Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 grudnia 2007 r., sygn. akt I SA/Wa 1604/07 oddalił skargę Przedsiębiorstwa Spedycyjnego [...] Spółka z o.o. z siedzibą w Warszawie na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za nieruchomość zajętą pod drogę.
W uzasadnieniu powyższego wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że w dniu [...] grudnia 2005 r. Przedsiębiorstwo Spedycyjne [...] sp. z o.o., w dniu [...] grudnia 2005 r. D. B., w dniu [...] stycznia 2006 r. [...] Bank [...] S.A. jako wierzyciele B. B.-D. wystąpili o ustalenie i wypłatę odszkodowania za grunt położony w Warszawie przy ul. [...], stanowiący działkę ewidencyjną nr [...], zajętą pod drogę publiczną. Przedsiębiorstwo Spedycyjne [...] sp. z o.o. i B. B. przedstawili zawiadomienia komornika sądowego o zajęciu wierzytelności i praw z tytułu odszkodowania za nieruchomość przejętą pod drogę publiczną, stanowiącą własność dłużnika B. B.-D.
Prezydent m.st. Warszawy decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. umorzył postępowanie w sprawie przyznania D. B., Przedsiębiorstwu Spedycyjnemu [...] sp. z o.o. i [...] Bankowi [...] S.A. odszkodowania za przedmiotową nieruchomość. W uzasadnieniu organ wskazał, że wnioskodawcy nie są właścicielami przedmiotowej nieruchomości, a więc nie może być na ich rzecz ustalone i wypłacone odszkodowanie za grunt zajęty pod drogę publiczną.
Od powyższej decyzji odwołanie wniosło Przedsiębiorstwo Spedycyjne [...] sp. z o.o. W uzasadnieniu strona podniosła, że Spółka jako wierzyciel właściciela nieruchomości B. B.-D., na podstawie art. 887 k.p.c., może wykonywać wszelkie prawa i roszczenia dłużnika zajętej wierzytelności z tytułu odszkodowania za nieruchomość zajętą pod drogę publiczną. Art. 73 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.) nie wyłącza bowiem roszczeń majątkowych spod egzekucji sądowej.
Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia [...] lipca 2007 r. utrzymał w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z dnia [...] lipca 2006 r. Organ ustalił, że prawo własności nieruchomości przysługuje B. B.-D., co potwierdza odpis z dnia [...] listopada 2005 r. z księgi wieczystej KW nr [...], a właścicielka nieruchomości nie złożyła wniosku o odszkodowanie. W ocenie Wojewody z art. 73 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną jednoznacznie wynika, że osobą uprawnioną do dochodzenia odszkodowania jest osoba właściciela. Prawa do wystąpienia z takim wnioskiem nie dają zaś wierzycielowi zajętej wierzytelności przepisy art. 887, 895–912 Kodeksu postępowania cywilnego. Zdaniem organu, wierzytelność wierzycieli byłej właścicielki gruntu zajętego pod drogę publiczną polega na żądaniu zapłaty należnych im kwot, a nie na żądaniu wystąpienia z wnioskiem o odszkodowanie. Wierzytelność ta kształtuje się z chwilą wniesienia wniosku o odszkodowanie. Tak więc wierzyciele uprawnionej do dochodzenia odszkodowania, nie wchodzą w jej prawa do złożenia wniosku i nie mogą być traktowani jako właściciele nieruchomości zajętej pod drogę, której własność z mocy prawa przeszła na zarządcę drogi. W tej sytuacji Wojewoda uznał, że rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji jest prawidłowe, ponieważ z wnioskiem o odszkodowanie wystąpiły podmioty, które nie są uprawnione do jego złożenia.
Od decyzji Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] lipca 2007 r. Przedsiębiorstwo Spedycyjne [...] sp. z o.o. wniosło skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu Przedsiębiorstwo podniosło, że w świetle art. 887 k.p.c. w zw. z art. 911 (5) k.p.c., wierzyciel, wykonując uprawnienia dłużnika B. B.-D., złożył stosowny wniosek w wymaganym terminie. Organ administracji pierwszej instancji został zawiadomiony przez komornika o zajęciu prawa. Żaden przepis prawa nie wyłącza spod egzekucji prawa do żądania ustalenia odszkodowania za wywłaszczony grunt i jego wypłaty. Prawo dłużniczki do ustalenia i żądania odszkodowania rodzi po stronie osoby zobowiązanej obowiązek ustalenia i wypłaty odszkodowania, toteż może być przedmiotem egzekucji. Zdaniem skarżącego, wbrew poglądom wyrażanym przez Prezydenta m.st. Warszawy i Wojewodę Mazowieckiego, w sprawie nie wystąpiła bezprzedmiotowość postępowania odszkodowawczego, a postępowanie nie powinno być umorzone, lecz zakończone merytoryczną decyzją.
Sąd pierwszej instancji rozpatrując skargę Przedsiębiorstwa Spedycyjnego [...] Spółka z o.o. z siedzibą w Warszawie uznał, że nie jest ona uzasadniona, ponieważ rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji odpowiada prawu.
Zdaniem Sądu, aby rozważać kwestię "zajętej wierzytelności", o której mowa w art. 896 i 902 k.p.c. wpierw trzeba ustalić, czy w niniejszej sprawie mamy w ogóle do czynienia z istniejącym w obiegu prawnym stosunkiem zobowiązaniowym mającym za przedmiot odszkodowanie za nieruchomość przejętą pod drogę publiczną, a dalszej konsekwencji z wypływającą z tego zobowiązania wierzytelnością.
Zgodnie z art. 73 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną nieruchomości pozostające w dniu 31 grudnia 1998 r. we władaniu Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, nie stanowiące ich własności, a zajęte pod drogi publiczne, z dniem 1 stycznia 1999 r. stają się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa lub właściwych jednostek samorządu terytorialnego za odszkodowaniem. Odszkodowanie wypłaca: 1) gmina – w odniesieniu do dróg będących w dniu 31 grudnia 1998 r. drogami gminnymi, 2) Skarb Państwa – w odniesieniu do pozostałych dróg. Podstawą do ujawnienia w księdze wieczystej przejścia na własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego nieruchomości jest ostateczna decyzja wojewody. Odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1 i 2, będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek właściciela nieruchomości złożony w okresie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2005 r. Po upływie tego okresu roszczenie wygasa.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, z przepisu tego wynika, że stosunek zobowiązaniowy, którego przedmiotem jest świadczenie odszkodowawcze, powstaje pomiędzy właścicielem, a przejmującym nieruchomość, najwcześniej z chwilą zaistnienia zdarzenia prawnego w postaci przejścia z mocy prawa własności nieruchomości na odpowiedni podmiot publicznoprawny. Dowodem istnienia tego zobowiązania jest ostateczna decyzja właściwego wojewody stwierdzająca przejście prawa własności konkretnej nieruchomości, następujące pomiędzy ściśle oznaczoną osobą właściciela i podmiotu publicznoprawnego. Dopiero bowiem decyzja, o której mowa w art. 73 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. konkretyzuje strony tego stosunku i jego przedmiot. Z kolei z powstaniem zobowiązania z oznaczonego wyżej stosunku prawnego związane jest powstanie wierzytelności, a w dalszej kolejności powstanie roszczenia o odszkodowanie, o którym mowa w art. 73 ust. 4 tej ustawy. Wierzytelność nie może więc powstać jeżeli w obiegu prawnym nie istnieje skonkretyzowane pod względem podmiotowym i przedmiotowym zobowiązanie.
Sąd pierwszej instancji podniósł, iż z materiału dowodowego nie wynika bowiem, że została wydana ostateczna decyzją stwierdzająca przejście działki [...] (lub jej części), zajętej pod drogę publiczną na Skarb Państwa bądź właściwą jednostkę samorządu terytorialnego. Okoliczności tej nie potwierdzają ustalenia organów obu instancji zawarte w kwestionowanych decyzjach, jak i dokumentacja pochodząca od podmiotów składających wnioski o odszkodowanie i komornika sądowego. O braku takiej decyzji świadczy znajdujący się w aktach sprawy odpis z dnia [...] listopada 2005 r. z księgi wieczystej Kw nr [...], w której w dalszym ciągu jako właściciel nieruchomości figuruje B. B.-D. i jednocześnie brak wzmianki o złożeniu przez podmiot publicznoprawny wniosku o wpis na swoją rzecz prawa własności na podstawie decyzji administracyjnej.
Skoro w niniejszej sprawie nie ma materialnego "śladu" istnienia zobowiązania z tytułu odszkodowania za nieruchomość zajętą pod drogę publiczną, to nie ma i wierzytelności, która mogłaby być zabezpieczona, zajęta i egzekwowana w trybie przepisów ustawy z dnia 17 października 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego bądź przepisów szczególnych. W orzecznictwie sądowym podkreśla się bowiem, że przy egzekucji z wierzytelności uregulowanej w przepisach art. 895–912 k.p.c. zajęcie wierzytelności obejmuje tylko wierzytelność istniejącą i przysługującą dłużnikowi na podstawie określonego stosunku prawnego (wyrok SN z dnia 19 sierpnia 1971 r., sygn. akt I CR 308/71, OSNCP 1972, nr 5, poz. 85). Zajęcie wierzytelności wymaga zindywidualizowania wierzytelności mającej służyć jako środek zabezpieczenia, tak aby sąd w razie uwzględnienia wniosku miał możność w swym postanowieniu dokładnie określić sposób i zakres zabezpieczenia (por. orzeczenie SN z dnia 25 kwietnia 1955 r., sygn. akt IV CZ 72/55, OSNCK 1956, nr 3, poz. 69).
Zdaniem Sądu pierwszej instancji nie można uznać, że Przedsiębiorstwo Spedycyjne [...] sp. z o.o. może złożyć wniosek o odszkodowanie za nieruchomość przejętą pod drogę i wykonywać wszelkie prawa i roszczenia dłużnika (art. 887 § 1 w zw. z art. 902 k.p.c.), w sytuacji, gdy nie istnieje żaden dokument, z którego wynikałoby nabycie określonych praw przez B. B.-D., stanowiących źródło wierzytelności skonkretyzowanej, co do wszystkich koniecznych jej elementów: osoby dłużnika i wierzyciela oraz przedmiotu.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło Przedsiębiorstwo Spedycyjne [...] sp. z o.o. zaskarżając go w całości.
Skargę kasacyjną oparto na zarzucie naruszenia przez Sąd pierwszej instancji:
- prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 910 (2) k.p.c.,
- przepisów postępowania przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy, a zwłaszcza faktu wydania decyzji w przedmiocie potwierdzenia przejęcia przedmiotowego gruntu oraz art. 125 § 1 w przedmiocie rozważenia konieczności zawieszenia postępowania do czasu rozstrzygnięcia postępowania administracyjnego w przedmiocie wydania decyzji o potwierdzeniu przejęcia przedmiotowego gruntu.
Powołując się na przytoczone powyżej podstawy skargi kasacyjnej strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
W motywach skarg kasacyjnej strona skarżąca podnosi, iż wierzyciel wykonując uprawnienia dłużnika B. B.-D. złożył stosowny wniosek w dniu [...] grudnia 2005 r. w zakresie wypłaty odszkodowania, a także w zakresie wydania decyzji w sprawie potwierdzenia zajęcia gruntu pod drogę publiczną w wymaganym terminie. W postępowaniu administracyjnym organy administracji publicznej nie kwestionowały faktu zajęcia gruntu pod drogę publiczną i nie przedstawiły decyzji odmawiającej potwierdzenia tego faktu. Jednakże ww. organy powinny były wydać decyzję potwierdzającą fakt przejęcia jako rozstrzygnięcie przez organ administracji wstępnego zagadnienia dla rozpatrzenia następnie roszczenia o wypłatę odszkodowania. W przeciwnym wypadku organy administracji publicznej zdaniem skarżącej powinny były zawiesić postępowanie o wypłatę odszkodowania do czasu prawomocnego zakończenia postępowania z tym związanego.
Skarżąca wskazuje, że organy administracji publicznej w toku postępowania zakwestionowały legitymację czynną wierzyciela jako osoby uprawnionej w świetle art. 911 (5) k.p.c. do złożenia wniosku w imieniu dłużnika. W związku z powyższym skarżąca podkreśla, że w niniejszej sprawie nie nastąpiła bezprzedmiotowość postępowania odszkodowawczego wszczętego na wniosek wierzyciela, a samo postępowanie jeżeli nie mogło być zakończone, to powinno zostać zawieszone do wydania decyzji o potwierdzeniu przejęcia gruntu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, której przesłanki zostały enumeratywnie wyliczone w § 2 tego artykułu. Ponieważ w sprawie przesłanki nieważności postępowania nie występowały podlegała ona rozpoznaniu w granicach skargi kasacyjnej.
Zasada związania podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej determinuje kierunek kontrolnej działalności Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd odwoławczy nie może w tej sytuacji z własnej inicjatywy podjąć żadnych badań w celu ustalenia innych poza przedstawionymi w skardze kasacyjnej – wad zaskarżonego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego. Nie może też za stroną sformułować zarzutów zawartych w skardze, lub domniemywać zarzutów będących jej podstawą. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Wprowadzenie w art. 175 § 1 p.p.s.a. obowiązku sporządzenia skargi przez profesjonalnego pełnomocnika miało na celu zagwarantowanie skardze kasacyjnej odpowiedniego poziomu merytorycznego i formalnego, a w rezultacie zapewnienie stronie ochrony przed niebezpieczeństwem odrzucenia wniesionej przez nią skargi. Art. 176 p.p.s.a. jako jedno z konstrukcyjnych (materialnych) wymagań skargi kasacyjnej wskazuje przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Koniecznym zatem warunkiem uznania, że strona powołuje się w skardze kasacyjnej na jedną z podstaw kasacji jest wskazanie, które przepisy oznaczone numerem artykułu, paragrafu, ustępu, punktu ustawy zostały naruszone, na czym naruszenie to polegało oraz jaki mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Skarga kasacyjna sporządzona i podpisana w niniejszej sprawie przez profesjonalnego pełnomocnika zarzuca naruszenie prawa materialnego – przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 9102 k.p.c. oraz naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 125 § 1 pkt bez wskazania numeru punktu i nazwy ustawy.
Artykuł 9102 k.p.c. składa się z dwóch paragrafów i skarżący nie wskazał, który z nich został naruszony. Ponadto art. 9102 k.p.c. jest przepisem prawa nie materialnego lecz procedury cywilnej, który w ogóle nie był i nie mógł być stosowany przez organa administracji i wojewódzki sąd administracyjny.
Co do drugiego z zarzutów to nie został on skonkretyzowany według wymogów, o których była wcześniej mowa wskazanych w art. 176 p.p.s.a.
W orzecznictwie sądów administracyjnych panuje niekwestionowany pogląd, że braki dotyczące wymagań materialnych skargi kasacyjnej nie podlegają sanacji.
W kształcie, w którym skarga ta była rozpoznawana należało zatem uznać ją za niedopuszczalną. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 178 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.