Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 23 października 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 1748/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi F. R., uchylił decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2014 r., nr [...] oraz decyzję Wojewody Śląskiego z [...] lutego 2014 r., nr [...]
Decyzjami tymi odmówiono F. R., M. R., H. R., B. R. i W. R. – następcom prawnym A. R. – potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. R. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości Z., powiat nieświeski, województwo nowogródzkie. Postępowanie zostało wszczęte na wniosek F. R. z 29 października 1990 r., ponowiony 13 grudnia 2008 r.
Odmowę potwierdzenia prawa organy uzasadniły następująco: A. R., który opuścił terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w 1940 r., nie był właścicielem nieruchomości, a był nim jego ojciec A. R., który nie opuścił byłego terytorium Rzeczpospolitej, gdzie zmarł w 1947 r. Wprawdzie wniosek F. R. o potwierdzenie prawa do rekompensaty dotyczył nieruchomości, których rodzaj i powierzchnia jest tożsama z nieruchomościami zapisanymi w testamencie przez A. R. na rzecz A. R., co wskazuje, że mógł on zostać ich właścicielem w drodze spadkobrania w dniu śmierci A. R., ale nie był nim w dniu ich pozostawienia w roku 1940. Ponadto w postępowaniu nie zostało przedłożone do akt sprawy postanowienie o nabyciu praw do spadku po A. R., zaś dokumenty zgromadzone w sprawie nie wskazują również na podział majątku Z., z którego wynikałoby, że A. R. stałby się właścicielem części ww. nieruchomości przed śmiercią swojego ojca.
Nie było istotnym w sprawie czy w chwili śmierci, tj. w 1947 r., właściciel mienia A. R. władał całym swoim majątkiem, gdyż nigdy nie opuścił on miejscowości Z.. Nadto mimo wezwań, B. R., H. R. oraz W. R. nie przedłożyli uwierzytelnionej kserokopii aktualnego dowodu osobistego albo paszportu oraz dokumentu potwierdzającego wszystkie miejsca zamieszkania na obecnym terytorium RP.
W skardze na powyższą decyzję F. R. zarzucił organom zaniechanie przepisów postępowania wobec nie zebrania materiału dowodowego w sposób wyczerpujący oraz wszechstronnego zbadania i rozpatrzenia wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych z nią związanych, w tym podważenie dokumentu urzędowego jakim była karta repatriacyjna potwierdzająca pozostawienie przez A. R. mienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, mimo nieprzeprowadzenia przeciwko temu dokumentowi jakichkolwiek dowodów oraz przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez przyjęcie, że A. R., jako repatriant, nie był w chwili przybycia do Polski właścicielem majątku pozostawionego w miejscowości Z. (obecnie Białoruś), co uzasadniono tym, że majątek ten został wcześniej przejęty przez władze ZSRR (s. 8 uzasadnienia zaskarżonej decyzji) – tym samym Minister Skarbu Państwa uznał, że A. R. był sam sobie winien, że dał się aresztować przez te władze, a następnie walczył o Polskę w polskiej armii, a w końcu nie mógł po wojnie wrócić do swojej ojcowizny by ją ponownie objąć, a także że A. R., po śmierci A. R., nie stał się właścicielem majątku przeznaczonego dla niego na mocy znajdującego się w aktach testamentu, w chwili, gdy przybył do Polski po zakończeniu wojny.
Podniesiono także zarzut przewlekłości postępowania przed Wojewodą Śląskim.
Uchylając zaskarżone decyzje, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał: Przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty nie zawierają wymogu, aby w momencie opuszczania byłego terytorium RP, osoba, która w związku z wojną terytorium to opuszczała, była właścicielem nieruchomości pozostawionej. Podstawowe znaczenie ma utrata mienia związana ze zmianą granic Rzeczypospolitej Polskiej, która była wynikiem traktatów międzynarodowych, a nie okoliczności związane z datą, przyczyną i sposobem opuszczenia byłych ziem Rzeczypospolitej Polskiej. Przepisy ustawy powinny być rozumiane szerzej, a mianowicie jako przyznające prawo do rekompensaty wszystkim tym osobom, które w związku z wojną zmuszone były opuścić terytorium dawnej RP i dla których utrata prawa własności pozostawała w adekwatnym związku przyczynowym ze zmianami granic Polski po drugiej wojnie światowej.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż wniosek F. R. dotyczył pozostawienia nieruchomości, których rodzaj i powierzchnia jest tożsama z nieruchomościami zapisanymi w testamencie przez A. R. na rzecz A. R., co wskazuje, że A. R. mógł zostać właścicielem ww. nieruchomości w drodze spadkobrania w dniu śmierci A. R.. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, rzeczą organów orzekających będzie dokonanie odpowiednich ustaleń faktycznych dotyczących związku opuszczenia byłego terytorium RP przez A. R. z drugą wojną światową, okoliczności związanych z utratą nieruchomości, która w dacie opuszczenia byłego terytorium RP stanowiła własność A. R., będącego ojcem A. R. oraz spełnienia przez A. R. i jego następców prawnych pozostałych przesłanek, od których ustawa uzależnia prawo ubiegania się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Minister Skarbu Państwa, prawidłowo reprezentowany, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- – naruszenie przepisów prawa materialnego, w postaci błędnej wykładni art. 1 ust. 2, art. 2 oraz art. 3 ust 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, polegającej na przyjęciu, że zakres podmiotowy art. 1 ust. 2, art. 2 oraz art. 3 ust. 2 ww. ustawy obejmuje nie tylko właściciela lub byłego właściciela pozostawionej nieruchomości, ale również ewentualnego przyszłego właściciela (potencjalnego spadkobiercę), który nie uzyskał potwierdzenia swoich praw spadkowych w przewidzianym ku temu trybie, a co za tym idzie de facto nie stał się nigdy ani właścicielem, ani następcą prawnym właściciela pozostawionej nieruchomości,
- – naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty (...) oraz niezastosowanie art. 3 ust. 2 ww. ustawy, tj. zastosowanie do stanu faktycznego niniejszej sprawy przepisów ww. ustawy odnoszących się do właściciela pozostawionej nieruchomości, zamiast przepisów odnoszących się do spadkobierców tegoż właściciela, w sytuacji, gdy osoba, co do której Sąd badał prawidłowość zastosowania art. 2 ww. ustawy nigdy nie była właścicielem pozostawionej nieruchomości, a jedynie jej ewentualnym testamentowym spadkobiercą,
- – naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez przywołanie w wyjaśnieniu podstawy prawnej rozstrzygnięcia nieadekwatnej do stanu faktycznego niniejszej sprawy argumentacji prawnej, w postaci orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, a przez to nienależyte uzasadnienie orzeczenia Sądu, co poddaje w wątpliwość przeprowadzenie przez Sąd należytego i prawidłowego procesu rozumowania mającego być podstawą wydanego wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Art. 183 § 1 p.p.s.a., stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1–6 ustawy p.p.s.a., należało zatem odnieść się do zasadniczych zarzutów stanowiących istotę podstaw kasacji.
Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej należało uznać za uzasadnione.
Należy podzielić pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wyrażony w zaskarżonym niniejszą skargą kasacyjną wyroku, że celem ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014 r. poz. 1090), "ustawa", było przyznanie materialnego zadośćuczynienia tym, którzy w związku z II wojną światową musieli opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, znajdujące się poza jej obecnymi granicami. Zauważyć jednak należy, że prawo do utraconego mienia powinno zostać wykazane.
Przepisy ustawy prawo do rekompensaty za mienie utracone przyznają właścicielom nieruchomości, co wynika z jej art. 2, a także ich następcom prawnym, w razie śmierci właściciela – art. 3 ust.
- 2. Prawo do nieruchomości powinno zostać potwierdzone dowodami, wskazanymi w art. 6 ustawy, następstwo prawne po właścicielu stosownym orzeczeniem, stwierdzającym nabycie praw do spadku.
W sprawie F. R. wystąpił o potwierdzenie prawa do rekompensaty po ojcu A. R., załączając dokumenty, świadczące o tym, że w miejscowości Z. rodzina R.ch posiadała majątek, a także stwierdzające następstwo prawne po A. R.. Jednakże dokumentacja dotycząca praw właścicielskich do nieruchomości wskazuje, że majątek należał do ojca A. R. – A. R.. A. R., jak wynika z akt spraw, testamentem z 1 lutego 1935 r. zapisał swój majątek następcom prawnym, m.in. A. R.. Do części zapisanej tym testamentem A. R. poczuwał się, jakby posiadał prawa właścicielskie, co wynika z dokumentów repatriacyjnych i oświadczeń jego następców prawnych, jak i oni sami. Jednak sam testament nie jest dowodem wystarczającym do wykazania praw właścicielskich A. R. do części majątku mu zapisanego. Nie można zatem odmówić racji organom administracji obu instancji uznającym, że właścicielem majątku w miejscowości Z. był A. R..
A. i A. R. – ojciec i syn – zostali w 1940 r. aresztowani przez władze sowieckie i wywiezieni na Sybir. A. R. do ojcowizny nigdy nie wrócił, zaś A. R. tak, gdzie zmarł w 1947 r.
Jak powiedziano na wstępie, że należy podzielić pogląd Wojewódzkiego Sądu co do celu ustawy, to na tle niniejszej sprawy należy stwierdzić, że gdyby nie zaanektowanie ziem Rzeczypospolitej przez Związek Sowiecki w wyniku II wojny światowej A. R. nie musiałby opuszczać stron rodzinnych. Był on zatem osobą, o której mowa w art. 1 ust. 2 ustawy, bowiem na skutek innych okoliczności, aniżeli wskazane w ust. 1 i 1a art. 1, był zmuszony opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, znajdujące się poza jej obecnymi granicami. Wskazać także należy, że był on następcą prawnym A. R., co z testamentu z 1 lutego 1935 r. wynika, jednak nie ma w aktach sprawy stosownego, przewidzianego prawem, dokumentu o takim fakcie.
Zgadzając się z Wojewódzkim Sądem, co już dwukrotnie podkreślono, co do celu ustawy i interpretowania jej rozszerzająco z uwagi na ten cel, to o uprawnieniach A. R. do rekompensaty, a obecnie jego następców prawnych, można by mówić wówczas, gdyby wnioskodawca do akt przedłożył potwierdzenie następstwa prawnego A. R. po A. R.. Natomiast w stanie sprawy, w świetle jej okoliczności faktycznych, nie można było uznać, iż organy błędnie uznały, że prawo własności do majątku Z. przysługiwało A. R.. Następstwo prawne A. R. nie zostało zaś wykazane stwierdzeniem nabycia praw do spadku.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 188 i 207 § 2 p.p.s.a.