Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 1772/15 po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. M., K. M. i M. M. na decyzję Ministra Skarbu Państwa, z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] r. nr [...]. U podstaw rozstrzygnięcia Sądu I instancji legły następujące ustalenia oraz ocena prawna.
Postanowieniem z dnia [...] r. Minister Skarbu Państwa wznowił na wniosek stron postępowanie w sprawie zakończonej ostateczną decyzją Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] r.
W toku postępowania, pismem z dnia [...]r. A. M., M. M. i K. M. wyjaśnili, że H. i L. K. byli właścicielami nieruchomości przy ul. T. oraz nieruchomości przy ul. N. w W. oraz jak wynika z arkusza nieruchomości i budynków nr [...] C. B. S. m. W. z dnia [...] r., L. K. był współwłaścicielem nieruchomości położonej przy ul. C. w W. Strony wyjaśniły również, że H. i L. K. posiadali miejsce zamieszkania w W., gdyż zgodnie z ustawodawstwem okresu międzywojennego miejscem zamieszkania było miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel mieszkał z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli miał kilka miejsc zamieszkania właściwe było miejsce, w którym skupiał się główny i przeważający zakres jego działalności (ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym do stosunków prywatnych wewnętrznych). Jak wynika z przesłuchania w charakterze strony A. M. jej dziadek L. K. i jego druga żona H. mieli mieszkanie w W. (co potwierdza materiał zgromadzony w sprawie), jednakże domem rodzinnym i centrum życiowym L. K. było W. Z uwagi na charakter pracy i prowadzone interesy L. K. przebywał przez dłuższe okresy czasu poza W. W toku przeprowadzonego postępowania Minister Skarbu Państwa zwrócił uwagę, że ze znajdującej się w aktach sprawy księgi meldunkowej lokalu przy ul. C. w W. oraz z pism Urzędu Miasta S. W. Biura Administracji i Spraw Obywatelskich Delegatury w Dzielnicy [...] z dnia [...] r. i z dnia [...] r. wynika, że L. K. od [...] r. do chwili zgonu w dniu [...] r. zamieszkiwał w W. przy ul. C..
Z pisma Urzędu Miasta S. W. Biura Administracji i Spraw Obywatelskich Delegatury w Dzielnicy [...] z dnia [...] r. oraz z ankiety do dowodu osobistego z dnia [...] r. złożonej przez H. K. wynika, że zamieszkiwała ona przy ul. C. w W. od r. do dnia [...] r. W związku z rozbieżnościami wynikającymi z treści w/w dokumentów odnośnie miejsca zamieszkania H. i L. K., na podstawie art. 6 ust. 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Minister Skarbu Państwa pismem z dnia [...] r. wezwał strony postępowania do przedstawienia dowodów wskazujących, gdzie skupiał się główny i przeważający zakres działalności H. i L. K., gdzie wykonywali oni swój zawód lub sprawowali urząd oraz w jakiej miejscowości było ześrodkowanie ich życia rodzinnego i zawodowego.
Pismem z dnia [...] r. strony wyjaśniły, że miejscem zamieszkania L. i H. K., w którym przebywali oni z zamiarem stałego pobytu co najmniej do końca [...] r. było miasto W., a jako dowody na potwierdzenie tych okoliczności przedstawiły: 1. poświadczoną za zgodność z oryginałem kopię spisu uczniów gimnazjum [...] w W. w latach [...]-[...], wśród których figuruje H. K. s. L. i S., uczeń tego gimnazjum w latach [...]-[...];
- 2. kopię odpisu skróconego aktu zgonu H. K., urodzonego w dniu [...] r. w C., zmarłego w dniu [...] r. w W.;
- 3. wydruk ze strony www zawierający spis osób pochowanych na [...] w W., wśród których figuruje S. ze Z. K., pierwsza żona L. K., matka H. K. zmarła [...] r.
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] r., nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. M., M. M. i K. M. o wznowienie postępowania, odmówił uchylenia ostatecznej decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] r., nr [...], [...] utrzymującej w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] r., nr [...] odmawiającą potwierdzenia posiadania przez A. M., M. M. i K. M. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. i L. K. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ wojewódzki uznał, że H. i L. K. nie zamieszkiwali w dniu [...] r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a co za tym idzie nie opuścili go na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w r.
Wnioskiem z dnia [...] r. A. M., M. M. i K. M. zwrócili się o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] r.
Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] r., nr [...] utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] r., nr [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu [...] r. weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie art. 1 tej ustawy dokonano zmiany przepisu art. 2 ustawy, który w aktualnym brzmieniu stanowi, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu [...] r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu, co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych, co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych, co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
2) posiada obywatelstwo polskie. Z kolei art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej stanowi, że osoby, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu [...] r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, mogą złożyć wniosek o wznowienie postępowania. Przepisy dotyczące wznowienia postępowania, o którym mowa w art. 145 Kpa, stosuje się odpowiednio, z tym że termin na zgłoszenie żądania wznowienia postępowania wynosi 6 miesięcy i biegnie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy.
Zdaniem Ministra - dodatkowe dowody przedłożone przez strony przy piśmie z dnia [...] r., tj. poświadczona za zgodność z oryginałem kopia spisu uczniów gimnazjum [...] w W. w latach [...]-[...], wśród których figuruje H. K.s. L. i S., uczeń tego gimnazjum w latach [...]-[...]oraz kopia odpisu skróconego aktu zgonu H. K., urodzonego w dniu [...] r. w C., zmarłego w dniu [...] r. w W. rozpatrywane w łączności z pozostałymi dowodami zgromadzonymi w toku postępowania, takimi jak księga meldunkowa lokalu przy ul. C. w W., złożona przez H. K. ankieta do dowodu osobistego z dnia [...] r. potwierdzona jej własnoręcznym podpisem oraz pisma Urzędu Miasta S. W. Biura Administracji i Spraw Obywatelskich Delegatury w Dzielnicy [...] z dnia [...] r. i z dnia [...] r. - nie pozwalają na uznanie za udowodniony faktu, że miejscem zamieszkania L. i H. K., w którym przebywali oni z zamiarem stałego pobytu przed wybuchem ll Wojny Światowej było miasto W..
W ocenie Ministra, przedstawione przez stronę dowody, tj. kopia spisu uczniów gimnazjum [...] w W. w latach [...] -[...], wśród których figuruje H. K. i s. L. i S., uczeń tego gimnazjum w latach [...] -[...], kopia odpisu skróconego aktu zgonu H. K. oraz informacja o osobach pochowanych na [...] w W., wśród których figuruje S. ze Z. K., pierwsza żona L. K., matka H. K., która zmarła w dniu [...] r. rozpatrywane w łączności z dowodami dotychczas zgromadzonymi w toku postępowania, nie pozwalają na przyjęcie, że główny i przeważający zakres działalności H. i L. K. w okresie poprzedzającym rozpoczęcie II Wojny Światowej skupiał się w W. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub że wykonywali oni tam swój zawód lub sprawowali urząd lub że w tej miejscowości było ześrodkowanie ich życia rodzinnego i zawodowego.
Minister Skarbu Państwa stwierdził, że ze znajdujących się w aktach sprawy dowodów, tj. księgi meldunkowej lokalu przy ul. C. w W. oraz z pism Urzędu Miasta S. W. Biura Administracji i Spraw Obywatelskich Delegatury w Dzielnicy [...] z dnia [...] r. i z dnia [...] r. wynika jednoznacznie, że L. K. od "przybycia na zamieszkanie" w [...] r. do chwili zgonu w dniu [...] r. zamieszkiwał w W. przy ul. C. W tym okresie czasu L. K. nie dokonywał zmiany swojego pobytu na pobyt czasowy, ani też nie wyprowadzał się z tego budynku, co wynika z księgi meldunkowej (k. 142-146 akt sprawy). Z pisma Urzędu Miasta S. W. Biura Administracji i Spraw Obywatelskich Delegatury w Dzielnicy [...] z dnia [...] r. oraz z ankiety do dowodu osobistego z dnia [...] r. złożonej przez H. K. wynika, że zamieszkiwała ona przy ul. C. w W. od r. do dnia [...] r., co potwierdziła własnoręcznym podpisem.
Odnosząc się do zarzutów skarżących, że organ orzekający nie ustosunkował się do kluczowego dowodu, tj. wpisu dokonanego w dniu [...] r., w wykazie hipotecznym księgi wieczystej nr [...] prowadzonej dla nieruchomości położonej przy ul. T. A w W. i że zgodnie z treścią tego wpisu L. K. oświadczył iż "jako prawne miejsce zamieszkania obejmuje ul. T.nr [...] w mieście W." oraz że data tego oświadczenia przypada po [...] r., to jest po dacie wskazanej jako rok,,zameldowania" w W., Minister Skarbu Państwa stwierdził, że ze znajdujących się w aktach sprawy dowodów, tj. księgi meldunkowej lokalu przy ul. C. w W.oraz z pism Urzędu Miasta S. W. Biura Administracji i Spraw Obywatelskich Delegatury w Dzielnicy [...] z dnia [...] r. i z dnia [...] r. wynika jednoznacznie, że L. K. "przybył na zamieszkanie" w [...] r. (a nie jak twierdzi skarżący "został zameldowany") i od tego czasu, aż do chwili zgonu w dniu [...] r. zamieszkiwał w W. przy ul. C. Z informacji zamieszczonych w księdze meldunkowej wynika również, że L. K. wykonywał zawód buchaltera i był współwłaścicielem sklepu.
Odnosząc się do twierdzenia skarżącego, że data oświadczenia L. K., zawartego we wpisie dokonanym w dniu [...] r. w wykazie hipotecznym księgi wieczystej nr [...] prowadzonej dla nieruchomości położonej przy ul. T. w W., przypada po [...] r., tj. po dniu przybycia L. K. na zamieszkanie w W., Minister Skarbu Państwa wyjaśnił, że kolejne wpisy w księdze meldunkowej prowadzonej w W. przy ul. C. dokonywane zarówno przed rozpoczęciem ll Wojny Światowej, jak i po jej zakończeniu nie dokonywały zmiany ustalenia, zawartego w księdze meldunkowej jako dokumencie urzędowym, że począwszy od [...] r. L. K. obrał za miejsce swojego zamieszkania W., gdzie zamieszkiwał aż do chwili zgonu w dniu [...] r. Natomiast H. K. oświadczyła w ankiecie do dowodu osobistego z dnia [...] r., w sposób nie budzący wątpliwości, że od r. do dnia [...] r. zamieszkiwała przy ul. C. w W., co potwierdziła własnoręcznym podpisem.
Data złożenia tego oświadczenia przez H. K. przypada po dacie oświadczenia L. K. zawartego, jak podnoszą strony we wpisie dokonanym w dniu [...] r. w wykazie hipotecznym księgi wieczystej nr [...] prowadzonej dla nieruchomości położonej przy ul. T. w W. Stosownie do art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych miejscem zamieszkania (...) jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania, właściwe jest prawo miejsca, w którem skupia się główny i przeważający zakres jego działalności (pkt 1 tej ustawy). Mężatka sądownie nie rozłączona idzie, co do miejsca zamieszkania za mężem (pkt 2 tej ustawy).
Od decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] r., nr [...] A. M., M. M. i K. M. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze zarzucili naruszenie przepisów postepowania administracyjnego oraz obrazę przepisów prawa materialnego, w szczególności art.
- 2. ustawy w zw. z § 9 rozporządzenia przez odmowę potwierdzenia przysługiwania skarżącym prawa do rekompensaty, z uwagi na nieistnienie przesłanki wskazanej w ust. 1 tego przepisu.
W uzasadnieniu powołanego na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że przedwojenne przepisy dotyczące ustalania miejsca zamieszkania osoby fizycznej jako główną zasadę wskazywały to, że miejscem zamieszkania danej osoby jest to gdzie mieszka lub przebywa z zamiarem stałego pobytu – wynika to z przepisów art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych i art. 24 ust. 1 Kodeksu Postępowania Cywilnego lub zajmowanie w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych – § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności.
Jeżeli natomiast chodzi o osoby mające kilka miejsc zamieszkania nie obowiązywał wymóg dotyczący wskazania zamiaru stałego pobytu (kryterium subiektywne). Wówczas to obowiązywały następujące kryteria: miejscem zamieszkania tej osoby był - stosownie do okoliczności: 1) miejscowość siedziby głównej lub wykonywania zawodu lub urzędu;
- 2) miejscowość majętności - § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności;
- 3) miejsce głównego i przeważającego zakresu działalności – art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych.
Istotna była również zasada, że mężatka sądownie nie rozłączona szła, co do miejsca zamieszkania za mężem (art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych).
Zdaniem Sądu I instancji, w niniejszej sprawie przedłożono dowody, z których wynika, że L. K. zamieszkiwał w okresie przedwojennym i do momentu opuszczenia byłego terytorium RP, (które miało miejsce w okresie czasowym między końcem września – październikiem r. - oświadczenie A. M. z dnia [...] r.), a końcem r. - oświadczenie R. K. z dnia [...] r., oświadczenie A. C. z dnia [...] r.) w dwóch miejscach – W. i W. Miejsce zamieszkania w W. w tym okresie potwierdzają: kopie książek meldunkowych przesłane przy piśmie Prezydenta m. st. Warszawy z dnia [...] r., pismo Urzędu [...] W. z dnia [...] r. wskazujące na przybycie na zamieszkanie w lok. nr [...] przy ul. C. w [...] r. z ul. C.. Miejsce zamieszkania L. K. w W. w tym okresie potwierdzają także: pismo Prezydenta [...] W. z dnia [...] r. wskazujące, że L. K. był zameldowany w W. przy ul. C. od [...] r. do dnia [...] r., ankieta do dowodu osobistego wypełniona przez H. K. (drugą żonę L. K.) z dnia [...] r. w której wskazano, że miejscem zamieszkania do r. była W., posiadany dowód osobisty wydany przez Zarząd Miejski w W. dnia [...] r., co wynika z pełnomocnictwa notarialnego z dnia [...] r., Nr Rep. [...] i rubryki "Uwagi" zawartej w książce meldunkowej.
Z kolei miejsce zamieszkania w W. w tym okresie potwierdzają: oświadczenie R. K. z dnia [...] r., oświadczenie A. C. z dnia [...] r. protokół przesłuchania strony A. M. z dnia [...] r., odwołanie W. M. i A. M. z dnia [...] r., zapis w Księdze hipotecznej Nr [...], dotyczącej nieruchomości w W. przy ul. T., gdzie wskazano, że dnia [...] r. do kancelarii Wydziału Hipotecznego Sądu Okręgowego w W. stawił się L. K. zamieszkały, prawne miejsce zamieszkania w mieście W. przy ul. T. pod nr [...]. Pośrednio miejsce zamieszkania L. K. w W. w tym okresie potwierdzają: fakt pochówku na Cmentarzu [...] na L. S. ze Z. K. (pierwszej żony L. K.) w dniu [...] r., fakt pobierania nauki w Gimnazjum [...] w W. w okresie [...]-[...] przez H. K. syna L. K. z pierwszego małżeństwa, pokwitowanie przyjęcia od L. K. przez Zarząd Miejski w W. w dniu [...] lipca r. opłaty za korzystanie z działki miejskiej nr [...] przy ul. C. za rok [...].
Dla ustalenia tej okoliczności istotne jest także nabycie przez L. K. bądź przez L. K. i H. K. nieruchomości na terenie W., tj.: 1) w dniu [...] r. nieruchomości przy ul. N. (wyciąg z wykazu hipotecznego księgi wieczystej nr hip. [...], oświadczenie R. K. z dnia [...] r., oświadczenie A. C. z dnia [...] r.), 2) najpóźniej w [...] r. współwłasności nieruchomości przy ul. C. (Arkusz nieruchomości i budynków nr [...], według stanu z dnia 1 r.), 3) w dniu [...] r. nieruchomości przy ul. T. (wyciąg z wykazu hipotecznego księgi wieczystej nr hip. [...], pełnomocnictwo notarialne z dnia [...] r., Nr Rep. [...], oświadczenie R. K. z dnia [...] r., oświadczenie A. C. z dnia [...] r.).
Skoro zatem L. K. miał dwa miejsca zamieszkania, to aby ustalić jego (główne) miejsce zamieszkania w rozumieniu przepisu art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych oraz § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności należało ustalić, gdzie skupiał się główny i przeważający zakres działalności L. K. lub gdzie miał on siedzibę główną lub wykonywał swój zwód albo gdzie miał majętność.
Z oświadczenia A. M. złożonego do protokołu z przesłuchania strony z dnia [...] r. wynika, że L. K. z powodów zawodowych zameldował się w W. Bywał w W. dość często z powodu interesów, lecz jego domem rodzinnym było W. W. traktował jako swój dom. W W. zarządzał nieruchomościami, opłacał należności jako zarządca. L. K. był kimś kogo dzisiaj można nazwać biznesmenem, był przedstawicielem firm, w W. bywał służbowo. Z pisma A. M., M. M. i K. M. z dnia [...] r. wynika, że L. K. miał dom rodzinny i centrum życiowe w W., jednakże z uwagi na charakter pracy i prowadzone interesu przebywał przez dłuższe okresy czasu poza W. W ocenie Sądu I instancji z przedłożonych dowodów nie wynika jasno, gdzie skupiał się główny zakres działalności L. K. i gdzie miał on siedzibę główną lub wykonywał swój zawód. L. K. był osobą mobilną – załatwiał interesy w W., ale też zarządzał kilkoma nieruchomościami w W. Był buchalterem, zarządcą nieruchomości i współwłaścicielem sklepu lub składu, lecz nie udało się ustalić, która z tych działalności miała charakter przeważający i w którym miejscu była wykonywana.
Skoro zatem majętność L. K. znajdowała się w W., to tam było jego miejsce zamieszkania przed wybuchem II wojny światowej, w dniu 1 r. i do czasu opuszczenia byłego terytorium RP. Okoliczność tę potwierdzają wskazane wyżej oświadczenia, wskazujące na utrzymywanie kontaktów towarzyskich z mieszkańcami W., dokonywanie opłat za korzystanie z nieruchomości, miejsce nauki H. K. i miejsce pochówku S. K., a zwłaszcza oświadczenie samego L. K. złożone w [...] r. w Sądzie Okręgowym w W., wskazujące, że jego prawnym miejscem zamieszkania jest W. i adres zamieszkania - ul. T. nr [...].
Mając na uwadze treść przepisu art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych należało przyjąć, że miejscem zamieszkania H. K. było W. jako miejsce zamieszkania jej męża L. K..
Skargę kasacyjną od powołanego wyroku wywiódł Minister Skarbu Państwa zaskarżając ten wyrok w całości. Zarzuty skargi kasacyjnej oparto na obu podstawach kasacyjnych. W zakresie prawa materialnego wskazano na naruszenie:
- a) art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r., poz. 1090 t. j., zwanej dalej "ustawą") w zw. z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489 zwanego dalej "rozporządzeniem") poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że:
- - zgodnie z treścią § 9 ww. rozporządzenia można było mieć więcej niż jedno "miejsce zamieszkania", podczas gdy z treści tej normy prawnej wprost wynika," że określa ona jedno miejsce zamieszkania osób, zwykle mieszkających w dwóch lub więcej miejscowościach,
- - skoro majętność L. K. znajdowała się w W., to tam było jego miejsce zamieszkania przed wybuchem II wojny światowej, w dniu l r. i do czasu opuszczenia byłego terytorium RP,
- b) art. 2 pkt 1 ustawy w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) i z § 9 rozporządzenia wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co to §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust l i 2, § 51 i § 55, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie wobec H. K. jako małżonki L. K. polegające na uznaniu, że:
- - zgodnie z treścią § 9 ww. rozporządzenia można było mieć więcej niż jedno "miejsce zamieszkania", podczas gdy z treści tej normy prawnej wprost wynika, że określa ona jedno miejsce zamieszkania osób, zwykle mieszkających w dwóch lub więcej miejscowościach,
- - skoro majętność L. K. znajdowała się w W., to tam było jego miejsce zamieszkania przed wybuchem II wojny światowej, w dniu 1 r. i do czasu opuszczenia byłego terytorium RP, a w konsekwencji tam też znajdowało się miejsce zamieszkania H. K.,
W zakresie przepisów postępowania zarzucono naruszenie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- a) art. 145 § 1 pkt 1 lit c. w zw. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i 80 k.p.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w uznaniu, że:
- - Minister Skarbu Państwa przypisał zbyt duże znaczenie okolicznościom wynikającym z w. dokumentów meldunkowych i danych niezbędnych do uzyskania dowodu osobistego,
- - organ pominął możliwość ustalenia miejsca zamieszkania L. K. w oparciu o miejscowość położenia jego majętności, w sytuacji braku możliwości precyzyjnego ustalenia, gdzie w przeważający sposób koncentrowała się działalność L. K.,
- - skoro majętność L. K. znajdowała się w W., to tam było jego miejsce zamieszkania przed wybuchem II wojny światowej, w dniu 1 r. i do czasu opuszczenia byłego terytorium RP, czego konsekwencją było uchylenie zaskarżonej decyzji administracyjnej,
- b) art. 145 § 1 pkt 1 lit c. P.p.s.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uchylenie decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] r. nr [...] pomimo, iż przedmiotowa decyzja została wydana zgodnie z prawidłowo ustalonym stanem faktycznym i prawnym, co miało istotny wpływ na wynik sprawy,
- c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uchylenie decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] r. nr [...]pomimo, iż w niniejszej sprawie Minister Skarbu Państwa nie naruszył prawa materialnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy,
- d) art. 151 P.p.s.a., poprzez jego niezastosowanie i brak oddalenia skargi Skarżących w sytuacji, gdy brak było podstaw prawnych do jej uwzględnienia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w sprawie zasadniczą kwestią jest wykazanie, czy w toku postępowania zgromadzono wystarczający materiał dowodowy, który rozpatrywany we wzajemnej łączności pozwala na ustalenie, że L. K. i H. K. mieli, w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II Wojny Światowej, zamiar stałego pobytu i miejsce zamieszkania w W., poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów wskazanych w art. 2 pkt 1 ustawy w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r.
W ocenie organu ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów urzędowych, tj. księgi meldunkowej lokalu przy ul. C. w W. oraz z pism Urzędu Miasta S. W. Biura Administracji i Spraw Obywatelskich Delegatury w Dzielnicy [...] z dnia [...] r. i z dnia [...] r. wynika jednoznacznie, że Pan L. K. od "przybycia na zamieszkanie" w [...] r. do chwili zgonu w dniu [...] r. zamieszkiwał w W. przy ul. C.. W tym okresie Pan L. K. nie dokonywał zmiany swojego pobytu na pobyt czasowy ani też nie wyprowadzał się z tego budynku, co wynika z ww. księgi meldunkowej (k. 142-146 akt sprawy). Z pisma Urzędu Miasta S. W. Biura Administracji i Spraw Obywatelskich Delegatury w Dzielnicy [...] z dnia V r. oraz z ankiety do dowodu osobistego z dnia [...] r. złożonej przez Panią H. K. wynika, że zamieszkiwała ona przy ul. C. w W. od r. do dnia [...] r., co potwierdziła własnoręcznym podpisem.
Minister Skarbu Państwa zgodził się ze stanowiskiem Sądu I instancji, że skoro L. K. miał dwa miejsca zamieszkania, to aby ustalić jego (główne) miejsce zamieszkania w rozumieniu przepisu art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych oraz § 9 rozporządzenia, należało ustalić, gdzie skupiał się główny i przeważający zakres działalności L. K. lub gdzie miał on siedzibę główną lub wykonywał swój zawód albo gdzie miał majętność. Jednak, wbrew temu co podnosi Sąd Wojewódzki, fakt pochowania w [...] r. pierwszej żony L. K. w W. oraz fakt uczęszczania jego syna do gimnazjum w W. w latach [...]-[...] nie potwierdzają, że w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II Wojny Światowej główny i przeważający zakres działalności L. K. skupiał się w W. W ocenie organu stanowisko Sądu I instancji, dotyczące ustalenia miejsca zamieszkania L. K. w okresie poprzedzającym wybuch II Wojny Światowej, nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym w toku postępowania materiale dowodowym, rozpatrywanym we wzajemnej łączności.
Ustalenia Sądu l instancji dotyczące H. K. jako małżonki L. K. i polegające na uznaniu, że zgodnie z treścią § 9 rozporządzenia można było mieć więcej niż jedno "miejsce zamieszkania" również są błędne. Z treści tej normy prawnej wprost wynika, że określa ona jedno miejsce zamieszkania osób, zwykle mieszkających w dwóch lub więcej miejscowościach. Skoro głównym miejscem zamieszkania L. K. nie było W., tylko W. to w konsekwencji tam też znajdowało się miejsce zamieszkania H. K. Skarżący kasacyjnie nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu I instancji, że "Minister Skarbu Państwa przypisał zbyt duże znaczenie okolicznościom wynikającym z warszawskich dokumentów meldunkowych i danych niezbędnych do uzyskania dowodu osobistego i pominął argumenty i dowody zgłaszane przez strony postępowania. Organ zupełne pominął możliwość ustalenia miejsca zamieszkania L. K. w oparciu o miejscowość położenia jego majętności, w sytuacji braku możliwości precyzyjnego ustalenia, gdzie w przeważający sposób koncentrowała się działalność L. K.." Organ wyjaśnił, że dokonując oceny poszczególnych dowodów zgromadzonych w toku postępowania, Minister Skarbu Państwa większe znaczenie przypisał dokumentom urzędowym, tj. księdze meldunkowej lokalu przy ul. C. w W. oraz pismom Urzędu Miasta S. W. Biura Administracji i Spraw Obywatelskich, niż przedłożonym przez Strony dokumentom prywatnym, takim jak oświadczenia świadków: R. K. z dnia [...] r., A. C. z dnia [...] r. oraz stron: A. M. z dnia [...] r. oraz W. M. i A. M. z dnia [...] r. Również dowód w postaci zapisu w Księdze hipotecznej Nr [...], dotyczącej nieruchomości w W. przy ul. T. opiera się tylko na złożonym w [...] r. oświadczeniu L. K. co do jego miejsca zamieszkania w W. dokonanym w związku z konkretną transakcją dotyczącą nieruchomości położonych w W. W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. M., M. M. i K. M., wnieśli o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W świetle art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art 183 § 1 P.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Odnosząc się do powołanych przez organ zarzutów odnośnie miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP wskazać należy, że wprawdzie organ przytoczył treść znowelizowanego art. 2 pkt 1 ustawy, jednakże nie odniósł właściwie tej treści do stanu faktycznego sprawy. Zgodnie z § 9 rozporządzenia – wymienionego w art. 2 pkt 1 lit. c) ustawy - za miejsce zamieszkania osoby zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach będzie uważana jedna z tych miejscowości a mianowicie ta (....) gdzie znajduje się jej majętność. Zgodnie z tą definicją kryterium decydującym jest fakt, że majątek stanowiący własność L. K. znajdował się poza obecnym terytorium RP. Z akt sprawy nie wynika, aby posiadała ona jeszcze inny majątek.
Zatem w świetle § 9 powołanego rozporządzenia prawidłowa była konstatacja, że w świetle całokształtu materiału dowodowego za miejsce zamieszkania L. K. należało przyjąć W. Podnieść należy, że w wyroku z 23 października 2012 r., w sprawie o sygn. akt SK 11/12 Trybunał Konstytucyjny wskazał, że restrykcyjność badanej przesłanki z art. 2 pkt. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. musi być uznana za nadmierną również dlatego, że żadna osoba opuszczająca terytoria zabużańskie na skutek wojny rozpoczętej w r. nie mogła racjonalnie przewidywać, że rekompensaty za utracone nieruchomości (jeżeli w ogóle kiedykolwiek zostaną wypłacone) będą uzależnione od miejsca zamieszkania ich właściciela dokładnie 1 r. Także postanowienia umów republikańskich nie przewidywały expressis verbis takiego warunku w odniesieniu do rozliczeń za pozostawione mienie. Wskazano tam wprawdzie, że repatriacji mają podlegać osoby "zamieszkałe" na byłym terytorium państwa polskiego, lecz słowu temu nadawano znaczenie potoczne, a nie prawne.
Trybunał podniósł, że w Polsce międzywojennej zakres ochrony własności nieruchomości nie był w żaden sposób uzależniony od miejsca zamieszkania. Przepisy międzywojenne dopuszczały posiadanie przez obywateli kilku miejsc zamieszkania. Sam fakt pozytywnego unormowania tego typu sytuacji mógł więc budzić u mieszkańców kresów wschodnich przekonanie, że są one prawnie akceptowalne i nie łączą się z żadnymi negatywnymi konsekwencjami (a zwłaszcza w sferze praw majątkowych).
Dodatkowo, oceniając art. 2 pkt 1 ustawy w zaskarżonym zakresie, Trybunał polecił uwzględnić także wymogi racjonalności i doświadczenia życiowego. Nakazują one uznać, że w większości wypadków zmiana miejsca zamieszkania nie połączona ze sprzedażą nieruchomości w dotychczasowym miejscu zamieszkania była wyrazem przekonania, że dana osoba (lub jej rodzina) mają zamiar powrotu na kresy wschodnie. Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wskazało jak należy interpretować miejsce zamieszkania właścicieli pozostawionych nieruchomości. Rację ma zatem Sąd I instancji, że z przyczyn wyżej omówionych organy naruszyły przepis art. 2 pkt 1 ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy uzależniając przyznanie prawa do rekompensaty od wyłącznego zamieszkiwania byłego właściciela na byłym terytorium RP.
Tym samym chybione są także zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Rację ma bowiem Sąd I instancji, że ustalenie miejsca zamieszkania Ludgarda Kleczkowskiego należało przyjąć na podstawie tego co jest pewne, tzn. miejsca położenia jego majętności, o którym wspomina § 9 rozporządzenia. L. K. był właścicielem lub współwłaścicielem kilku nieruchomości położonych w W., tj. przy ul. Z. i ul. N. i ul. C. - gruntu i domu (wykaz nieruchomości domów i gruntów). Trafnie zauważa Sąd I instancji, że brak jest dowodu na to, że L. K. był właścicielem nieruchomości położonych w W., w tym mieszkania nr [...] przy ul. C. Skoro zatem majętność L. K. znajdowała się w W., to tam było jego miejsce zamieszkania przed wybuchem II wojny światowej, w dniu 1 r. i do czasu opuszczenia byłego terytorium RP. Okoliczność tę potwierdzają wskazane wyżej oświadczenia, wskazujące na utrzymywanie kontaktów towarzyskich z mieszkańcami W., dokonywanie opłat za korzystanie z nieruchomości, miejsce nauki H. K. i miejsce pochówku S. K., a zwłaszcza oświadczenie samego L. K. złożone w [...] r. w Sądzie Okręgowym w W., wskazujące, że jego prawnym miejscem zamieszkania jest W. i adres zamieszkania - ul. T. nr [...].
Z kolei zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych należało przyjąć, że miejscem zamieszkania H. K. było W. - miejsce zamieszkania jej męża.
Z tych względów i na podstawie art. 184 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 P.p.s.a.