopiero ogłoszenie wyroku Trybunału w dzienniku urzędowym nadaje mu moc powszechnie obowiązującą i prowadzi do zmiany stanu obowiązywania norm w systemie prawa. Na gruncie art. 272 § 1 i 2 p.p.s.a. relewantne jest właśnie to zdarzenie – wejście w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w rozumieniu art. 190 ust. 3 Konstytucji RP. Ustawodawca wyraźnie powiązał początek biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie z "wejściem w życie" orzeczenia, a więc nie sposób utożsamiać tego momentu z wcześniejszym publicznym ogłoszeniem sentencji wyroku, postanowienia ustawy zwykłej nie mogą modyfikować przepisu Konstytucji. Skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego SK 18/22 nie został opublikowany w odpowiednim dzienniku urzędowym, a więc nie doszło do jego wejścia w życie w rozumieniu art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, to tym samym nie rozpoczął biegu termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 280 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania.
O zwrocie wpisu orzeczono na podstawie art. 232 § 1 pkt 1 w zw. z art. 276 p.p.s.a.