Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – uwzględniając skargę Z. P. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – wyrokiem z dnia 9 lutego 2006 r. IV SA/Wa 1183/05 uchylił postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] nr [...] oraz utrzymane nim w mocy postanowienie tego organu z dnia [...] nr [...], którym odmówiono wydania zaświadczenia, że skarżący jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. Nr 155, poz. 1016 ze zm.)
Sąd, podzielając pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 lutego 2005 r. OSK 1185/04, stwierdził, że – chociaż powołana ustawa wprost nie określa, w jakim trybie uzyskuje się status pokrzywdzonego, jednak nie znajduje uzasadnienia prawnego stanowisko, aby następowało to w postępowaniu uproszczonym (dział VII Kodeksu postępowania administracyjnego) w formie zaświadczenia – ustalenie statusu pokrzywdzonego podlega więc załatwieniu w drodze decyzji administracyjnej i wymaga przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego.
W tej sprawie zaś – na podstawie art. 219 k.p.a. – odmówiono skarżącemu wydania zaświadczenia, że jest osobą pokrzywdzoną, podczas gdy złożenie wniosku o przyznanie statusu pokrzywdzonego prowadzi do wydania zaświadczenia, lecz tylko o braku w zbiorze dokumentów dotyczących wnioskodawcy, albo – jeżeli w zbiorach znajdują się dokumenty – do wydania decyzji, stosownie do art. 6 ust. 1 lub ust. 3 powołanej ustawy, doszło zatem do naruszenia tych przepisów oraz przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, tj. art. 219, 7, 77 § 1, 80, 107 § 3 i art. 10.
Wnosząc skargę kasacyjną Prezes Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu jako jej podstawy w rozumieniu art. 174 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (określanego skrótem p.p.s.a.) przytoczył naruszenie prawa:
"1) materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) przez błędną wykładnię przepisów art. 6 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. Nr 155, poz. 1016 z późn. zm.) polegającą na przyjęciu, że przepisy te jako przepisy prawa materialnego wymagają konkretyzacji w drodze decyzji administracyjnej,
- procesowego (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.) przez błędne zastosowanie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., pomimo iż przy wydaniu postanowienia Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, jak i postanowienia je poprzedzającego nie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy jak również przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie wskazanego przepisu winno skutkować zatem oddaleniem skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a., co jednak nie miało miejsca".
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono przede wszystkim, że w demokratycznym państwie prawa za nieaktualną należy uznać zasadę domniemania załatwiania spraw w drodze decyzji administracyjnej, przy czym ustawa o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu ani nie przewiduje wydania decyzji administracyjnej w przedmiocie statusu pokrzywdzonego, ani też normy prawa materialnego zawarte w art. 6 ust. 1 i 3, stanowiące definicję ustawową, nie wymagają konkretyzacji i w tym przedmiocie można prowadzić wyłącznie postępowania objęte działem VII Kodeksu postępowania administracyjnego, regulujące wydawanie zaświadczeń.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono w szczególności, że istotą każdej decyzji administracyjnej jest przyznanie prawa lub orzeczenie o obowiązku, do czasu zaś wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 października 2005 r. K.31/2004 (Dz.U. Nr 222, poz. 1914) dopiero uzyskanie statusu rodziło prawo do wglądu w dokumentację Instytutu, jednak obecnie prawo przysługuje każdemu, stąd wydawanie decyzji o uznaniu za osobę pokrzywdzoną jest bezprzedmiotowe ponieważ nie prowadzi już do przyznania prawa.
Rozpatrywanie zatem wniosku o ustalenie statusu pokrzywdzonego podlega przepisom działu VII k.p.a., przy czym uproszczony charakter postępowania w sprawie wydania zaświadczenia nie pozwala na przeprowadzenie każdego dowodu i konieczne postępowanie wyjaśniające może polegać tylko na badaniu okoliczności wynikających z posiadanych przez organ ewidencji, rejestrów i innych dokumentów zawartych w archiwach Instytutu.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Z. P. wniósł o jej odrzucenie (gdyż Prezes Instytutu Pamięci Narodowej podał, że jest w sprawie skarżącym) a w każdym razie o jej oddalenie wobec braku usprawiedliwionych podstaw.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Jeżeli sama ustawa wprost nie stanowi, jak należy załatwić daną sprawę, przekonanie, że sprawa podlega załatwieniu przez wydanie zaświadczenia, znajduje uzasadnienie tylko wówczas, kiedy czynności organu sprowadzają się wyłącznie do urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego, bez konieczności dokonywania ustaleń faktycznych i bez potrzeby podejmowania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy.
Jak wyjaśnił już Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 lutego 2005 r. OSK 1185/04. zawarta w art. 6 ust. 1 i 3 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu definicja pokrzywdzonego wymaga konkretyzacji w każdej indywidualnej sprawie.
Definicja ta obejmuje przesłanki pozytywne (ust. 1, pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy jest osoba, o której organy bezpieczeństwa państwa zbierały informacje na podstawie celowo gromadzonych danych, w tym w sposób tajny) oraz negatywne (art. 3, pokrzywdzonym nie jest osoba, która została następnie funkcjonariuszem, pracownikiem lub współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa).
Odniesienie tych przesłanek do osoby ubiegającej się o status pokrzywdzonego wymaga dokonania niewątpliwych ustaleń – a nie tylko powołania znanych urzędowo faktów bez żadnej ich weryfikacji – co z kolei rodzi potrzebę zebrania oraz oceny materiału dowodowego, zarówno pozostającego w zasobach Instytutu, jak też pochodzącego z innych źródeł – gdyż ustawa pod tym względem nie wprowadza ograniczeń, Instytut zaś ma gromadzić materiały, powinien wiec je uzupełniać, zwłaszcza że każdy, kto posiada odpowiednie dokumenty, jest obowiązany je wydać lub udostępnić (art. 28 ust. 1 i 2) – tym samym do załatwienia sprawy, z natury rzeczy indywidualnej i wymagającej rozstrzygnięcia, może dojść tylko w drodze decyzji administracyjnej po przeprowadzeniu stosownego postępowania.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na mocy art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.