Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2010 r., w sprawie o sygn. akt II SA/Kr 294/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę R. J. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] grudnia 2009 r., utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Krakowa o odmowie zwrotu części działek ewidencyjnych: nr [...] o pow. 14000 m2, nr [...] o pow. 8990 m2 i nr [...] o pow. 5 500 m2, położonych w obrębie [...] jednostki ewidencyjnej [...] miasta K., w granicach wywłaszczonej parceli [...] kat. [...] o pow. 6 820 m2, na rzecz: R. J., I.K.– J., S. C., L. B., M. C., M. C. i M. L. W uzasadnieniu wyroku Sąd przyjął ustalony przez organy stan faktyczny potwierdzający, że z porównania mapy z daty wywłaszczenia oraz aktualnej mapy ewidencji gruntów wynika, że objętej roszczeniem parceli [...].kat. [...] o pow. 6820 m2 odpowiadają obecnie części działek: nr [...] o pow. 14 000 m2, nr [...] o pow. 8 990 m2 i nr [...] o pow. 5 500 m2. Z dołączonych do akt sprawy odpisów ksiąg wieczystych wynika natomiast, że:
- – działka nr [...] o stanowi własność Skarbu Państwa, oddaną w użytkowanie wieczyste ustanowione na rzecz "[...]" Sp z o.o.;
- – działki nr [...] i nr [...] stanowią własność Skarbu Państwa, oddaną w użytkowanie wieczyste ustanowione na rzecz "[...]" Sp. z o.o..
W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne, organy administracji, a także Sąd I instancji, wskazując na przepis art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami podkreśliły, iż poprzedni właściciel wywłaszczonej nieruchomości lub jego spadkobierca może żądać zwrotu jej całości lub części jeżeli, stosownie do art. 137 tej ustawy, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z kolei art. 299 ustawy o gospodarce nieruchomościami przewiduje, że roszczenie o zwrot nieruchomości o którym mowa w art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie tej ustawy (1 stycznia 1998 r.) nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej, a prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej.
Na podstawie decyzji Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia [...] lipca 1991 r. stwierdzono nabycie z mocy prawa przez [...] w K. z dniem [...] grudnia 1990 r. użytkowania wieczystego niezabudowanego gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa, położonego w K. przy ul. [...] – działki nr [...] o pow. 138 693 m2 obręb [...] jedn. ewidencyjnej [...] miasta K. Powyższe prawo zostało ujawnione w księdze wieczystej nr [...] w dniu [...] marca 1992 r.
W ocenie Sądu I instancji fakt ten został poprawnie oceniony przez organy administracji jako negatywna przesłanka wyłączająca możliwość zwrotu nieruchomości objętej postępowaniem. Nie można także przyjąć, aby postępowanie poprzedzające wydanie zaskarżonej decyzji przeprowadzone zostało z naruszeniem przepisów prawa. W szczególności brak było, w przekonaniu Sądu, konieczności ustalania innych jeszcze, dodatkowych okoliczności faktycznych czy uzależnianie załatwienia sprawy od wyniku innego postępowania przed organami administracji lub sądem powszechnym. Regulacja wynikająca bowiem z cytowanego przepisu art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami jest jednoznaczna. W sytuacji wystąpienia okoliczności wskazanych w tym przepisie stronie nie przysługuje roszczenie o zwrot nieruchomości, a zatem ustalenie innych okoliczności staje się bezprzedmiotowe (por. wyrok NSA z 13.06.2008 r. I OSK 949/07 Lex nr 496 171).
W sprawie niniejszej nie wykazano przy tym, jak zauważył Sąd I instancji, aby wszczęte zostało postępowanie, którego celem byłoby usunięcie skutków nabycia prawa użytkowania wieczystego przedmiotowej nieruchomości przez [...] i ujawnienia tego prawa w księgach wieczystych.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł R. J. domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Zarzucił naruszenie prawa materialnego - art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez błędną jego wykładnię polegającą na stwierdzeniu, że w niniejszej sprawie została spełniona przewidziana w wymienionym przepisie przesłanka uzasadniająca odmowę zwrotu wywłaszczonej nieruchomości w postaci ustanowienia prawa użytkowania wieczystego na wywłaszczonej nieruchomości na rzecz osoby trzeciej i ujawnienia tego prawa w księdze wieczystej przed dniem 1 stycznia 1998r., podczas gdy wskazana przesłanka nie zachodzi, albowiem prawo użytkowania wieczystego zostało nabyte przez osobę trzecią ([...]) z mocy prawa, nie zaś ustanowione w drodze czynności prawnej.
Autor skargi kasacyjnej podniósł, że sprawie art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie może znaleźć zastosowania, albowiem nie zostały spełnione określone w nim przesłanki. Wymieniony przepis dotyczy bowiem jedynie sytuacji, gdy wywłaszczona nieruchomość objęta żądaniem zwrotu, została sprzedana bądź ustanowiono na niej użytkowanie wieczyste i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Przedmiotowa wywłaszczona nieruchomość objęta żądaniem zwrotu nie została sprzedana, ale także nie ustanowiono na niej prawa użytkowania wieczystego.
W ocenie skarżącego kasacyjnie przepis art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie ma zastosowania, jeśli prawo użytkowania wieczystego na nieruchomości powstało z mocy prawa (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Wa 1829/09). Może znaleźć zastosowanie jedynie wtedy, gdy użytkowanie wieczyste zostało ustanowione w drodze czynności prawnej, na co wskazuje zwrot "ustanowiono" oraz nawiązanie do obowiązku ujawnienia tego prawa w księdze wieczystej, który to wpis ma w takim wypadku charakter konstytutywny.
Natomiast w przypadku powstania prawa użytkowania wieczystego z mocy prawa, wpis do księgi wieczystej ma charakter wpisu deklaratoryjnego (tak m.in. w uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 1998 r., sygn. akt III CZP 33/98, czy też w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2002 r., sygn. akt III CZP 71/02). Zatem nabycie prawa użytkowania wieczystego z mocy ustawy nie jest "ustanowieniem" tego prawa, o czym stanowi art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Na gruncie niniejszej sprawy prawo użytkowania wieczystego [...] do przedmiotowej, wywłaszczonej nieruchomości powstało z mocy prawa, w ocenie skarżącego kasacyjnie przepis art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie mógł zatem stanowić podstawy oddalenia skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z przepisem art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeśli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie ich brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.
W rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna jest pozbawiona uzasadnionych podstaw.
Za nieuzasadniony należało uznać podstawowy zarzut skargi kasacyjnej, dotyczący naruszenia przez Sąd I instancji przepisu art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tj. Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.). Stosownie do treści tego przepisu roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3 tej ustawy nie przysługuje, jeżeli przed dniem jej wejścia w życie nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Oznacza to, że jeżeli przed dniem 1 stycznia 1998 r., tj. datą wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami (art. 242 ustawy o gospodarce nieruchomościami), rozporządzono nieruchomością w sposób określony w omawianym przepisie i fakt ten został ujawniony w księdze wieczystej, to byłemu właścicielowi (spadkobiercy) nie przysługuje roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, chociażby spełnione zostały przesłanki do zwrotu wynikające z art. 136 ust. 3 w zw. z art. 137 ust. 1 pkt 1 lub pkt 2 tej ustawy.
Z uzasadnienia wniesionej skargi kasacyjnej wynika, że domagający się zwrotu dokonując wykładni art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami uznał, że przepis ten nie ma zastosowania do tych nieruchomości, na których ustanowienie prawa użytkowania wieczystego nastąpiło z mocy prawa. Wyjaśnić należy, iż art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami w pierwotnym brzmieniu stanowił, że roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3, nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy nieruchomość została sprzedana albo oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, a prawa nabywcy zostały ujawnione w księdze wieczystej. Na podstawie art. 1 pkt 93 ustawy z dnia 7 stycznia 2000 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz innych ustaw (Dz.U. z 2000 Nr 6, poz.
70) z dniem 15 lutego 2000 r. przepis ten został zmieniony w ten sposób, że wyrazy "oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, a prawa nabywcy zostały ujawnione w księdze wieczystej" zastąpiono wyrazami "ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej". Oznacza to, że zwrot "ustanowiono" obejmuje zarówno sposób nabycia prawa użytkowania wieczystego w drodze czynności prawnej, jaki i z mocy prawa. Odmowa zwrotu nieruchomości będzie zatem dotyczyła również tych nieruchomości, na których użytkowanie wieczyste powstało z mocy prawa w następstwie uwłaszczenia państwowych osób prawnych.
W powołanej ustawie nowelizującej (art. 1 pkt 93) doszło jedynie do doprecyzowania przepisów i w związku z tym ustanowienie użytkowania wieczystego obejmuje wszystkie źródła jego powstania, niezależnie od tego, czy powstało ono z mocy prawa, czy też w drodze określonych czynności organów i czynności cywilnoprawnych. Tak obciążonej nieruchomości nie można zwrócić podmiotowi prywatnemu (por. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r. sygn. akt I OSK 1085/08 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Wykładnia przepisu art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami oprócz wykładni gramatycznej wymaga również zastosowania wykładni funkcjonalnej, gdyż przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie było wyrazem dążenia do stabilizacji stosunków własnościowych powstałych przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz systemowej zgodności obowiązującego prawa.
Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, iż dokonana przez Sąd I instancji wykładnia art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami była prawidłowa. Wskazać także należy że powołany w skardze kasacyjnej wyrok I SA/Wa 1829/09 został następnie uchylony wyrokiem NSA z dnia 20 kwietnia 2011 r..
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o przepis art. 184 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę kasacyjną oddalił.