Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 4 września 2013 r., sygn. akt I OSK 599/12

Uzasadnienie

Wyrokiem z 29 listopada 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 1[...]/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargi [...] Sp. z o.o. z siedzibą w G. oraz Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w Poznaniu na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2011 r. w przedmiocie reformy rolnej.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy:

Następca prawny byłego właściciela nieruchomości, A. P. zwrócił się z wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość obejmująca działki nr: [...], [...], [...], [...] i [...] wraz zespołem pałacowo - parkowym położony w D., o pow. 5.9932 m2 oraz nieruchomość stanowiąca część działki nr [...] nie podpadały pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., poz. 13).

Wojewoda Wielkopolski decyzją z dnia [...] maja 2002 r. orzekł, że przedmiotowa nieruchomość wraz z zespołem pałacowo - parkowym podlegała pod działanie dekretu.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi - po rozpatrzeniu odwołania wnioskodawcy od powyższego rozstrzygnięcia Wojewody Wielkopolskiego - decyzją z dnia [...] września 2002 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Na powyższą decyzję Ministra została złożona skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 17 marca 2004 r. (sygn. akt IV SA/Wa 4253/02) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Wielkopolskiego wskazując na potrzebę przeprowadzenia rozprawy administracyjnej, oględzin przedmiotowej nieruchomości, jak i konieczność przesłuchania świadków.

Wojewoda Wielkopolski rozpatrując ponownie sprawę decyzją z dnia [...] maja 2005 r. stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Podniósł, że nie posiadała ona charakteru nieruchomości ziemskiej i nie pozostawała w związku funkcjonalnym z nieruchomością rolną przejętą na cele reformy rolnej od S. P..

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi - po rozpoznaniu odwołania Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w Poznaniu oraz [...] Sp. z o.o. - decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r. uchylił zaskarżoną decyzję w całości i umorzył postępowanie przed organem I instancji. Organ stwierdził, że orzekanie co do części nieruchomości ziemskiej nie ma umocowania w normie kompetencyjnej przepisów administracyjnego prawa materialnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 10 stycznia 2006 r. (sygn. akt IV SA/Wa 1877/05) uchylił zaskarżoną decyzję Ministra podnosząc w uzasadnieniu, że w sprawie tej organ związany jest oceną prawną wyrażoną w wyroku Sądu z dnia 17 marca 2004 r., w którym Sąd ten wskazał właściwość Wojewody Wielkopolskiego (w I instancji) oraz Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (w II instancji) do orzekania w przedmiotowej sprawie.

Wojewoda Wielkopolski w dniu [...] maja 2005 r. orzekł, że przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] września 2006 r. uchylił decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] maja 2005 r. i orzekł, że przedmiotowa nieruchomość podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu podnosząc jednocześnie, że z materiału dowodowego zebranego w sprawie bezspornie wynika, że pomiędzy nią a resztą majątku ziemskiego położonego w D. zachodził związek funkcjonalny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 marca 2007 r. (sygn. akt IV SA/Wa 2128/06) uchylił decyzję organu z dnia [...] września 2006 r. ponownie wskazując na niezbędność przeprowadzenia rozprawy administracyjnej dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Sąd wyraził pogląd, iż pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a pozostałym majątkiem brak jest związku funkcjonalnego.

Naczelny Sąd Administracyjny, oddalił skargi kasacyjne Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w Poznaniu oraz [...] Sp. z o.o. od tego wyroku.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] maja 2005 r., którą stwierdzono, że nieruchomość stanowiąca obecnie działki nr [...], [...], [...] i część działki nr [...], obejmująca zespół pałacowo - parkowy położony w D. oraz część obecnej działki nr [...] obejmującej budynek "rządcówki" nie podpadały pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia.

WSA w Warszawie wyrokiem z dnia 14 listopada 2009 r. uchylił powyższą decyzję wskazując, że rozstrzygnięcie sprawy nie wymaga ponownego przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości lub znacznej części.

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z [...] maja 2011 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody Wielkopolskiego z [...] maja 2005 r. stwierdzającą, że nieruchomość D. D., była własność S. P., w części stanowiącej obecne działki ewidencyjne nr [...], [...], [...] oraz część działki ewidencyjnej nr [...] (obręb D.), obejmującej zespół pałacowo-parkowy oraz część obecnej działki ewidencyjnej nr [...] (obręb D.) obejmującą budynek tzw. rządcówki, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu decyzji Minister podał, że ocena, czy dana nieruchomość lub jej część podlegała przepisom reformy rolnej, wymaga ustalenia, czy mogła być wykorzystana na cele reformy, wskazane w art. 1 dekretu. W art. 1 ust. 2 pkt a-c przedmiotowego dekretu wskazano cele o charakterze rolniczym (tworzenie i upełnorolnianie gospodarstw), na które ani zespół pałacowo-parkowy, ani budynek tzw. rządcówki nie mógł zostać przeznaczony. Natomiast w punkcie d i e wspomnianego przepisu ustawodawca wskazał, że do celów reformy rolnej należą również: zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, a także zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji. W rozpatrywanej sprawie zarówno zespół pałacowy, jak i budynek tzw. rządcówki należy, zdaniem Ministra, traktować nie jako teren lecz jako obiekt. Brak więc było podstaw do przejęcia ich na wspomniane cele.

Oceniając związek funkcjonalny zespołu parkowo - pałacowego z resztą nieruchomości Minister zaznaczył, że z zeznań świadków wynika, iż pałac służył rodzinie P. do celów mieszkalnych. Na parterze pałacu znajdowały się: jadalnia, kuchnia, pokój gosposi, pokoje właścicieli majątku, gabinet i salon, natomiast na piętrze znajdowały się pokoje gościnne, dziecięce i biblioteka (zeznania J. T. z 25 listopada 2004 r. oraz W. K. i A. P. z 10 września 2004 r.). Z zeznań J. T. i A. P. z 10 września 2004 r. wynika ponadto, że w pałacu było biuro, w którym dochodziło do spotkań właściciela nieruchomości z rządcą, natomiast administracja majątku odbywała się w budynku usytuowanym przy wejściu na podwórze. W. K. 9 listopada 2001 r. zeznał również, że biuro i kasa znajdowały się poza pałacem w budynkach administracyjnych, w których mieszkał rządca. Świadek nie spotykał na terenie dworu rządcy, klientów ani pracowników majątku. Z zeznań A. P. wynika również, że pracownicy majątku nie przychodzili do pałacu.

Pałac otoczony był parkiem. W. K. i A. P. zeznali, że na terenie parku brak było budynków gospodarczych, większość parku stanowiły trawniki i niskie krzewy, a w szklarniach hodowano bananowce, palmy i róże kwitnące zimą. J. T. zeznał 9 listopada 2001 r., że w parku znajdowały się stawy o charakterze dekoracyjnym.

Minister uznał zatem, że pałac pełnił funkcję mieszkalną dla rodziny właściciela majątku, natomiast park miał charakter dekoracyjny i służył rodzinie właściciela do celów rekreacyjnych. Park i pałac w D. nie były wykorzystywane do prowadzenia gospodarstwa rolnego, zespół pałacowo-parkowy nie pozostawał więc w związku funkcjonalnym z gospodarczą częścią majątku. Minister podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że nieruchomość obejmująca zespół pałacowo-parkowy (obecnie działki ewidencyjne nr [...], [...], [...] i części działki ewidencyjnej nr [...]) nie podpadała pod działanie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Oceny wymagało jeszcze, w ocenie organu odwoławczego, jaki charakter miała tzw. rządcówka posadowiona na części działki nr [...]. Organ pierwszej instancji ustalił, że budynek ten wybudowany został w 1937 r. dla potrzeb mieszkaniowych syna właściciela majątku, który w związku z powołaniem do wojska w nim nie zamieszkał. Zasiedlenie budynku zaproponowano wówczas rządcy majątku panu Tomińskiemu. W związku z tym nazwa "rządcówka" jest mylna, ponieważ nie takie było rzeczywiste przeznaczenie budynku, a właściwa rządcówka wybudowana została w 1930 r. w innym miejscu (figuruje jako oficyna oznaczona nr 3 na planie sytuacyjnym zamieszczonym w karcie ewidencyjnej zabytku).

Oceniając zgromadzony materiał dowodowy, Minister wskazał, że zgodnie z informacjami zamieszczonymi w karcie ewidencyjnej zabytku budynek posadowiony na części działki [...], oznaczony jako rządcówka (nr 4), został wzniesiony w 1936 r. z przeznaczeniem na mieszkanie dla rządcy Franciszka Tomińskiego, budowany według projektu Franciszka M.ego. Rządca mieszkał w tym budynku do wybuchu II wojny światowej. Był to budynek dwukondygnacyjny. Natomiast we wkładce do karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa z marca 2005 r. dokonano sprostowania wskazując, że budynek zbudowano dla syna właściciela. Jednak z powodu powołania go do wojska, w budynku zamieszkiwał rządca, stąd mylne określenie "rządcówka". Wskazano, że jest to budynek o charakterze willowym, zdecydowanie bardziej związany z dworem aniżeli z folwarkiem.

W związku z tym Minister podzielił pogląd pełnomocnika wnioskodawcy, który wskazywał, że niemożliwe jest aby F. M., architektowi specjalizującemu się w budownictwie sakralnym, zlecono budowę domu dla pracownika gospodarczego. Zeznania A. P. złożone 25 listopada 2004 r. potwierdzają, zdaniem Ministra, że budynek tzw. rządcówki został wybudowany dla syna właściciela majątku około 1936-1937 r. Rządca wprowadził się do tego budynku około 1938 r., z powodu zbliżającej się wojny. Ze względu na bliskość granicy niemieckiej obawiano się bowiem, że budynek może zostać zajęty przez okupantów. Z kserokopii nieznanej publikacji dołączonej do akt sprawy wynika, że oficyna stanowiąca właściwy dom rządcy pochodzi z 1930 r. i jest parterowa (s. 27-28). Opis gospodarstwa S. P. również wskazuje na fakt, że budynek dla rządcy wybudowano w 1930 r. ("Opisy gospodarstw. Osobne odbicie z księgi pamiątkowej, na 75-lecie Gazety Rolniczej", Warszawa 1938, s. 761).

W świetle powyższych ustaleń stwierdzono, że budynek posadowiony na działce nr [...] został wzniesiony jako prywatny budynek mieszkalny z przeznaczeniem dla rodziny właściciela majątku, właściwa rządcówka znajdowała się bowiem w innym miejscu. Usytuowanie budynku poza zespołem pałacowo-parkowym, w bezpośrednim sąsiedztwie gruntów ornych nie wystarcza, aby dowieść związku funkcjonalnego z pozostałą częścią majątku służącą do produkcji rolnej. W ocenie Ministra przedstawione dowody świadczą o braku związku funkcjonalnego pomiędzy tzw. rządcówką a gospodarstwem rolnym. Tymczasowe użytkowanie budynku przez rządcę i to wyłącznie do celów mieszkalnych nie mogło bowiem wpłynąć na zmianę charakteru nieruchomości.

Na powyższą decyzję skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli [...] sp. z o.o. oraz Agencja Nieruchomości Rolnych - Oddział Terenowy w Poznaniu.

[...] zarzucił naruszenie art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez błędną jego wykładnię polegająca na przyjęciu, że część działki [...], na której posadowiony jest budynek rządcówki, podlegał wyłączeniu spod działania przepisów dekretu. Ponadto zarzucono błędną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego oraz niewyjaśnienie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności.

W ocenie skarżącego budynek rządcówki wchodził w skład nieruchomości ziemskiej i był funkcjonalnie związany z resztą majątku ziemskiego. Zgodnie z dokumentacją Ośrodka Dokumentacji Zabytków obiekt rządcówki został wybudowany z 1936 r. z przeznaczeniem na mieszkanie dla rządcy, który w nim zamieszkiwał do wybuchu II wojny światowej. Dopiero w 2005 r. w dokumentacji tej dokonano sprostowania wskazując, że budynek wybudowano dla syna właściciela. Zdaniem skarżącego określenie, że budynek ma charakter willowy jest niezgodne ze stanem faktycznym, nigdy bowiem nie spełniał on takich warunków.

Skarżący zarzucił, że na podstawie tego samego materiału dowodowego Minister potraktował raz budynek rządcówki jako związany gospodarczo z majątkiem, innym razem zaś jako niezwiązany z nieruchomością ziemską. Zdaniem skarżącego, niepodważono ustalenia, że w rządcówce nikt z rodziny właściciela majątku nie zamieszkiwał, mieszkał w nim natomiast zarządca majątku i tam pełnił swoje obowiązki.

Drugi ze skarżących - Agencja Nieruchomości Rolnych zarzucił wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. poprzez dokonanie błędnej oceny materiału dowodowego, nierozpatrzenie całości tego materiału i nieustalenie rzeczywistego stanu faktycznego poprzez przyjęcie, że tzw. "rządcówka" nie była w chwili przejęcia nieruchomością ziemską o charakterze rolniczymi i nie pozostawała w funkcjonalnym związku z resztą majątku oraz wydanie decyzji bez ustosunkowania się do wszystkich zarzutów podnoszonych w odwołaniu. Ponadto zarzucono wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. poprzez błędne zastosowanie tego przepisu w brzmieniu sprzed nowelizacji i nieuprawnione przyjęcie, że na gruncie tego przepisu na rzecz Skarbu Państwa przechodziły z mocy prawa tylko nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że zarówno Minister jak i Wojewoda nie wskazali i nie uzasadnili dlaczego zespół pałacowo - parkowy w D. nie pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałym gospodarstwem. W szczególności Minister nie wyjaśnił, czy właściciel zespołu pałacowo - parkowego byłby w stanie utrzymać swoje miejsce zamieszkania z innych dochodów. Zdaniem skarżącego Minister był władny dokonać samodzielnie interpretacji pojęcia "związek funkcjonalny", nie ograniczając się do rozumienia tego pojęcia wyrażonej przez Sąd w poprzednim wyroku.

Zdaniem skarżącego całkowicie nie do zaakceptowania są także ustalenia dotyczące rządcówki. Skoro w budynku tym mieszkał rządca i z woli właściciela wydawał stamtąd polecenia to budynek ten był częścią majątku ziemskiego. Obecne dywagacje w przedmiocie dla kogo była budowana i dlaczego nie została przez tę osobę zamieszkana, nie mogą mieć żadnego znaczenia dla prawidłowej oceny sprawy.

Ponadto, zdaniem skarżącego, dekret na terenie województwa poznańskiego, na obszarze którego położony był majątek wszedł życie w dniu 17 stycznia 1945 r., w brzmieniu stanowiącym, że na cele reformy rolnej będą przejmowane nieruchomości ziemskie, bez uprzedniego dodatku "o charakterze rolniczym". Zdaniem skarżącego, w 1945 r., gdy wszedł w życie dekret o reformie rolnej, na terenie województwa poznańskiego obowiązywał kodeks niemiecki. Nieruchomości majątku ziemskiego w D., zgodnie z ówczesnym pojęciem kodeksowym "majętności ziemskiej", obejmowały także budynki i inne obiekty, do których należał zespół pałacowo - parkowy. Nieruchomości te mogły być zatem przeznaczone na cele reformy rolnej.

Przystępując do rozpoznania złożonych skarg WSA w Warszawie podkreślił, że sprawa była uprzednio przedmiotem rozstrzygnięć sądów administracyjnych obu instancji. Wyrokiem z 17 marca 2004 r. (sygn. akt IV SA/Wa 4253/02) Sąd I instancji uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymującą w mocy poprzedzającą ją decyzję organu I instancji stwierdzającą, że przedmiotowa nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że organy administracji nie wyjaśniły należycie sprawy, albowiem w postępowaniu administracyjnym należało odpowiedzieć na pytanie czy nieruchomość objęta wnioskiem jest nieruchomością ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przesądził Sąd I instancji kwestię właściwości uznając, że tryb administracyjny jest trybem właściwym do rozpoznania wniosku.

Następnie wyrokiem z dnia 10 stycznia 2006 r., (sygn. akt II SA/Wa 1877/05) WSA w Warszawie uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] czerwca 2005 r. umarzającą postępowanie.

Wyrokiem z dnia 29 marca 2007 r., (sygn. akt IV SA/Wa 2128/06) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie ponownie uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, który w dniu [...] września 2006 r. uchylił decyzję Wojewody stwierdzającą, że nieruchomość D. D. nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz orzekł, że przedmiotowa nieruchomość pod działanie dekretu nie podpadała. W powyższym wyroku Sąd I instancji nie podzielił stanowiska organu odwoławczego co do istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomościami wskazanymi we wniosku a pozostałą częścią majątku. Zalecił uzupełnienie postępowania poprzez rozprawę administracyjną, której przeprowadzenie zalecił WSA w Warszawie w wyroku z 17 marca 2004 r. (sygn. akt IV SA/Wa 4253/02).

Od powyższego wyroku zostały wniesione skargi kasacyjne, które Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 5 września 2008 r., sygn. akt l OSK 1259/07 oddalił. W uzasadnieniu swojego wyroku NSA wskazał m.in., że dekret PKWN o reformie rolnej nie dawał żadnych podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Jednoznacznie odnosił się bowiem tylko do nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust.

1. Zawarte tam wyliczenie jest przy tym pełne, a nie przykładowe i podlegać musi wykładni ścisłej, a nie interpretacji rozszerzającej. Art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowił, że przejęciu na cele reformy rolnej będą podlegały stanowiące własność czy współwłasność osób fizycznych lub prawnych nieruchomości ziemskie o określonym areale. Zdanie pierwsze ust. 1 art. 2 dekretu, w pierwotnym brzmieniu (opublikowany w Dz.U. R.P. Nr 4, poz.

17) odwoływało się bezspornie do "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym". Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 9), polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym". Brzmienie art. 2 ust. 1 zd. 1 - zawarte w tekście jednolitym zamieszczonym w Dzienniku Ustaw z 1945 r. Nr 3, poz. 45 - nie obejmowało więc skreślonych nowelą słów "o charakterze rolniczym". Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie nieruchomości ziemskich. Omawiany dekret PKWN nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". Takiej definicji nie zawierały też - obowiązujące w dacie wejścia w życie dekretu - systemy prawne z zakresu prawa rzeczowego. W związku z powyższym, skoro obowiązujące w dacie wejścia w życie dekretu PKWN systemy prawne, jak i sam omawiany dekret, nie definiowały określenia "nieruchomość ziemska", to pojecie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Zastosowanie w tym zakresie wykładni celowościowej dodatkowo uzasadnia restrykcyjny charakter przepisów dekretu. Sąd zaznaczył wówczas, że stanowisko takie wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, wskazując, że z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 cześć druga dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być określone jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d, i e art. 1 ust. 2 dekretu. Punkty a-c bezspornie odnoszą się do gruntów rolnych przeznaczonych na upełnorolnienie lub utworzenie nowych gospodarstw rolnych. Wątpliwości budzą jedynie dwa następne punkty, jednak mowa w nich o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" na realizację określonych celów, a nie zarezerwowaniu "odpowiednich obiektów". To, że przepisy dekretu w odniesieniu do pałaców, dworów czy też innych obiektów były nadużywane przez ówczesne władze, świadczy jedynie o tym, że cele tych władz były odległe od celów wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu. W uchwale z dnia 19 września 1990 r. W 3/99 (OTK 1990, poz. 26, s. 174), która zachowuje swoją wartość i aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, przyjęto, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska" używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Powiększony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał wówczas, że na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN przeszły na cele reformy rolnej tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 cześć druga dekretu, których łączna powierzchnia przekracza wielkości obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Naczelny Sąd Administracyjny podzielił w swoim wyroku przedstawione w uchwale poglądy prawne, zaznaczając, iż mają one zastosowanie do wszystkich nieruchomości o charakterze nierolniczym, w tym między innymi do zespołów pałacowo-parkowych czy dworsko-parkowych oraz że na cele reformy rolnej mogły być przejmowane tylko takie nieruchomości (lub ich części), które stanowiły tereny, a nie obiekty rezerwowane dla realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 pkt d i e dekretu PKWN.

Zgodnie z treścią art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego toku postępowania wyrażone w orzeczeniu Sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Wobec tego Sąd I instancji obecnie rozpoznający sprawę jest związany przytoczonym powyżej stanowiskiem NSA.

Przechodząc do oceny zaskarżonej decyzji stwierdził Sąd I instancji, że organy ponownie rozpatrując tę sprawę wykonały wytyczne wiążących je wyroków sądów administracyjnych. Zarówno Wojewoda jak i Minister orzekający w II instancji, prawidłowo ocenili charakter tzw. rządcówki i zespołu parkowo - pałacowego wchodzącego w skład majątku D..

W ocenie Sądu I instancji organy obu instancji prawidłowo oceniły zebrany materiał dowodowy i dały temu wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ze spójnych zeznań świadków wynika, że pałac służył rodzinie P. do celów mieszkaniowych, natomiast park i pałac w D. nie były wykorzystywane do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Park miał charakter dekoracyjny i służył rodzinie właściciela majątku do celów rekreacyjnych. Trafnie zatem organy ustaliły, że zespół pałacowo-parkowy nie pozostawał w związku funkcjonalnym z gospodarczą częścią majątku.

Również, zdaniem Sądu I instancji, organy prawidłowo przyjęły, że tzw. rządcówka posadowiona na części działki nr [...] w obrębie D., nie była nieruchomością bezpośrednio związaną z prowadzeniem majątku ziemskiego. Jak wynika bowiem z akt sprawy budynek ten został wybudowany w 1937 r. dla potrzeb mieszkaniowych syna właściciela majątku, jednak ten tam nie zamieszkał w związku z powołaniem go do wojska. Co prawda w budynku tym zamieszkał zarządca majątku, ale nie takie było jego ówczesne przeznaczenie. Nadto właściwa rządcówka została wybudowana w 1930 r. w innym miejscu.

Sąd odniósł się również do karty ewidencyjnej zabytku budynku rządcówki podnosząc, że w marcu 2005 r. dokonano jej sprostowania wskazując, że budynek zbudowano dla syna właściciela, jednak ze względu na powołanie go do wojska w budynku zamieszkiwał rządca, stąd mylne określenie "rządcówka". Rządcówki wznoszone były wówczas jako budynki o skromniejszej architekturze. Budowane były na terenie podwórzy folwarcznych lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Także zeznania A. P. potwierdziły, że budynek tzw. rządcówki został wybudowany dla syna właściciela majątku. Opis gospodarstwa autorstwa S. P. wskazuje na to, że budynek dla rządcy gospodarczego wybudowano w 1930 r. Przytoczony materiał dowodowy daje, w ocenie Sądu I instancji, podstawę do przyjęcia, że budynek tzw. rządcówki, znajdujący się na działce nr [...], został wzniesiony jako prywatny budynek mieszkalny z przeznaczeniem dla rodziny właściciela majątku.

Sąd I instancji podzielił jednocześnie stanowisko organów, że usytuowanie budynku poza zespołem pałacowo-parkowym, w bezpośrednim sąsiedztwie gruntów ornych nie wystarcza, aby dowieść związku funkcjonalnego owej rządcówki z pozostałą częścią majątku służącą do produkcji rolnej. Wbrew twierdzeniom skarżących organy wykazały, że pomiędzy tzw. rządcówką i zespołem parkowo - pałacowym a pozostałą częścią majątku D. nie zachodził związek funkcjonalny. Nie ma także znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, że wcześniejsza wkładka do karty ewidencyjnej zabytków architektury zawierała inne dane. Skoro w 2005 r. zmieniono zapis w tej wkładce to obecnie, w ocenie Sądu, jest on wiążący dla organów orzekających w sprawie w ostatecznie nadanym mu brzmieniu.

Odnosząc się zaś do zarzutów podniesionych w skardze, a dotyczących całkowicie odmiennej oceny zgromadzonego materiału dowodowego w kolejnych decyzjach, należy stwierdzić, że poprzednie decyzje zostały wyeliminowane z obrotu prawnego. Nie wywołują zatem żadnych skutków i nie można skutecznie podnosić, że inaczej oceniono w nich zgromadzony materiał dowodowy. Wręcz przeciwnie, Sąd I instancji uchylał poprzednie decyzje Ministra i organu I instancji między z innymi z powodu niewłaściwej oceny zebranego materiału dowodowego.

Nie uznał Sąd I instancji za uzasadnione zarzutów dotyczących terminu wejścia w życie dekretu PKWN na terenie tzw. ziem odzyskanych. Wobec tego, że już w samym dekrecie zawarto regulację dotyczącą województwa poznańskiego, na terenie którego położony był przedmiotowy majątek, należy przyjąć, że Dekret wywołał skutki na terenie całego kraju, także tych jego części, które nie zostały wówczas jeszcze wyzwolone.

Również rozumienie pojęcia nieruchomości ziemskiej (zdaniem orzekającego WSA) nie budzi już kontrowersji. Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego konsekwentnie wskazuje, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dawał podstaw do przejęcia całego mienia, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Jeżeli więc z mocy art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu przejęciu na rzecz Państwa podlegały nieruchomości ziemskie, to z racji braku definicji tego pojęcia w obowiązujących ówcześnie systemach prawnych, pojęcie nieruchomości ziemskiej należy definiować z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, zwłaszcza w nawiązaniu do art. 1 ust. 2 dekretu określającego zamierzenia, dla realizacji których miały służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmowane jest stanowisko, że na cele reformy rolnej mogły być przejmowane tylko takie nieruchomości (lub ich części), które stanowiły tereny, a nie obiekty rezerwowane dla realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 lit. d i lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył [...] spółka z o.o. z siedzibą w G. domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

W skardze zostały sformułowane zarzuty naruszenia przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu artykułu 174 pkt 2 p.p.s.a.. W ramach tego zarzutu wskazano naruszenie art. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez bezpodstawne oddalenie skargi, która zasługiwała na uwzględnienie – wskutek niezastosowania wskazanych przepisów k.p.a., to jest:

1. - całkowicie dowolną, a przez to błędną ocenę dokumentu w postaci wkładki do karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa, sprostowanej przez wnioskodawcę - A. P. w marcu 2005 roku na tej podstawie, że jest ona zgodna z zeznaniami A. P.;
2. - błędne przyjęcie, że sprostowanie dokumentu w postaci wkładki do karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa, dokonane w roku 2005 przez A. P., jest wiążące dla organów administracji orzekających w sprawie;
3. - sprzeczne z zasadami prawidłowego rozumowania i doświadczenia życiowego przyjęcie, że budynek rządcówki został wybudowany dla najstarszego syna właściciela majątku, podczas gdy usytuowanie budynku poza kompleksem parkowo-pałacowym, w bezpośrednim sąsiedztwie budynków gospodarskich, jak również jego wyposażenie i rozkład pomieszczeń poddają w wątpliwość powyższe ustalenie;
4. - nie podjęcie wszelkich czynności mających na celu dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego w zakresie przeznaczenia budynku rządcówki;
5. - nie podjęcie wszelkich czynności mający na celu dokładne wyjaśnienie związku funkcjonalnego pomiędzy budynkiem rządcówki a majątkiem ziemskim, w szczególności poprzez pominięcie w tych rozważaniach dokumentu w postaci Zamknięcia rachunków za rok gospodarczy 1938/39 Majętności D., sporządzonego przez [...];
6. - nie podjęcie wszelkich czynności mających na celu dokładne wyjaśnienie rozbieżności pojawiających się w zeznaniach wnioskodawcy A. P. i J. T. oraz świadka W. K. w przedmiocie wykorzystywania budynku, w którym mieszkał zarządca, na potrzeby administrowania nieruchomością ziemską;
7. - nie podjęcie wszelkich czynności mających na celu dokładne wyjaśnienie zeznań świadka A. P. w przedmiocie położenia budynku, w którym odbywała się administracja majątku;
8. - oddalenie skargi w sytuacji, gdy w postępowaniu przed organem odwoławczym, jak i przed organami administracji, doszło do naruszenia wskazanych przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.

Skarżący kasacyjnie podniósł też naruszenie przepisów postępowania poprzez naruszenie art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.:

1. - w związku z art. 82 i 83 § 1 k.p.a., poprzez niezastosowanie wskazanych przepisów, polegające na zaniechaniu przesłuchania świadków A. P. i W. K. w sytuacji, gdy żaden z przepisów prawa nie zwalniał świadków z obowiązku składania zeznań w sprawie, pozostały zaś Istotne okoliczności faktyczne, które powinny zostać wyjaśnione w oparciu o zeznania tych osób;
2. - w związku z art. 107 § 3 i art. 140 k.p.a., poprzez bezpodstawne oddalenie skargi, która zasługiwała na uwzględnienie wskutek błędnego zastosowania wymienionych przepisów k.p.a., polegającym na błędnym sformułowaniu uzasadnienia decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2011 roku, polegającego na pominięciu w uzasadnieniu decyzji oceny zeznań świadków zeznających w sprawie oraz braku wskazania w uzasadnieniu decyzji dowodów, na których organ administracji oparł swe rozstrzygnięcie.

Zarzut naruszenia prawa materialnego dotyczył art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1945 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, (Dz.U. nr 10, poz. 51), poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że część działki ewidencyjnej nr [...], na której posadowiony jest budynek rządcówki w ustalonym stanie faktycznym nie podpada pod działanie artykułu 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1994 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu skargi podkreślono, że organy administracji oparły swe rozstrzygnięcie w przedmiocie ustalenia przeznaczenia budynku tzw. "rządcówki" na treści wkładki do karty ewidencyjnej zabytku, sprostowanej w marcu 2005 roku na podstawie zeznań wnioskodawcy A. P.. Wiarygodność tego dokumentu organy wywodzą z jego zgodności z treścią zeznań A. P., złożonych 25 listopada 2004 roku. W decyzjach organów obydwu instancji wskazuje się bezosobowo na sprostowanie wkładki, podczas gdy sprostowania dokonał wnioskodawca.

Dokonana przez organy administracji ocena wiarygodności przedmiotowego dokumentu i zeznań A. P. wydaje się być całkowicie sprzeczna z zasadami logiki, albowiem nie sposób weryfikować prawdziwości oświadczeń wnioskodawcy na podstawie innych jego oświadczeń. Sprostowanie wkładki do karty ewidencyjnej zostało dokonane w trakcie postępowania, w konsekwencji istnieje ryzyko, że zmiana zapisów na karcie ewidencyjnej zabytku dokonana została na jego potrzeby. A. P. jest bowiem osobą zainteresowaną wyłączeniem budynku rządcówki spod działania dekretu.

Zdaniem skarżącego kasacyjnie błędny jest wniosek Sądu I instancji, że skoro w 2005 roku zmieniono zapis w tej wkładce, to jest on wiążący dla organów orzekających w sprawie w ostatecznie nadanym mu brzmieniu. Takie stanowisko stoi w rażącej sprzeczności z zasadą swobodnej oceny dowodów, zawartą w artykule 80 k.p.a. W polskim prawie administracyjnym organy posiadają swobodę w ocenie, czy dana okoliczność została udowodniona. Mogły więc odmówić wiarygodności dokumentu tym bardziej, że zmiana zapisu dokonana została wyłącznie na potrzeby niniejszego postępowania.

Nadto wersja prezentowana przez A. P. wydaje się być sprzeczna nie tylko z zasadami prawidłowego rozumowania, lecz również z zasadami doświadczenia życiowego. W ocenie skarżącego kasacyjnie umieszczenie najstarszego syna właściciela majątku poza kompleksem parkowo-pałacowym, w pobliżu stajni, chlewni i budynków administracji uwłaczałoby godności tej osoby. Budynek rządcówki nie spełniał przedwojennych standardów mieszkaniowych ziemiaństwa, w szczególności nie był wyposażony w pomieszczenia dla służby, która w tamtych czasach była niezbędna. Nie tylko więc uciążliwe sąsiedztwo budynków gospodarskich ale i brak odpowiedniej obsługi wyklucza możliwość przeznaczenia budynku dla rodziny ziemiańskiej.

Organy administracji w rozważaniach nad związkiem funkcjonalnym pomiędzy budynkiem rządcówki, a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej pominęły treść dokumentu w postaci Zamknięcia rachunków za rok gospodarczy 1938/39 Majętność D., sporządzonego przez [...]. Dokument ten był analizowany wyłącznie pod kątem istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Z treści zamknięcia rachunków nie wynika jednak, aby budynek rządcówki był odrębną od nieruchomości ziemskiej jednostką gospodarczą. Co więcej, nie wynika zeń również, aby budynek rządcówki i zespół pałacowo parkowy stanowiły jedną całość pod względem gospodarczo-finansowym.

Pominięcie powyższych, istotnych okoliczności przez organy administracji nie zostało zauważone przez WSA w Warszawie w toku niniejszego postępowania. Waga tego naruszenia prowadzi do wniosku, że mogło mieć ono wpływ na wynik sprawy.

WSA w Warszawie nie dopatrzył się również naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w postaci dowolnej oceny zeznań A. P. i J. T.. Na stronie 7 decyzji organ II instancji wskazał, że z zeznań tych dwóch osób wynika, że spotkania właściciela z rządcą odbywały się w budynku administracyjnym oznaczonym nr 3 na planie sytuacyjnym zamieszczonym w karcie ewidencji zabytków. Tymczasem w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji wskazuje na zeznania świadków, które są sprzeczne z twierdzeniami osób wymienionych powyżej. W. K. w trakcie zeznań 9 listopada 2001 roku wskazał, że biuro i kasa znajdowały się poza pałacem w budynkach administracyjnych, w których mieszkał rządca. Ta oczywista sprzeczność powinna była zostać wyjaśniona poprzez ponowne przesłuchanie świadka W. K.. Konieczność przeprowadzenia rozprawy na tę okoliczność dostrzegł choćby WSA w Warszawie w wyroku z dnia 17 marca 2004. Organy nie wyjaśniły tych sprzeczności, co nie zostało również dostrzeżone przez Sąd I instancji, który cytuje w treści uzasadnienia sprzeczne ze sobą twierdzenia świadków.

Dodatkowo skarżący kasacyjnie wskazał na kategoryczne stwierdzenie organu II instancji, że budynek rządcówki, po wprowadzeniu się do niego rządcy przeznaczony był wyłącznie do jego celów mieszkalnych. Powyższe zeznania świadka K. w sposób oczywisty przeczą tej tezie.

Organ administracji zaniechał ponownego przesłuchania świadków A. P. i W. K., ponieważ uznał, że dotychczasowe ich oświadczenia są wystarczające. Wydaje się jednak oczywiste, że okoliczności odnoszące się do przeznaczenia budynku rządcówki, które w poprzednich wyrokach nie były analizowane, powinny zostać wyjaśnione poprzez dodatkowe przesłuchanie tych świadków.

Nadto organ wskazał, że z wnioskiem o zaniechanie przesłuchania świadków A. P. i W. K. wystąpili również pełnomocnicy A. P. i [...]. Tymczasem oświadczenia pełnomocnika skarżącego o takiej treści nie sposób odnaleźć w protokole rozprawy z dnia 28 lipca 2010 r. Wniosek świadków był popierany wyłącznie przez pełnomocnika wnioskodawcy. Organ zatem błędnie przyjął, że uczestnicy nie domagali się wyjaśnienia spornych okoliczności. Powyższe wskazuje na to, że organ II instancji naruszył przepisy art. 82 pkt 1 oraz art. 83 § 1 k.p.a. Zaniechał przesłuchania świadków, chociaż nie zaszła żadna z okoliczności wyłączających Annę Ponikiewską i W. K. z obowiązku składania zeznań w sprawie, które przewidziano w artykuł 82 k.p.a. Odmowa składania zeznań nie znalazła również potwierdzenia w dyspozycji artykułu 83 § 1 k.p.a., żaden ze świadków nie powoływał się bowiem na wskazane w nim okoliczności. Zaniechanie przesłuchania świadków A. P. i W. K. ocenił skarżący kasacyjnie jako rażące naruszenie prawa, które nie zostało dostrzeżone przez Sąd I instancji.

WSA w Warszawie nie dostrzegł również błędnego sformułowania uzasadnienia decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2011 r. Uzasadnienie to zostało sporządzone z naruszeniem artykułu 107 § 3 k.p.a., zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Zastosowanie tego przepisu w postępowaniu przed organem II instancji wynika z odesłania, zawartego w artykule 140 k.p.a. Uzasadnienie decyzji organu II instancji nie wymienia dowodów przeprowadzonych w sprawie, nie zawiera również ich oceny. Nie zawarto w uzasadnieniu decyzji oceny wiarygodności zeznań świadków, choć jak wskazano powyżej, była ona przedmiotem istotnych kontrowersji w niniejszej sprawie. Rozpatrywana w niniejszej sprawie decyzja Ministra, z powodu błędnego uzasadnienia wymyka się sądowej kontroli, co mogło mieć wpływ na wynik sprawy sądowoadministracyjnej.

Powyższe uchybienie nie zostało dostrzeżone przez WSA w Warszawie, co wskazuje na konieczność podniesienia zarzutu naruszenia artykułu 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. i art. 140 k.p.a.

Działając z ostrożności procesowej, na wypadek nie podzielenia przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia prawa procesowego, oraz mając na uwadze treść artykułu 183 § 1 p.p.s.a, podniósł skarżący kasacyjnie zarzut naruszenia przepisu artykułu 2 ustęp 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. W ocenie autora skargi powołany przepis został naruszony poprzez jego błędne zastosowanie, sprowadzające się do uznania w ustalonym stanie faktycznym, że budynek rządcówki nie znajduje się w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku, służącą do produkcji rolnej. Polskie dwory (pałace) z reguły nie były związane z produkcją rolną lecz były integralną częścią otaczających go parków (tak choćby wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 kwietnia 2008 roku w sprawie I OSK 532/07). Odmienna sytuacja istniała w odniesieniu do dworów poniemieckich na terenie Warmii i Mazur, gdzie budynek mieszkalny powiązany były z produkcją rolną, wkomponowany w zabudowę podwórza gospodarczego i spełniający role centrum zarządzania gospodarstwem rolnym (por. wyroki NSA z 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00 i dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02).

W niniejszej sprawie zarówno organy administracji jak i sądy administracyjne prowadziły szczegółowe rozważania nad powiązaniem funkcjonalnym zespołu pałacowo-parkowego z nieruchomością ziemską. Budynek rządcówki w tych rozważaniach traktowany był niejako na uboczu. W konsekwencji nie dokonano gruntownej analizy związku funkcjonalnego tego budynku w oparciu o wskazane wyżej kryteria. Tymczasem rozważenie całokształtu okoliczności faktycznych sprawy prowadzi do wniosku, że taki związek funkcjonalny z nieruchomością ziemską niewątpliwie istniał.

Z uwagi na to, że rozstrzygnięcie organów administracji oparto na dyspozycji przepisu art. 1 ustęp 2 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, błędne zastosowanie tego przepisu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik A. P. wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania podnosząc, że w istocie zarzuty kasacyjne sprowadzają się do polemiki ze stanowiskiem organu odwoławczego wyrażonym w uzasadnieniu decyzji. Odnosząc się do postawionych zarzutów naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania zauważono, że brak jest wykazania przez autora skargi kasacyjnej, że naruszenia te miały wpływ na wynik postępowania. W ocenie pełnomocnika uczestnika postępowania zarzuty te są niezasadne, gdyż prawidłowe są ustalenia, że budynek rządcówki został wzniesiony w 1937 r. jak budynek prywatny dla rodziny właściciela i nie pozostawał w związku funkcjonalnym z gospodarczą częścią majątku. Za pozbawione podstaw uznano także kwestionowanie wiarygodności wkładki do karty ewidencyjnej zabytku z 2005 r. wskazując, że wkładka ta ma walor dokumentu urzędowego, a zawarte w niej informacje są spójne z innymi dowodami zgromadzonymi w sprawie i zeznaniami wnioskodawcy oraz A. P. Nie zgodził się autor odpowiedzi z twierdzeniem, że usytuowanie rządcówki poza zespołem pałacowo-parkowym dowodzi jej związku z folwarkiem, a nie dworem.

Wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie bez znaczenia jest treść ‘Zamknięcia rachunków za rok gospodarczy 1938/39’, gdyż dokument ten nie odnosi się do rządcówki, nie może zatem stanowić dowodu jej przynależności do folwarku. Zdaniem pełnomocnika uczestnika zeznania A. P. oraz J. T. i W. K. są zbieżne, różnią się jedynie z jedynie z uwagi na różny stopień ogólności posiadanych informacji. Za nieuprawnione uznany został zarzut naruszenia przepisów art. 82 i art. 83 k.p.a. poprzez zaniechanie kolejnego przesłuchania świadków, gdyż w ocenie autora pisma nie ujawniła się żadna nowa okoliczność, co do której świadkowie mieliby się wypowiedzieć, zaś ich podeszły wiek i problemy z pamięcią powodują, ze niczego nowego by nie wnieśli do sprawy.

Ponadto pełnomocnik skarżącego kasacyjnie przychylił się do wniosku o zaniechanie ponownego przesłuchania. Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w pierwszej kolejności podniesiono, że niniejsza sprawa była już przedmiotem orzekania sądów obu instancji i znajduje tu zastosowanie art. 153 p.p.s.a. Związanie treścią rozstrzygnięć sprowadzało się do tego, że budynek rzadcówki musiał zostać uznany jako niezwiązany z prowadzoną działalnością rolną w majątku.

Pismem procesowym z dnia 17 kwietnia 2012 r. skarżąca kasacyjnie Spółka podtrzymała podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty. Wskazała, że twierdzenie jakoby sprostowanie zawarte we wkładce do karty ewidencyjnej zabytku korzystało z domniemania zgodności z prawdą tego, co zostało w niej stwierdzone jest błędne. Zdaniem Spółki w tym konkretnym przypadku z takiego domniemania korzysta fakt, że dany obiekt jest zabytkiem, natomiast informacje co do stanu zabytku czy faktów z jego historii nie korzystają już z takiej "mocy urzędowej". Za dowolny uznała Spółka wniosek o spójności treści wkładki do ewidencji zabytku z innymi dowodami zgromadzonymi w sprawie, tym bardziej, ze reszta dokumentów zawartych w karcie zabytku nie odnosi się do rządówki, zaś zeznania wnioskodawcy i jego żony winny być oceniane z dużą ostrożnością, bowiem pochodzą od osób zainteresowanych treścią rozstrzygnięcia.

W ocenie skarżącej kasacyjnie analiza planu rozmieszczenia budynków pokazująca, że rządówka stała poza obrębem kompleksu pałacowo-parkowego za murem odgradzającym park i budowle reprezentacyjne, świadczy o braku jej związku z dworem.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – zwanej dalej p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania sądowego. W niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., zatem sprawa podlegała rozpoznaniu w granicach zakreślonych skargą kasacyjną.

Granice te sprowadzały się do zarzutów dotyczących zarówno obrazy prawa materialnego jak i naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W orzecznictwie i piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że w sytuacji oparcia skargi kasacyjnej na obydwu podstawach ustawowych w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd przepis prawa materialnego (zob. B. Gruszczyński (w:) B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", wyd. II, Zakamycze 2006, s. 425 i powołane tam orzeczenia).

Precyzując zarzut naruszenia prawa procesowego wskazano w skardze kasacyjnej na naruszenie naruszenie art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez dowolną, a przez to błędną ocenę dokumentu w postaci wkładki do karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa oraz błędne przyjęcie, że sprostowanie dokumentu w postaci wkładki do karty ewidencyjnej, dokonane w roku 2005 przez A. P., jest wiążące dla organów administracji orzekających w sprawie.

W ramach tego zarzutu wskazano także na sprzeczne z zasadami prawidłowego rozumowania i doświadczenia życiowego przyjęcie, że budynek rządcówki został wybudowany dla najstarszego syna właściciela majątku, podczas gdy usytuowanie budynku poza kompleksem parkowo-pałacowym, w bezpośrednim sąsiedztwie budynków gospodarskich, jak również jego wyposażenie i rozkład pomieszczeń poddają w wątpliwość powyższe ustalenie. Zarzucono także niepodjęcie wszelkich czynności mających na celu dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego w zakresie przeznaczenia budynku rządcówki oraz dokładne wyjaśnienie związku funkcjonalnego pomiędzy budynkiem rządcówki a majątkiem ziemskim, w szczególności poprzez pominięcie w tych rozważaniach dokumentu w postaci "Zamknięcia rachunków za rok gospodarczy 1938/39 Majętności D.", sporządzonego przez [...];

Skarżąca kasacyjnie Spółka zarzuciła niepodjęcie przez organy wszelkich czynności mających na celu dokładne wyjaśnienie rozbieżności pojawiających się w zeznaniach wnioskodawcy A. P. i J. T. oraz świadka W. K. w przedmiocie wykorzystywania budynku, w którym mieszkał zarządca, na potrzeby administrowania nieruchomością ziemską oraz wyjaśnienie zeznań świadka A. P. w przedmiocie położenia budynku, w którym odbywała się administracja majątku.

Skarżący kasacyjnie podniósł też naruszenie przepisów postępowania poprzez naruszenie art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 82 i 83 § 1 k.p.a., poprzez niezastosowanie wskazanych przepisów, polegające na zaniechaniu przesłuchania świadków A. P. i W. K. w sytuacji, gdy żaden z przepisów prawa nie zwalniał świadków z obowiązku składania zeznań w sprawie, pozostały zaś Istotne okoliczności faktyczne, które powinny zostać wyjaśnione w oparciu o zeznania tych osób. Wskazał także na naruszenie art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 107 § 3 i art. 140 k.p.a., poprzez bezpodstawne oddalenie skargi, która zasługiwała na uwzględnienie, wskutek błędnego zastosowania wymienionych przepisów k.p.a., polegającego na błędnym sformułowaniu uzasadnienia decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2011 roku, poprzez pominięcie w uzasadnieniu decyzji oceny zeznań świadków zeznających w sprawie oraz braku wskazania w uzasadnieniu decyzji dowodów, na których organ administracji oparł swe rozstrzygnięcie.

Wyżej opisane zarzuty skargi kasacyjnej, dotyczące naruszenia przepisów postępowania są, w ocenie NSA, bezzasadne.

W rozpoznawanej sprawie miał zastosowanie art. 153 p.p.s.a, który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia oraz art. 170 tej ustawy, zgodnie z którym orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.

Przed wydaniem kontrolowanego wskutek skargi kasacyjnej wyroku orzekał w sprawie czterokrotnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, został także wydany w dniu 5 września 2008 r. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego. W uzasadnieniu powyższych wyroków dokonano oceny przeprowadzonego przez organy postępowania dowodowego przesądzając, że zeznania świadków odnośnie kwestii przeznaczenia rządcówki są spójne, zgodne i bezsprzecznie świadczą o odrębności tego obiektu jak i całego zespołu pałacowo-parkowego od reszty majątku ziemskiego. Także "Zamkniecie rachunków nieruchomości ziemskiej za rok 1938/39" potwierdza okoliczność odrębnego finansowania zespołu pałacowo-parkowego w D. w przychodach i kosztach gospodarstwa.

Zatem zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące błędnego uznania przez Sąd I instancji, że nie jest konieczne dodatkowe przesłuchanie świadków na jakąkolwiek okoliczność, nie mogą zostać uznane za usprawiedliwione, gdyż obecnie orzekający Sąd związany jest w tym zakresie oceną wyrażoną w prawomocnych wyrokach. Wcześniejsze uznanie, że materiał dowodowy jest kompletny dotyczy także innych okoliczności dotyczących budynku rządcówki. I w tym zakresie zarzuty dążące do wykazania niedostrzeżenia przez Sąd I instancji braków w materiale dowodowym są chybione.

Analiza uzasadnień przywołanych rozstrzygnięć, przeprowadzona w uzasadnieniu zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku z dnia 29 listopada 2011 r. doprowadziła Sąd I instancji do przekonania, że organy ponownie rozpatrując sprawę wykonały wiążące je wytyczne sądów administracyjnych. Skarga kasacyjna nie zawiera zarzutu naruszenia przez WSA w Warszawie przepisu art. 153 p.p.s.a. wobec czego należy uznać, że dokonana ocena wykonania wiążących organy wytycznych jest prawidłowa.

Podkreślenia wymaga, że w razie wnoszenia kolejnych skarg z powodu niewłaściwego wykonania zapadłego wyroku uwzględniającego skargę, sąd administracyjny weryfikuje jedynie sposób wywiązania się organów ze skierowanych do nich wskazań, nie wnika on natomiast w materię objętą zakresem wcześniejszych ocen. Ocena prawna i wiążące wskazania co do dalszego postępowania zawarte w uzasadnieniu wyroku sądu I instancji mają również istotne znaczenie dla NSA przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej wniesionej od ponownego wyroku sądu administracyjnego wydanego w pierwszej instancji, gdyż byłby on niezgodny z prawem, jeżeli przy niezmienionym stanie faktycznym i prawnym sprawy nie uwzględniałby wiążącej oceny prawnej i wskazań, o jakich mowa w art. 153 p.p.s.a.. Nie dostrzega skarżący kasacyjnie, że stan sprawy po wydaniu wyroku w sprawie określa relację między organem administracyjnym a sądem, która sprowadza się do związania organu oceną prawną i wskazaniami do dalszego postępowania, gdzie nie ma miejsca na polemikę organu.

Stąd też zasadnie uznał Sąd I instancji, że słusznie nie podjął organ kroków celem uzyskania dodatkowych wyjaśnień od świadków, gdyż przesądzone zostało wyrokiem z 24 listopada 2009 r., że materiał dowodowy jest kompletny, a podsumowanie wyników postępowania powinno nastąpić jedynie w drodze rozprawy administracyjnej. W tej sytuacji zarzuty skargi kasacyjnej zmierzające do zakwestionowania prawidłowości przeprowadzonego postępowania dowodowego muszą zostać uznane za chybione.

Odnosząc się do oceny mocy wiążącej dokumentu stanowiącego wkładkę do karty ewidencyjnej zabytków i architektury podkreślić należy, że wkładka ta ma walor dokumentu urzędowego, posiada pieczęć właściwego organu i podpis osoby upoważnionej. Zaś zgodnie z przepisem art. 76 § 1 k.p.a. dokument urzędowy sporządzony w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w zakresie ich działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Oznacza to, że orzekające w sprawie organy, ani też Sąd I instancji, czy aktualnie Sąd II instancji, nie mają prawa zakwestionować faktów potwierdzonych dokumentem urzędowym. Oczywiście istnieje możliwość przeprowadzenia dowodu przeciwko treści tego dokumentu, ale wymaga to inicjatywy strony skarżącej. Skarżąca kasacyjnie nie zakwestionowała skutecznie tego, co zostało stwierdzone przedmiotowym dokumentem. Słusznie więc organy jak i Sąd I instancji, przyjęły za pewne to, co zostało tym dokumentem potwierdzone.

Nie można również podzielić zastrzeżeń autora skargi kasacyjnej w stosunku do uzasadnienia decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Zawiera ono bowiem wszystkie elementy wskazane w art. 107 § 3 k.p.a., w tym uzasadnienie faktyczne i prawne. Należy mieć także na uwadze, że kontrolowana przez Sąd I instancji decyzja jest kolejną decyzją wydaną w sprawie przez Ministra, a nie jest konieczne powielanie w każdym rozstrzygnięciu wcześniej poczynionych ustaleń i ocen zaakceptowanych już przez Sąd. Słusznie skupił się organ II instancji na przywołaniu dowodów mających świadczyć o braku związku funkcjonalnego między rządcówką a gospodarstwem rolnym.

Ponadto zauważyć wypada, że zarzut naruszenia art. 107 § 3 i art. 140 k.p.a. jest błędnie sformułowany, gdyż jego autor nie wskazał konkretnie w czym upatruje naruszenia przywołanych przepisów oraz nie wywiódł jego wpływu na podjęte przez Sąd I instancji rozstrzygnięcie.

Zarzut naruszenia prawa materialnego dotyczył art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1945 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że część działki ewidencyjnej nr [...], na której posadowiony jest budynek rządcówki w ustalonym stanie faktycznym nie podpada pod działanie artykułu 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1994 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Także i ten zarzut jest niezasadny. Zdaniem składu orzekającego NSA takie sformułowanie zarzutu prowadzi do wniosku, że autor skargi kasacyjnej w istocie ponownie kwestionuje dokonane ustalenia faktyczne. Prawidłowo ustalony stan faktyczny doprowadził Sąd I instancji do wniosku, że istotnie w stosunku do budynku rządówki nie może znaleźć zastosowania przepis art. 2 ust. 1 lit. e przywołanego dekretu, nie zostały bowiem wypełnione przesłanki materialnoprawne pozwalające na zastosowanie tego przepisu. Wywodzenie w skardze kasacyjnej, że rządcówka jako centrum zarządzania gospodarstwem rolnym stanowiła element tego gospodarstwa jest błędne. Autor skargi kasacyjnej twierdzi, że w budynku tym znajdowały się biura zarządcy oraz kasa gospodarstwa.

Nie można się zgodzić z tym stanowiskiem. Z zeznań A. P. i J. T. wynika, że rządca administrował w budynku oznaczonym na planie nr 3. Nie ma żadnych dowodów na okoliczność, że budynek stanowiący mieszkanie rządcy był wykorzystywany jako biuro. Pozostaje poza sporem, że głównym przeznaczeniem tego budynku była funkcja mieszkalna i że zamieszkiwał tam rządca majątku. To zaś powoduje, że nie powstał związek funkcjonalny pomiędzy tym budynkiem a gospodarstwem rolnym. Wadliwie wywodzi skarżący kasacyjnie, że bez tego budynku gospodarstwo nie mogłoby funkcjonować prawidłowo. Okoliczność gdzie zamieszkiwał rządca nie miał wpływu na możliwość funkcjonowania gospodarstwa. Z pewnością zamieszkiwanie na miejscu ułatwiało prace samemu rządcy, ale nie stanowiło o jego możliwości zarządzania majątkiem. Zamieszkiwanie na miejscu należy traktować jako pomoc w wykonywaniu pracy, ale nie może być postrzegane jako warunek prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa czy też w ogóle możności funkcjonowania, jak chce tego autor skargi kasacyjnej.

Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej Minister oparł się na właściwie zgromadzonym materiale dowodowym i dokonał jego prawidłowej oceny, z uwzględnieniem oceny prawnej zawartej w wyrokach: Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2008 r.,(I OSK 1259/07) i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2009 r., (IV SA/Wa 1658/09), 29 marca 2007 r. (IV SA/Wa 2128/06), 10 stycznia 2006 r. (IV SA/Wa 1877/05) oraz 17 marca 2004 r. sygn. akt IV SA/Wa 4253/02..

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) oddalił skargę kasacyjną.