Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 grudnia 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1146/12 oddalił skargę A. K. i B. Ł. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami RP.
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że w dniu 8 kwietnia 2008 r. A. K. i B.Ł. wystąpiły do Wojewody [...] z wnioskiem o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B.P. nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego w miejscowości J., gm. M., powiat w., województwo [...], obecnie Ukraina. Do wniosku dołączono: odpis notarialny Aktu Nadawczego działki ziemi na rzecz B. P. wydanego przez Powiatowy Komitet Nadawczy we W., uwierzytelniony odpis postanowienia z dnia 11 października 2007 r. o stwierdzeniu nabycia spadku po B.P., uwierzytelniony odpis postanowienia z dnia 14 września 2004 r. o stwierdzeniu nabycia spadku po M. K.(wcześniej P.), poświadczoną notarialnie kopię dowodu osobistego B. P., poświadczoną notarialnie kopię odpisu Karty Ewakuacyjnej z dnia 31 marca 1945 r. wystawioną na nazwisko P. M., oświadczenia B. Ł. o dotychczasowym stanie realizacji uprawnień i o miejscach zamieszkania na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. Wojewoda [...] orzekł o odmowie potwierdzenia A.K. i B. Ł. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. P. nieruchomości w miejscowości J., obecnie Ukraina. W ocenie Wojewody [...] wnioskodawcy nie udowodnili w należyty sposób faktu posiadania i pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej przez B. P. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody [...].
Przytaczając treść przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, organ wskazał, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia faktu, iż on albo jego poprzednik prawny był właścicielem pozostawionej nieruchomości. Znajdujące się w aktach dokumenty świadczące o przekazaniu ziemi na rzecz B. P. świadczą tylko o tym, że został on właścicielem tej nieruchomości w dacie jej nadania. Natomiast dla sprawy istotne jest wykazanie, czy B. P. był właścicielem nieruchomości w chwili opuszczenia byłych terenów państwa polskiego. Fakt ten nie został potwierdzony w żadnym z załączonych dokumentów.
W ocenie Ministra Skarbu Państwa organ pierwszej instancji we właściwy sposób przeprowadził postępowanie wyjaśniające. Wojewoda [...] w związku z poszukiwaniem dowodów wystąpił pismem z dnia 3 marca 2010 r. do Archiwum Państwowego w K., pismami z dnia 8 kwietnia 2010 r. wystąpił do Urzędu Miejskiego w B., Starostwa Powiatowego w B., do Urzędu Gminy w T.i do Urzędu Miejskiego w Z..
Minister Skarbu Państwa zwrócił uwagę, że strony dochodzą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B.P. nieruchomości w miejscowości J., gmina M., powiat w.. Z poświadczonego odpisu postanowienia Sądu Rejonowego w B. Wydział II Cywilny z dnia 11 października 2007 r., sygn. akt II Ns [...] wynika, iż spadek po B. P., synu J. i Z., zmarłym w dniu 31 grudnia 1946 r. ostatnio stale zamieszkałym w Ł. (na Ukrainie) na podstawie ustawy nabyli: żona M. K. z domu D. w 1/7 części majątku nieruchomego i 1/4 części majątku ruchomego, córka B. Ł. w 6/7 części majątku nieruchomego i 3/4 części majątku ruchomego.
Natomiast z poświadczonego odpisu postanowienia Sądu Rejonowego w B. Wydział II Cywilny z dnia 14 września 2004 r., sygn. akt II Ns [...] wynika, iż spadek po M.K., zmarłej w dniu 16 stycznia 2000 r. ostatnio stale zamieszkałej w B. na podstawie ustawy nabyły: córka A.K. i córka B.Ł.- po 1/2 części każda z nich.
Na podstawie powyższego organ stwierdził, że nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. dotycząca opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości położonej na tym terytorium. W oparciu o przedstawione wyżej postanowienia organ uznał, że B.P. nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, bowiem zmarł na tym terytorium w dniu 31 grudnia 1946 r. M. K. i B. Ł. nabyły spadek po B. P., gdy przebywały już na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ M. K. (wcześniej P.) wraz z córką przyjechała do Polski w 1945 r.
Skargę na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa wniosły A.K. oraz B.Ł..
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.
W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, że materiał dowodowy zgromadzony w przedmiotowej sprawie wskazuje, że w dniu 1 września 1939 r. właścicielem nieruchomości położonej w miejscowości J., gm. M., powiat w., województwo [...], obecnie Ukraina był najprawdopodobniej B. P.. Właścicielem w/w nieruchomości B. P. stał się jako kawaler, na podstawie aktu nadawczego z dnia 31 sierpnia 1923 r. Z postanowienia Sądu Rejonowego w B. Wydział II Cywilny z dnia 11 października 2007 r. sygn. akt II Ns [...] wynika, iż spadek po B.P., synu J. i Z., zmarłym w dniu 31 grudnia 1946 r. ostatnio stale zamieszkałym w Ł. (na Ukrainie) na podstawie ustawy nabyli: żona M.K. z domu D. w 1/7 części majątku nieruchomego i 1/4 części majątku ruchomego, córka B. Ł. w 6/7 części majątku nieruchomego i 3/4 części majątku ruchomego.
Zgodnie z treścią w/w postanowienia B.P. zmarł w dniu 31 grudnia 1946r. (został uznany za zmarłego), ostatnio stale zamieszkiwał w Ł., zatem nie był repatriantem, gdyż w chwili śmierci mieszkał w Ł., na terenie obecnej Ukrainy. Repatriowała się natomiast w 1945 r. żona M. K. (poprzednio P.), która jednakże w chwili swojej repatriacji nie była właścicielką opisanej wyżej nieruchomości, bowiem tytuł własności do niej posiadał jedynie B. P..
Sąd wywodził dalej, że niezasadne są zarzuty skarżących, jakoby nie zapewniono stronie udziału w postępowaniu oraz uniemożliwiono zgłoszenia ewentualnych wniosków dowodowych w celu wykazania, że B.P. po dniu 1 września 1939 r. opuścił dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Potwierdzenie powyższego stanowi znajdująca się w aktach sprawy korespondencja kierowana przez organ pierwszej instancji do stron w zakresie informowania o: zastrzeżeniach co do oświadczeń świadków, treści art. 10 k.p.a., czy przedłużeniu terminu załatwienia sprawy. Okoliczności te wskazują jednoznacznie, że organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Strony były powiadomione o poszczególnych etapach postępowania, mogły zapoznawać się z aktami oraz składać wnioski dowodowe.
Ponadto, skarżący nie wskazali jakimi dowodami chcieliby wykazać to, że B. P. opuścił dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, skoro zgodnie z treścią prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zmarł w dniu 31 grudnia 1946 r. na terenie obecnej Ukrainy. Organ dysponując prawomocnym orzeczeniem Sądu nie miał żadnych przesłanek i podstaw by podważać te ustalenia.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosły A. K. i B. Ł., podnosząc zarzuty:
- 1. naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niestosowania: art. 2 pkt 1 oraz art, 3, art. 5 i art. 7 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez przyjęcie, iż zebrane dowody określające ostatnie miejsce zamieszkania B. P. są wystarczające do ustalenia, że spadkodawca nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a przez to nie spełniał przesłanek z art. 2 powołanej ustawy;
- 2. naruszenia prawa procesowego, a mianowicie art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 p.p.s.a. wobec pominięcia przy rozstrzygnięciu sprawy, iż doszło do naruszenia art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. oraz art. 10 § 1 k.p.a. na etapie postępowania przed organem drugiej instancji, gdzie skarżącym nie zapewniono udziału w postępowaniu odwoławczym, w szczególności wobec braku zawiadomienia o możliwości przejrzenia akt i zgłoszenia wniosków dowodowych oraz odniesienia się do czynności dowodowych i przyjętych ustaleń faktycznych, przez co strony zostały pozbawione możliwości wypowiedzenia się i zgłoszenia dowodów na tym etapie postępowania co do okoliczności, które nie były kwestionowane w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, a mianowicie co do podniesionej w uzasadnieniu decyzji Ministra Skarbu Państwa tezy, jakoby B.P. nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżące kasacyjnie wniosły o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że kwestie związane z miejscem pobytu B. P. w okresie po dniu 1 września 1939 r. do chwili jego zgonu nie były przedmiotem postępowania dowodowego. Okoliczność ta (miejsce zamieszkania) została ustalona w oparciu o twierdzenia strony i dokumenty, a więc strony nie podejmowały czynności dowodowych, gdyż nie były do tego zobligowane. Dopiero na etapie postępowania odwoławczego, a więc przez Ministrem Skarbu Państwa pojawił się wątek o braku przesłanek z art. 2 ustawy, o czym strony nie były informowane. Ponadto nie wyznaczono stronom, stosownie do wymogu z art. 10 § 1 k.p.a., terminu do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, co Minister Skarbu Państwa zobowiązany były uczynić przed wydaniem decyzji. Według skarżących miało to istotne znaczenie i wpływ na treść zaskarżonej decyzji, gdyż na podstawie braku przesłanki z art. 2 ustawy wydano decyzję odmawiającą prawa do rekompensaty.
Są to, zdaniem wnoszących skargę kasacyjną, okoliczności istotne, gdyż powiadomienie skarżących o możliwości złożenia wniosków dowodowych na etapie postępowania odwoławczego pozwoliłoby im na wykazanie, że B. P. przed śmiercią opuścił dawne terytorium Rzeczypospolitej. Dlatego też decyzja Ministra Skarbu Państwa wydana została wbrew zasadom określonym w art. 6 i art. 7 k.p.a., skoro działanie organów administracyjnych naruszało przepis art. 10 § 1 k.p.a oraz art. 109 k.p.a.
Skarżące kasacyjnie wskazały, że powyższe uchybienia organu odwoławczego powinny być przedmiotem rozważań Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przy rozpoznaniu skargi niezależnie od treści zarzutów i wskazanej podstawy prawnej, co wynika z art. 134 §.1 p.p.s.a., a stwierdzenie naruszenia prawa winno skutkować uchyleniem zaskarżonych decyzji.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, choć zarzuty naruszenia norm prawa materialnego nie zostały w niej prawidłowo uzasadnione.
Naruszenie przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego przez ich błędną wykładnię i " niestosowanie" art. 2 pkt 1 oraz art.3, art.5 i art.7 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w skardze kasacyjnej uzasadniono błędnym przyjęciem, że zebrane dowody określające ostatnie miejsce zamieszkania B. P. są wystarczające do ustalenia, iż spadkodawca nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Tak sprecyzowany zarzut wskazuje na niewłaściwe zastosowanie przepisów prawa i błędną ocenę materiału dowodowego, nie zaś błędną wykładnię wskazanych przepisów. Konstrukcja skargi kasacyjnej oparta została na próbie wykazania, że skarżącym uniemożliwiono udowodnienie faktycznej daty śmierci, miejsca zgonu, a przede wszystkim miejsca pobytu B. P., co powiązano z zarzutem naruszenia przez organ odwoławczy art.10 §1 k.p.a., podnosząc jednocześnie, że stwierdzenie jakoby B. P. nie był repatriantem pojawiły się dopiero w decyzji organu odwoławczego.
Analiza akt sprawy potwierdza słuszność podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu błędnego przyjęcia, że zebrane dowody określające ostatnie miejsce zamieszkania B. P. są wystarczające do ustalenia, że spadkodawca nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. O ile organ pierwszej instancji odmówił przyznania prawa do rekompensaty z powodu nie wykazania tytułu własności do pozostawionego mienia, o tyle organ odwoławczy jako podstawę odmowy wskazał na niespełnienie przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej motywując to wyłącznie treścią postanowienia Sądu Rejonowego w B. o stwierdzeniu nabycia spadku po B. P.. Orzeczenie to oparte zostało na postanowieniu o uznaniu za zmarłego, którego brak w aktach sprawy. Jeśli wziąć pod uwagę zebrany materiał dowodowy, to poważne wątpliwości budzi przyjęta data śmierci, jak też miejsce zgonu B.P.. Z zeznań świadka Z. K.(k.46 akt adm.) wynika, że B.P. zginął w 1939 r., zaś z pisma B.Ł. z dnia 5 lutego 2010 r. wynika, że we wrześniu 1939 r. B. P., jako " zmobilizowany pracownik wywiadu wojskowego przebywał w niewiadomym miejscu, a może już nie żył".
Mając na względzie urzędowy charakter dowodu, na którym oparł się organ odwoławczy i Sąd pierwszej instancji wymaga rozważenia, czy w sytuacji, gdy w momencie opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w 1945 r. następcy prawnemu nie przysługiwał jeszcze tytuł własności, gdyż żył jego poprzednik prawny(który zmarł w 1946 r.), można twierdzić, że tenże następca prawny nie pozostawił nieruchomości poza obecnymi granicami państwa. Innymi słowy, czy ustawodawca przewidział wymóg bycia właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w momencie opuszczania byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Wymaga przypomnienia, że materialnoprawną podstawę zaskarżonego wyroku i wydanych w sprawie decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418, z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym w dacie podjęcia rozstrzygnięć w sprawie, a zatem przed późniejszą nowelizacją, będącą wynikiem zaleceń dla ustawodawcy, zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., sygn. SK 11/12 (OTK-A z 2012 r., nr 9, poz.107). Ustawa ta w art. 1 określała zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wskazanych w tym przepisie "układów republikańskich" oraz wymienionej w ust. 1a umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., zwanego przez ustawodawcę "prawem do rekompensaty".
Ponadto art. 1 ust. 2 wprowadził zasadę, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Artykuł 1 ustawy określał zatem jej zasięg przedmiotowy i podmiotowy, w art. 2 tej ustawy ustawodawca zawarł przesłanki, jakie łącznie musi spełniać właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, aby otrzymać prawo do rekompensaty. Przepis ten wymagał, by właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art.1 pkt 1, a także posiadał obywatelstwo polskie (pkt 2).
Odnośnie spadkobiercy ustawodawca postanowił, że: "W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (czyli posiadają obywatelstwo polskie). Innych wymogów ani w art. 1, w art. 2 i art. 3, ani w żadnym innym przepisie tej ustawy ustawodawca nie zawarł.
Oznacza to, że brak jest podstaw prawnych do uznania, że ustawodawca uzależnił prawo do rekompensaty od wykazania tytułu własności do nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w momencie opuszczania byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Należy mieć także na uwadze cel ustawy zabużańskiej, jakim było udzielenie pomocy częściowo rekompensacyjnej osobom, które w wyniku wypędzenia oraz innych okoliczności związanych z drugą wojną światową zmuszone były opuścić dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przyjęcie, że osoby te powinny dodatkowo w chwili opuszczania nieruchomości być jej właścicielami w sensie cywilnoprawnym stanowi wprowadzenie w drodze wykładni dodatkowego, nieprzewidzianego ustawą kryterium, na którego spełnienie, wobec okoliczności związanych z wojną, mogli nie mieć jakiegokolwiek wpływu. Z punktu widzenia celów ustawy podstawowe znaczenie ma utrata mienia, a nie okoliczności związane z datą i sposobem opuszczenia byłych ziem Rzeczypospolitej Polskiej (tak: NSA w wyroku z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt I OSK 1984/12). Podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny we wcześniejszych wyrokach: z dnia 7 marca 2012 r., sygn. I OSK 662/11, z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 2041/11, oba publ. www.nsa.gov.pl).
Wobec przedstawionej powyżej wykładni przepisów ustawy z 2005 r. co do braku obowiązku wykazywania tytułu własności do nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w momencie opuszczania tych ziem tracą znaczenie podnoszone w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia wymienionych w niej przepisów postępowania. Taki stan faktyczny, jaki ma miejsce w rozpoznawanej sprawie potwierdza słuszność zaprezentowanej powyżej wykładni przepisów ustawy zabużańskiej z 2005 r.
Ponownie rozpoznając sprawę organ administracji dokona odpowiednich ustaleń dotyczących związku opuszczenia polskich ziem w granicach przedwojennych przez żonę B. P. - M.P. (po drugim mężu K.) i ich córkę B.Ł. z wojną rozpoczętą w 1939 r., a także poczyni ustalenia co do pozostałych przesłanek, które muszą spełniać osoby ubiegające się o przyznanie im rekompensaty, a które wymienia omawiana ustawa.
Z uwagi na uwzględnienie zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego Naczelny Sąd Administracyjny uchylając zaskarżony wyrok orzekł w przedmiocie skargi i uwzględniając ją, z przyczyn wyżej wskazanych, uchylił wydane w sprawie decyzje na podstawie art.188 p.p.s.a. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.