Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 25 października 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 2498/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę małoletnich K., A., D. i K. B. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową – matkę M.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że decyzją z dnia 12 listopada 2010 r. nr [...]Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania renty rodzinnej dla małoletnich dzieci K., A., D. i K. B..
W wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z dnia 4 maja 2011 r. nr [...]Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 12 listopada 2010 r.
W uzasadnieniu organ stwierdził, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:
- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,
- nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Powołany wyżej art. 83 może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach.
Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej.
W związku z powyższym, w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych motywował, iż z akt sprawy wynika, że Oddział ZUS w Opolu Wydział Realizacji Umów Międzynarodowych, po potwierdzeniu przez niemiecką instytucję ubezpieczeniową 3 miesięcy zatrudnienia J.B. na terenie Niemiec w okresie od 6 października 2008 r. do 5 grudnia 2008 r. decyzją z dnia 7 kwietnia 2011 r. znak [...]odmówił renty rodzinnej w trybie zwykłym.
Z przedłożonej dokumentacji wynika, iż po uwzględnieniu powyższego okresu w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci J.B. zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – posiadał 11 miesięcy i 29 dni tych okresów.
Zdaniem organu przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z akt sprawy wynika iż J.B. w okresie od 6 maja 2000 r. do 31 lipca 2000 r. i od 11 września 2005 r. do 14 września 2007 r. prowadził działalność gospodarczą bez odprowadzania składek z tego tytułu.
Organ podkreślił, iż zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych prowadzenie działalności gospodarczej bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki. Nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne nie wskazuje na istnienie szczególnych okoliczności, uniemożliwiających nabycie świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznawaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Biorąc powyższe pod uwagę nie można uznać, że Jarosław Borowiak nie spełnił warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności.
Organ dodał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła przedstawicielka ustawowa M.B., działająca w imieniu małoletnich dzieci K., A,, D. i K. B..
Stanowisko swoje motywowała faktem, iż jej zmarły mąż przepracował ponad 11 lat w zakładach państwowych, ona zaś nigdzie nie pracuje i jest zarejestrowana jako bezrobotna.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Sąd I instancji uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności Sąd I instancji podniósł, że podstawę materialnoprawną wydania zaskarżonych decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 powoływanej wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z treści tego przepisu wynika, że Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku, jeżeli wnioskodawca spełnia łącznie następujące przesłanki:
- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym;
- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności;
- nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek;
- nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Z użytego w powołanym art. 83 ust. 1 sformułowania "może przyznać" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ decyzyjny posiada swobodę działania i możliwości wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy. Do oceny Prezesa ZUS należało zatem podjęcie decyzji o przyznaniu skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku lub odmowie przyznania tego świadczenia. Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Sąd może tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy.
W ocenie Sądu I instancji, decyzjom tym nie można przypisać przekroczenia granic uznania administracyjnego. Prezes ZUS słusznie uznał, że w aktach sprawy brak jest dowodów, które potwierdzałyby, że została spełniona przesłanka wskazująca na to, że skarżący nie otrzymali świadczenia w trybie zwykłym na skutek zaistnienia szczególnych okoliczności, na które nie mieli wpływu.
Sąd wojewódzki podał, że z akt administracyjnych sprawy wynika, że łączny okres ubezpieczenia 36-letniego zmarłego J.B. to 11 lat i 4 miesiące, z czego na 10-lecie oceniane do uprawnień przypada 11 miesięcy i 29 dni. W okresie od 11 września 2005 r. do 14 września 2007 r. ojciec skarżących prowadził działalność gospodarczą, lecz nie opłacał z tego tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Okoliczność ta nie może być uznana jako szczególna w rozumieniu powołanego wyżej przepisu.
Zdaniem Sądu, powyższe pozwala stwierdzić, że przerwy w zatrudnieniu i ubezpieczeniu społecznym skarżącego zostały zasadnie ocenione przez Prezesa ZUS jako niespowodowane szczególnymi okolicznościami w rozumieniu art. 83 ust. 1 cyt. ustawy.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli małoletni K., A., D. i K. B. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową – matkę M.B., zaskarżając go w całości zarzucili mu naruszenie prawa materialnego tj.
- art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tj. uznanie przez WSA w Warszawie, że Skarżący nie spełniają przesłanek do uzyskania renty rodzinnej "w drodze wyjątku" podczas gdy już ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, wynika, że w przedmiotowej sprawie Skarżący spełniają wszystkie przesłanki do uzyskania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, a mianowicie - jako dzieci zmarłego ubezpieczonego są członkami rodziny pozostałymi po ubezpieczonym, jako osoby małoletnie, ze względu na swój wiek nie mogą podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi, z uwagi na to, że dochód przypadający na pięcioosobową rodzinę Skarżących wynosi łącznie jedyne 914 zł miesięcznie (czyli 182 złote i 80 groszy na jednego członka rodziny), Skarżący znajdują się w skrajnym ubóstwie i bez wątpienia nie posiadają niezbędnych środków utrzymania, jak również, co w ogóle nie zostało wzięte pod uwagę w zaskarżonym wyroku - nie spełniają warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności a mianowicie niespodziewanej i nagłej śmierci, będącego w młodym wieku ojca Skarżących, co uniemożliwiło mu przepracowanie okresu uprawniającego Skarżących do uzyskania renty rodzinnej w "zwykłym trybie";
- art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 71 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez niewłaściwe ich zastosowanie, tj. nieuwzględnienie przy wydawaniu zaskarżonego wyroku zasady demokratycznego państwa prawnego, a w szczególności wynikających z niej dyrektyw zaufania obywateli do państwa i prawa oraz sprawiedliwości społecznej, z uwagi na to, że zaskarżonym wyrokiem odmówiono Skarżącym przysługującego im na podstawie obowiązujących przepisów - prawa do uzyskania świadczenia w postaci renty rodzinnej po zmarłym ojcu Skarżących, a tym samym wbrew prawu pozbawiono Skarżących niezbędnych środków materialnych, co bez wątpienia nie było działaniem umacniającym w Skarżących poczucie zaufania do organów władzy publicznej oraz obowiązującego systemu prawnego i zamiast realizacji zasad sprawiedliwości społecznej przyczyniło się do powstania po stronie Skarżących uzasadnionego poczucia krzywdy; zaskarżonym orzeczeniem naruszone zostało również przysługujące Skarżącym - jako członkom rodziny wielodzietnej, niepełnej oraz znajdującej się w szczególnie trudnej sytuacji materialnej i społecznej zagwarantowane jej przez przepisy konstytucyjne - prawo do szczególnej pomocy ze organów władzy publicznej, co godzi w istotę demokratycznego państwa prawa;
- art. 70 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego nieuwzględnienie i niezastosowanie przy rozpoznawaniu przedmiotowej sprawy z uwagi na to, że w zaskarżonym orzeczeniu nie zostało wzięte pod uwagę to, że odmawiając Skarżącym prawa do uzyskania świadczenia w postaci renty rodzinnej po zmarłym ojcu, w rzeczywistości, jednocześnie pozbawia się Skarżących, zagwarantowanego im na mocy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - prawa do nauki, a ponadto -pozbawia się Skarżących możliwości realizacji przewidzianego w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej obowiązku nauki, który obowiązuje osoby do 18 roku życia. W zaskarżonym orzeczeniu WSA w Warszawie nie wziął bowiem pod uwagę tego, że odmawiając Skarżącym prawa do renty rodzinnej, pozbawia ich również środków niezbędnych do nauki oraz rozwoju.
Ponadto w skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.
- art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego, i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez oddalenie skargi, pomimo tego, że wydające w przedmiotowej sprawie decyzje organy naruszyły w toku postępowania administracyjnego przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego z uwagi na to, że w przedmiotowej sprawie nie podjęto wszelkich czynności niezbędnych do precyzyjnego ustalenia stanu faktycznego, jak również w toku postępowania nie zebrano wszystkich dowodów i nie wyjaśniono wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie prawne dla wydania w sprawie słusznego i zgodnego z prawem rozstrzygnięcia, a w szczególności nie ustalono w sposób dokładny i szczegółowy i nie zebrano materiału dowodowego pozwalającego na ustalenie takich okoliczności, jak to czy Skarżący mają niezbędne dla nich środki utrzymania, jaki wpływ i jakie znaczenie dla ich sytuacji materialnej i osobistej miała śmierć ojca Skarżących który był głównym żywicielem sześcioosobowej rodziny Skarżących i czy można ją uznać za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, organ w swej decyzji nie odniósł się również i nie ustalił bezspornej w przekonaniu Skarżących okoliczności, jaką jest fakt, że Skarżący z uwagi na swój wiek nie mogą świadczyć pracy, ani wykonywać żadnej inne działalności podlegającej ubezpieczeniom społecznym;
- art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez oddalenie skargi pomimo naruszenia przez organ przepisów postępowania administracyjnego polegającego w szczególności na tym, że w przedmiotowej sprawie organ nie prowadził postępowania w sposób, który uznać by można za "pogłębiający zaufanie jego uczestników do władzy publicznej", z uwagi na to, że na skutek decyzji organu Skarżący nie otrzymali przysługującego im na podstawie przepisów prawa materialnego świadczenia, jak również postępowanie prowadzone przez organ pozostawało w sprzeczności z przepisami prawa procesowego, gdyż organ nie dokonał wszechstronnej analizy okoliczności sprawy i nie zgromadził wszystkich dowodów, które były niezbędne do właściwej oceny tego, czy Skarżący spełniają przesłanki do uzyskania renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach.
W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.
Skarga kasacyjna analizowana pod tym kątem nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, co sprawia, że nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedstawione w podstawach kasacyjnych zarzuty dotyczą zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego. Zatem w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, gdyż tylko w przypadku prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy możliwa staje się ocena zarzutów o charakterze materialnym.
Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia prze Sąd I instancji art. 151 Ppsa w zw. z art. 7, art. 8 i art. 77 § 1 Kpa, które zostały uzasadnione brakiem ustaleń w zakresie sytuacji materialnej rodziny skarżącej, nieuwzględnieniem okoliczności iż jej dzieci z uwagi na wiek nie są zdolne do podjęcia pracy, niedokonaniem oceny przedwczesnej śmierci ojca dzieci w kategoriach " szczególnej okoliczności " w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, są nieuzasadnione.
Zgodnie z art. 77 § 4 Kpa fakty powszechnie znane oraz fakty znane organowi z urzędu nie wymagają dowodu.
W rozpoznawanej sprawie takimi faktami jest wiek dzieci i związana z nim niezdolność do samodzielnego zarobkowania. Nie wymagała też dodatkowego dowodzenia sytuacja materialna skarżących, która została w sposób jednoznaczny ustalona i niewątpliwie jest bardzo trudną. Nie może bowiem nasuwać najmniejszych wątpliwości fakt, iż miesięczny dochód rodziny skarżącej nie jest wystarczający na zaspokojenie potrzeb dzieci. W tym miejscu trzeba jednak przypomnieć, że powyższe okoliczności nie są wystarczające do przyznania świadczenia z art. 83 § 1 ustawy, gdyż oprócz nich łącznie musi zostać spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, wskutek których ubezpieczony oraz pozostali po nim członkowie rodziny nie spełnili warunków do uzyskania świadczenia z ubezpieczenia społecznego w trybie zwykłym.
Trudna sytuacja materialna osoby wnoszącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie może stanowić wystarczającej podstawy przyznania świadczenia. Po pierwsze bowiem, trudna sytuacja materialna nie jest tożsama z brakiem niezbędnych środków utrzymania. Po drugie, warunek braku niezbędnych środków utrzymania jest warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym, do przyznania świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok NSA OSK 172/10 2010-04-29 LEX nr 595280).
W niniejszej sprawie tak jak ocenił to Sąd I instancji organ prawidłowo zebrał materiał dowodowy, ocenił go właściwie i podjął zgodne z prawem rozstrzygnięcie. Zmarły ojciec dzieci do dnia śmierci był osobą zdolną do pracy, a mimo to w ostatnim 10 leciu przed zgonem pozostawał w zatrudnieniu i ubezpieczeniu niewiele ponad 11 miesięcy. Z pewnością na tak krótki okres ubezpieczenia wpływ miała okoliczność nieodprowadzania przez J.B. składek na ubezpieczenie społeczne podczas prowadzenia działalności gospodarczej. Gdyby w okresie prowadzenia tej działalności w/wym odprowadzałby składki na ubezpieczenie społeczne uzyskałby zdecydowanie dłuższy okres składkowy (o ponad 2 lata). Trafnie ocenił Sąd I instancji, że okoliczność neioedprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne pociąga za sobą niekorzystne skutki, na które podejmując taką decyzję osoba godzi się. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Wbrew stanowisku skargi kasacyjnej nie jest "szczególną okolicznością" przedwczesna śmieć ubezpieczonego.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli ubezpieczonego. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy (por. wyrok NSA I OSK 1369/10 2010-11-19 LEX nr 744985, wyrok NSA I OSK 239/12 2012-03-06 LEX nr 1120663).
Niewątpliwie śmierć ubezpieczonego chociaż jest kategorią niezależną i obiektywną nie może zostać uznana za szczególną w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy, Co do zasady śmierć ubezpieczonego powoduje wygaśnięcie jego praw do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, co oznacza,że za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS mogą zostać uznane tylko takie, które miały miejsce wcześniej.
W sytuacji gdy w konkretnej sprawie nie istnieją szczególne okoliczności na skutek których ubezpieczony nie uzyskał świadczeń z ubezpieczenia społecznego w trybie zwykłym, nie można postawić Sądowi I instancji zarzutu błędnej wykładni art. 83 § 1 ustawy, nawet gdy zostały spełnione wszystkie inne przesłanki warunkujące nabycie tego świadczenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpatrując skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który w niniejszej sprawie uznał, że nie zachodzą wymagane ustawą szczególnie uzasadnione okoliczności, prawidłowo stwierdził, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc, że nie można decyzji tego organu zarzucić dowolności rozstrzygnięcia.
Nie zostały także naruszone zaskarżonym wyrokiem wymienione w skardze kasacyjnej przepisy Konstytucji RP.
Pierwszy z nich - art. 2 stanowiący ogólną zasadę demokratycznego państwa prawa nie mógł zostać naruszony skoro sprawa została rozstrzygnięta przez właściwy organ, na właściwej podstawie prawnej, poddana kontroli sądu, który ocenił to rozstrzygnięcie jako poprawne.
Nie pozbawiono też zaskarżonym wyrokiem dzieci skarżącej prawa do nauki, będącej prawem konstytucyjnym przewidzianym w art. 70 Konstytucji RP. Mając na uwadze, iż nauka w RP jest bezpłatna, trudna sytuacja materialna skarżącej nie pozbawia jej dzieci prawa do nauki.
Z kolei przepis art. 71 Konstytucji RP, zgodnie z którym Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych, zawiera normę programową i jako taki nie kreuje prawa podmiotowego, mogącego być źródłem ewentualnych roszczeń. Z przepisu tego wynika jedynie, że Państwo ma obowiązek ustanowić porządek prawny w sposób czyniący zadość art. 70 Konstytucji RP. Regulacje prawne obowiązujące w RP świadczą o realizacji przez Państwo powinności nałożonych w art. 71 Konstytucji RP (np. ustawa o pomocy społecznej).
Z tych wszystkich względów Naczelny Sad Administracyjny na podstawie art. 184 Ppsa orzekł jak w sentencji.
Na marginesie należy wskazać, że wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 tej ustawy. Stosownie do § 18 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349, ze zm.) pełnomocnik skarżącego powinien złożyć do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.