Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 stycznia 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 2196/05 oddalił skargę W. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] nr [...], którą to decyzją wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) odmówiono przyznania dla jej syna małoletniego M. K. (ur. [...]) renty rodzinnej po jego zmarłym w dniu 9 maja 2005 r. ojcu P. K. (ur. [...]). Odmowę przyznania świadczenia organ argumentował brakiem szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niespełnienie przez ojca dziecka warunków do uzyskania świadczenia ustawowego w trybie zwykłym. Zmarły w wieku 46 lat ojciec dziecka posiadał udokumentowany okres ubezpieczenia wynoszący 19 lat i 25 dni.
Jednakże w ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem, przypadało tylko 8 dni okresu ubezpieczenia, zaś w okresie od 1 grudnia 1992 r. do 30 października 2001 r. wystąpiła ponad 8-letnia przerwa w wykonywaniu zatrudnienia.
Ponadto w okresie od 8 listopada 2001 r. do dnia zgonu, tj. przez okres 3 lat i 6 miesięcy nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia, w którym opłacano składki na ubezpieczenie społeczne.
W ocenie organu wykonywanie przez ojca dziecka pracy dorywczej bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 cyt. ustawy.
Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi W. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wnioskiem o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, iż oboje z ojcem dziecka przepracowali prawie 20 lat i opłacali składki na ubezpieczenie społeczne.
Zdaniem skarżącej, zarówno ona jak i małoletnie dziecko nie mogą ponosić konsekwencji tego, że ojciec dziecka podobnie jak i ona miał trudności w znalezieniu pracy. Podkreśliła, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i nie posiada niezbędnych środków na utrzymanie syna.
Po rozpoznaniu skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia wszystkie określone warunki w tym przepisie powinny być spełnione łącznie.
Małoletni M. K. jest uprawniony do ubiegania się o to świadczenie, gdyż z uwagi na wiek nie może podjąć pracy. Trudna sytuacja materialna matki powoduje, iż nie ma on niezbędnych środków utrzymania.
P. K. zmarły ojciec dziecka nie spełniał przesłanek do otrzymania renty, a w prowadzonym postępowaniu nie wykazano istnienia szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiałyby brak uzyskania przez niego tego uprawnienia. Na przestrzeni 46 lat życia udokumentował on jedynie 19 lat i 25 dni okresu ubezpieczenia i jest to okres nieadekwatny do jego wieku. Trudności w znalezieniu przez niego pracy nie można bowiem uznać za okoliczność szczególną. Wprawdzie podejmował on prace dorywcze lecz od uzyskanego wynagrodzenia nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależniał wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego to jednak fakt nie odprowadzania składek na ubezpieczenie musi być uzasadniony szczególnymi okolicznościami, które w tej sprawie nie występują. Podkreślił również, iż powyższe świadczenie nie ma charakteru socjalnego, przyznawanego z uwagi na trudną sytuację materialną.
Z tych przyczyn WSA w Warszawie uznał, że zaskarżona decyzja prawa nie narusza i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30. VIII. 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. – zwanej dalej w skrócie "Ppsa") skargę oddalił.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła W. K. reprezentowana przez adwokata i zaskarżając wyrok w całości zarzuciła:
- − naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.) poprzez uznanie, iż w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności warunkujące przyznanie w drodze wyjątku przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych renty rodzinnej po zmarłym P. K. na rzecz jego małoletniego syna M. K. reprezentowanego przez pełnomocnika ustawowego W. K., co spowodowało jednocześnie naruszenie art. 2, 7, 18, 67 i 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
- − naruszenie przepisów o postępowaniu w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 1, art. 3 § 2 pkt 1 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez nieuwzględnienie skargi, mimo naruszenia przepisów postępowania i prawa materialnego przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w toku postępowania administracyjnego, przejawiające się w nie wzięciu pod uwagę całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach administracyjnych rozpoznawanej sprawy w celu stwierdzenia, czy naruszono prawo materialne i czy miało ono wpływ na wynik sprawy.
Wskazując na powyższe podstawy wniosła o:
- 1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania,
- 2) zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że w uzasadnieniu wyroku Sądu pierwszej instancji występują sprzeczności, gdyż uznano, że M. K. nie należy się świadczenie w drodze wyjątku z uwagi na brak stażu ubezpieczeniowego jego ojca P. K.. Jednocześnie stwierdzono, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego to jednak brak odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne musi być uzasadniony szczególnymi okolicznościami, a takie w rozpoznawanej sprawie nie występują. Naruszono zatem przepisy o postępowaniu, tj. art. 1, art. 3 § 2 pkt 1 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez nieuwzględnienie skargi, mimo naruszenia przez Prezesa ZUS w toku postępowania administracyjnego przepisów postępowania i prawa materialnego.
Ponadto nie uznano, że brak wymaganych okresów składkowych jest w niniejszej sprawie uzasadniony szczególnymi okolicznościami. Wskazano, że skoro przepis art. 83 ust. 1 omawianej ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego to ta okoliczność nie ma w sprawie znaczenia. Ważne są natomiast powody, dla których ojciec dziecka nie mógł odprowadzać należnych składek na ubezpieczenie społeczne. Było to spowodowane pozostawaniem przez niego osobą bezrobotną. W ocenie autora skargi kasacyjnej fakt, iż zmarły ojciec dziecka nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne z tego powodu, że pozostawał bez pracy jest okolicznością nieprzewidywalną, szczególną, wyjątkową i nieprzeciętną w rozumieniu art. 83 ust. 1 cyt. ustawy. Należało zatem uznać, że P. K. nie spełnił warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty wskutek szczególnych okoliczności, którą było przerwanie pracy zawodowej wskutek niezależnych od niego faktów. W związku z powyższym Sąd pierwszej instancji błędnie ocenił zastosowanie przez Prezesa ZUS prawa materialnego, który uznał, iż w sprawie nie zachodzą okoliczności szczególne.
Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Z uwagi na to, że w niniejszej sprawie autor skargi kasacyjnej zarzucił zarówno naruszenie prawa materialnego jak i procesowego, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega zarzut naruszenia prawa procesowego, w szczególności art. 1, art. 3 § 2 pkt 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – zwanej dalej w skrócie "Ppsa").
Na wstępie zauważyć należy, iż na autorze skargi kasacyjnej spoczywa obowiązek należytego uzasadnienia powołanych w niej zarzutów. Z tego względu ustawodawca w art. 175 Ppsa zobowiązał stronę do ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Naczelny Sąd Administracyjny nie może domyślać się intencji skargi czy też precyzować jej zarzutów. W tej sprawie skarżąca ograniczyła się do określenia naruszonych przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania lecz nie uzasadniła dlaczego, jej zdaniem to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 1 Ppsa, który zawiera definicję legalną sprawy sądowoadministracyjnej i art. 3 § 2 pkt 1 Ppsa który stanowi, że przesłankami skargi do Sądu mogą być decyzje administracyjne.
Artykuł 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ stanowi, że uchylenie przez sąd decyzji lub postanowienia jest możliwe w razie stwierdzenia naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Analiza tego przepisu prowadzi do wniosku, że warunkiem uchylenia zaskarżonej decyzji jest stwierdzenie, że naruszenie prawa, którego dopuścił się organ administracji miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Ponadto wskazać należy, iż rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd pierwszej instancji jest efektem postępowania przed tym Sądem, zaś przepisy regulujące sposób rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd nie są przepisami regulującymi proces dochodzenia do rozstrzygnięcia.
Przepis art. 145 jest przepisem regulującym sposób rozstrzygnięcia sprawy, a więc wynik sprawy, a nie sposób postępowania Sądu przed określeniem wyniku tego postępowania.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że podstawą skargi kasacyjnej wymienioną w art. 174 pkt 2 Ppsa mogą być jedynie przepisy regulujące proces dochodzenia do rozstrzygnięcia, a przepisy określające samo rozstrzygnięcie tylko w przypadku nadania rozstrzygnięciu innej niż przewidziana w przepisie formy.
Oznacza to, że przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ Ppsa nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej z art. 174 pkt 2 Ppsa, gdyż wymienione w hipotezie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ przepisy postępowania nie obejmują swym zakresem art. 145 (por. wyrok NSA z dnia 16 lutego 2005 r. sygn. akt FSK 1471/04, Lex nr 164057).
Skoro w niniejszej sprawie autor skargi kasacyjnej nie wskazał żadnego z przepisów regulujących proces dochodzenia do rozstrzygnięcia, którego naruszenie spowodowało, że Sąd pierwszej instancji nie stwierdził naruszenia prawa przez organ administracji, to Naczelny Sąd Administracyjny został pozbawiony możliwości zbadania, czy przy wydaniu zaskarżonego wyroku naruszono przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Z tych względów zarzut naruszenia powołanych wyżej przepisów postępowania nie mógł zostać uwzględniony.
Jako niezasadny ocenić należy także zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) wyrażającą się w uznaniu przez Sąd pierwszej instancji, że zmarły P. K. ojciec małoletniego M., w którego imieniu występuje matka jako przedstawiciel ustawowy, nie spełnił przesłanki określonej w powołanym przepisie, gdyż nie wykazano by zaistniały szczególne okoliczności usprawiedliwiające niespełnienie przez niego warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Zaznaczyć należy, iż powołana ustawa nie zawiera definicji pojęcia szczególnych okoliczności, których zaistnienie może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że powinny być to okoliczności niezależne i niezawinione przez ubezpieczonego.
W sprawie jest niesporne, że zmarły w wieku 46 lat ojciec dziecka legitymował się okresem ubezpieczenia wynoszącym 19 lat i 25 dni, lecz w ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem był to okres zaledwie 8 dni.
Ponadto w okresie od 1 grudnia 1992 r. do 30 października 2001 r. wystąpiła ponad ośmioletnia przerwa w wykonywaniu zatrudnienia. W okresie poprzedzającym zgon nie podjął on pracy i nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne przez okres 3 lat i 6 miesięcy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem bez udokumentowania przyczyn niepodejmowania przez niego pracy prawidłowo oceniono jako wykluczający przyjęcie przesłanki z art. 83 ust. 1 ab initio ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Brak ofert pracy dla bezrobotnych w danej miejscowości, czy też dłuższe przerwy w zatrudnieniu bez wykazania przyczyn ustania poszczególnych okresów zatrudnienia nie stanowi szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Należało bowiem rozważyć możliwość poszukania pracy w innej miejscowości na terenie Polski, a nawet zagranicą.
Matka małoletniego M. we wniosku o przyznanie wyżej wymienionego świadczenia przyznała, iż w okresie ponad dziesięcioletniej przerwy w zatrudnieniu od 1 grudnia 1992 r. do 30 października 2001 r. zmarły ojciec dziecka wykonywał prace dorywcze ("na czarno") i nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne. Takie okoliczności niewątpliwie nie mogły być uznane za okoliczność szczególną. Skoro jak wyżej wskazano przyznanie świadczenia w drodze wyjątku warunkuje spełnienie łączne wszystkich przesłanek określonych w powołanym przepisie art. 83 ust. 1 cyt. ustawy to brak jednej z nich powoduje, że decyzja odmowna nie narusza prawa.
Zatem oddalenie przez Sąd pierwszej instancji skargi było uzasadnione.
Odnosząc się do zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a Ppsa stwierdzić należy, że skoro zarzut naruszenia prawa materialnego okazał się nieusprawiedliwiony, to z tych samych przyczyn powołanego wyżej zarzutu nie można uznać za trafny. Przepis ten obliguje Sąd do uchylenia decyzji tylko wtedy, gdy stwierdzi naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.
Ponadto skarga kasacyjna zarzuca naruszenie art. 2, 7, 18, 67 i 71 ust. 1 Konstytucji RP, lecz brak jakiegokolwiek uzasadnienia tego zarzutu uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu zbadanie jego zasadności.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i na mocy art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi podlega oddaleniu.
O kosztach orzeczono na mocy art. 19 w związku z art. 18 ust. 1 pkt 2 lit. a/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).